Кіріспе
1980 жылғы ай
1980 жылдың 1 қыркүйегі (дүшәмбе)
Чун Ду Хван Оңтүстік Кореяның жаңа президенті болып тағайындалды. 12 сәуірде қатерлі ісік зерттеулері үшін қаражат жинау мақсатында Канада бойынша континенттік жүгіруді бастаған, аяғы ампутацияланған Терри Фокс, шамамен 8530 шақырымдық (5300 миль) жолдың 5374 шақырымын (3339 миль) жүгіріп өткен соң, жарысын аяқтауға мәжбүр болды. Атлантика жағалауындағы Ньюфаундленд және Лабрадордың Сент-Джонс қаласынан басталып, Тынық мұхитының Виктория портына (Британдық Колумбия) жетуді көздеген Фокс, Онтариодағы Түндер-Бэйден тыс жерде демқын жетіспеу және жүрек айну сезіміне тап болғаннан кейін 1,7 миллион АҚШ долларын жинаған. Ол бастапқыда асқазан гриппі деп саналған аурумен Порт-Артур ауруханасына жеткізілді. Бір күннен кейін Фокс оның аяғын алып кеткен қатерлі ісік қайтадан оралғанын және өкпесіне тарағанын мәлімдеді. Гватемала президенті Ромео Лукас Гарсияның адам құқықтарын күшейтіп басуына наразылық ретінде Франсиско Виллагран Крамер вице-президент лауазымынан кетті.
1980 жылдың 2 қыркүйегі (сексенбі)
Джозеф Бонанно, "Джо Бананас" деп белгілі Нью-Йорк мафиясының мүшесі, 50 жылдан астам қылмыстық мансабында алғаш рет қылмыс жасады, ол Аль Капоне үшін қару-жарақ жеткізуші ретінде бастаған еді. Сицилияда туған 75 жастағы Бонанно қылмыс басшысы болған кезінде басқа да айыптаулардан құтылып келген, бірақ соңында ұлының ісі бойынша федералдық үлкен қазылар алдындағы тергеуге кедергі келтіргені үшін кінәлі деп танылды. Ливия мен Сирия бір мемлекетке бірігуі туралы хабарламалар Триполи мен Дамаскіде жарияланды, бірақ одақтың толық мәліметтері жарияланбады. Ливия президенті Муаммар Каддафи солтүстік Африка мемлекетінің парламентіне бірігуді бекітуге шақырды, сондай-ақ: "Ливия одақтас мемлекетке айналып, Сириямен бірігіп, араб ұлтының зиянын көтереді, әйтпесе мен жоғарғы Галилеяға (солтүстік Израильде) өзімнің мылтығыммен командалық құрам ретінде барамын" деді. Сирия президенті Хафез әл-Асад Каддафиге бірігуге келісетін телеграмма жіберді, бірақ бұл орындалмады. Бірігу туралы ресми келісім 10 қыркүйекте қол қойылды.
1980 жылдың 5 қыркүйегі (жұма)
Мас күйінде көлік жүргізушілерге қарсы аналар (MADD) 3 мамырда оның қызы мас күйіндегі жүргізушінің соқтығысынан қаза тапқаннан кейін төрт ай өткен соң, Калифорния штатының Фэр-Окс қаласынан Кенди Лайтнер (бастапқыда "Мас күйіндегі жүргізушілерге қарсы аналар") құрған. Бір автор 35 жыл өткен соң: "1990 жылдардың соңында MADD көптеген штаттардағы ААК-ны (қандағы алкогольдің ең төменгі мөлшерін) 0,08-ге дейін төмендету мақсатына жетті. Готтард тас жолындағы туннель Швейцарияда ашылды, ол әлемдегі ең ұзын автомобиль жолы туннелі, 16 км (10,1 миль) қашықтықты Göschenen қаласынан Airolo қаласына дейін Швейцария Альпісіндегі Санкт-Готард тауларының астынан өтеді. Ашылу салтанатында мектеп автобусы туннельді кесіп өтетін алғашқы көлік болды, оның құрылысына 10 жыл кетті, сондай-ақ 486 миллион АҚШ доллары және 19 жұмысшының өмірі жұмсалды. Туннель ақысыз болғандықтан, оны сынға алғандар: "Италиялықтар салған, немістер пайдаланады, ал швейцариялықтар төлейді" деп әзілдеді. Испанияда алғашқы гипермаркет Hipercor 1980 жылдың 5 қыркүйегінде Севильяда ашылды.
1980 жылдың 10 қыркүйегі (сәрсенбі)
Қытай Халық Республикасы 1949 жылғы революциядан бері коммунистік мемлекеттің алғашқы табыс салығы заңын қабылдады, бұл заң Ұлттық Халық Конгресінде бекітілді. Қалалық және ауылдық азаматтарға, сондай-ақ коммерциялық табысқа ие адамдарға әртүрлі қолданылған салықтар жеке табыс деңгейін реттеуге және мемлекеттік бюджеттік кірістерді арттыруға оң әсер етті. Аталған салық заң жобасы 2 қыркүйекте жарияланды. Қытай сонымен қатар 1950 жылғы 30 сәуірде жасалған толыққанды реформаларды күштен шығарып, неке заңнамасына қосымша өзгерістер енгізді. Үндістанда Мангалор университеті Карнатака штатындағы Мангалор қаласының Конадже елді мекенінде ашылды.
1980 жылдың 11 қыркүйегі (сәрсенбі)
Чилиде Аугусто Пиночет басқарған әскери үкімет орнатылған 1973 жылғы төңкерістің жеті жылдығында жаңа конституция бойынша референдум өтті. "Иә"/"жоқ" дауыс беру нәтижесінде 54 пайыз қолдаумен, 46 пайыз қарсылықпен мақұлданған жаңа конституция Пиночетке заң жүзінде кең өкілеттіктер беруге және әскери биліктен азаматтық билікке өту кезеңінде сегіз жылдық мерзімге қызмет етуге мүмкіндік берді. Австралия премьер-министрі Малкольм Фрейзер 18 қазанда Өкілдер палатасы мен Сенатқа жаңа сайлаулар өтетінін жариялады. Қайтыс болды: Кубаның Біріккен Ұлттар Ұйымындағы тұрақты өкілдігінің атташесі, 41 жастағы Феликс Гарсия Родригес, 1945 жылы әлемдік ұйым құрылғаннан бері Нью-Йорк қаласында өлтірілген Біріккен Ұлттар Ұйымының алғашқы лауазым иесі болды. Гарсия Куинс бульварының 58-ші көшеге жақын жердегі сервистік жолында болғанда, тұрақтап тұрған көліктен оған үш оқ атылды. Кастроға қарсы террористік ұйым "Омега-7" бұл қылмысқа жауапкершілікті өз мойнына алды.
1980 жылдың 14 қыркүйегі (жексенбі)
Дамаскіде Игнатий Закка I Антиохияның жаңа патриархы және 900 000-нан астам жатағы бар Сириялық православие шіркеуінің басшысы болып таққа отырды. Закка 26 маусымда қайтыс болған Игнатий Яков III-нің орнын иеленді. Иракта Санхариб Ивас есіммен дүниеге келген ол 2014 жылға дейін Сирияның православие христиандарын басқарды. Қайтыс болды: Жеральд Фото, 79 жасқа толған, 1970 жылдан 1973 жылға дейін Канаданың Бас судьясы қызметін атқарған.
1980 жылдың 17 қыркүйегі (сәрсенбі)
Никарагуаның бұрынғы президенті Анастасио Сомоза Дебайль Парагвайға қашып кеткеннен кейін 15 ай өткен соң қатылды. Сомоза жерге инвестиция салып, келесі күні бір айға созылатын сапарға шығуға жоспарлаған еді, бірақ кету алдында банкте соңғы кездесуі болды. Сандинистердің төрт ер адамнан және үш әйелден тұратын тобы Асунсьонда "Жылан операциясы" атты операцияны жүргізді, Сомозаны іздеп, оның шофері Сесар Галлардо үйінен шығарып салуын күтті. Таңертеңгі сағат 10:08-де Сомоза Испания даңғылындағы тұрғын үйлер маңынан өтіп бара жатқанда, ұрланған пикап оның Мерседесінің алдына шығып, Америка даңғылымен қиылыста тоқтатты. Көшедегі үш адамға бұрыштағы үйден тағы екеуі қосылып, автоматты қарудан атып (Сомозаға 19 оқ тиді). Шоферді атқаннан кейін, Хьюго Иурзун ракеталық граната атып, лимузинді жойды. Сомоза мен Галлардодан басқа, қатылушылар Сомозаның қаржы кеңесшісі Хосе Байтиннерді де өлтірді, ол банкке кездесуге бірге бара жатқан еді. Иурзун келесі күні Парагвай полициясымен болған атыста қаза тапты. Испанияда демократия қайта орнатылғаннан берігі алғашқы сенім дауысы депутаттар конгресінде өтті, және премьер-министр Адольфо Суарестің жаңа үкіметіне 180-ге қарсы 164 дауыспен тар мақұлдау берілді. Ирак президенті Саддам Хусейн Ирак Парламентіне 1975 жылғы Иранмен жасалған шекаралық келісімнің "құқыссыз" екенін жариялады. 1975 жылдың 16 наурызында Ирак Республикасы мен Иран Корольдігі Тигр және Евфрат өзендерінің біріккен сағасы – Шатт-әл-Арабты Иранға ішінара басқару құқығын берген келісімге қол қойды, оған Иран Ирактың күрд көтерісшілеріне қолдауын тоқтатуға келісім бергенінің орнына қол қойды.
1980 жылғы 18 қыркүйек (сенбі)
Кубалық Арнальдо Тамайо Мендес африкалық түкпілінен ғарышқа сапар шеккен алғашқы адам және Кубаның алғашқы ғарышкері атанды. Ол Юрий В. Романенкомен бірге "Союз-38" ғарыш кемесімен "Салют-6" ғарыш станциясына ұшырылды. Бұл рейс Кеңес Одағының "Интеркосмос" бағдарламасының жетінші рейсі болды, аталған бағдарлама Кеңес Одағының досы елдерден ғарышкерлерді даярлаған. Қайтыс болды: 90 жастағы американдық журналист және жазушы Кэтрин Энн Портер, оның "Ақымақтар кемесі" атты кітабы 1962 жылы АҚШ-та ең көп сатылған роман болды.
1980 жылдың 20 қыркүйегі (сенбі)
Канзас-Сити Роялс клубының ойыншысы Джордж Бретт 1941 жылдан бері бір маусымда .400-ге жуық соққы көрсеткішіне қол жеткізген алғашқы бейсболшы болу мүмкіндігінен қалыс қалды. Ол Оукленд А клубымен өткен ойында 9:0 есебімен жеңілген кезде төрт рет соққыдан кейін ұпай жиная алмады. Ойынға дейін ол .3995037 көрсеткішінде болды, бұл .400-ге дейін дөңгеленеді (403 рет соққы жасағанда 161 соққы), бірақ кейін .396-ға дейін төмендеді (407 рет соққы жасағанда 161 соққы немесе .3955774). Ол қайтадан 40% шегінен өтті. Ақырында Бретт тұрақты маусымды .390 орташа көрсеткішпен аяқтады, бұл 1941 жылы Тед Уильямстың .401 көрсеткішінен бері үлкен лига тарихындағы ең жоғары көрсеткіш. 2020 жылға дейін тек бір ойыншы (Тони Гвинн, 1994 жылы .394 көрсеткіш жинаған) 40%-дық көрсеткішке жақындады. Кен Осмонд, Лос-Анджелес полициясының мотоциклші полиция қызметкері және "Leave It to Beaver" сериалында Эдди Хаскелл рөлін ойнаған бұрынғы балалар телеактері, күдікті автокөлік ұрлығын ұстау кезінде бес оққа түсті. Осмондты төрт оқтан оқтан қорғайтын жилеті сақтады, ал бесінші оқ белбеуінің тоқасынан секіріп кетті.
1980 жылдың 22 қыркүйегі (дүшәмбе)
Иран-Ирак соғысы Ирактың әуе күштері 10 ирандық әуежайға күтпеген шабуыл жасап, Иранның жауынгерлік ұшақтарының көп бөлігін жоюға тырысты. 36 МиГ-23 ұшағы мен 92 басқа ирак ұшағы Тәбриз, Хамадан, Дизфул, Исфахан, Ахваз, Аға Джари, Бушир, Абадан және Шираз, сондай-ақ Тегеран әуежайына әуе шабуылын жасады. Сонымен қатар, Ирак шекарасы арқылы Иранның Керманшах провинциясына танктер еніп келді. Келесі күні, жердегі әскерлер үш бірдей шабуылмен Ирактан Иранға өтіп, Парсы шығанағының солтүстігіндегі мұнайға бай Хузестан провинциясын басып алды. Ирак армиясының алты дивизиясының екеуі Абадан және Хоррамшахр қалаларын қоршауға алды. Иран сол күні Хамедан мен Бушердегі ирак базаларына әуеден бомбалаумен жауап берді. Соғыс 1988 жылдың 20 тамызына дейін жалғасты, нәтижесінде 500 мыңға жуық ирактық, 600 мың ирандық әскер және екі елде 100 мыңнан астам азамат қаза тапты. Бұл соғыс ұзаққа созылған бекініс соғысы, химиялық шабуылдармен және екі тараптың да айтарлықтай адам және экономикалық шығындарымен сипатталды. Ол геосаяси салдарға ие болды, халықаралық державалар тараптарға бөлініп, аймаққа ұзақ мерзімді әсер етті. Сериялық кісі өлтіруші Джозеф Г. Кристофер Нью-Йорк штатының Буффало қаласындағы супермаркет алдында 14 жасар ұлды атып, 12 афроамерикалық құрбанды кездейсоқ өлтіруді бастады. Келесі күні екі қара нәсілді ер адам бірнеше сағаттың арасында атылып, төртінші құрбан 23 қыркүйекте қаза тапты. Кристофер, параноидтық шизофрениямен ауырған, оны осы айдың басында психиатриялық мекемеден қайтарған, өзін қабылдағысы келген кезде, АҚШ армиясына қосылды және Джорджия штатындағы Форт-Беннингтен демалыс алған кезде Буффалода екі адамды пышақтап өлтірді. Оның кісі өлтіру сериясы 18 қаңтарда аяқталды, ол Форт-Беннингте тағы бір қара солдатты өлтірмек болғандығы үшін тұтқындалды. 1982 жылы қыркүйектегі оқиғалар бойынша үш қылмыс үшін кінәлі деп танылғаннан кейін 60 жылға бас бостандығынан айырылды. Кристофер 1983 жылы The Buffalo News газетіне 13 адамды өлтіргенін, олардың барлығы қара нәсілді ер адамдар екенін, себебі "осылай тапсырылған" екенін айтты. Кристофер 1993 жылы түрмеде рактан қайтыс болды. Procter & Gamble Rely брендінің тампондарын нарықтан алып тастады, себебі Ауруларды бақылау орталығы бұл өнімнің басқа өнімдерге қарағанда токсикалық шок синдромын тудыру ықтималдығы жоғары екенін анықтады. P&G төрағасы Эдвард Харнестің бұйрығымен тампондарды қайтару және өндірісті тоқтату туралы бұйрық берілді. 1975 жылдан бері 652 әйел тампондарды қолданудан токсикалық шок синдромына шалдыққан, олардың 63-і қайтыс болды.
1980 жылдың 27 қыркүйегі (сенбі)
Италия премьер-министрі Франческо Коссиганың экономикалық ұсыныстары Камара деи Депутатиде бір дауыс айырмасымен мақұлданбады, 297-ге қарсы 298 дауыс берілді. Биліктегі Демократиялық Христиан партиясының (ДХП) кем дегенде 30 мүшесі бұрыннан-ақ экономикалық ұсыныстарға қарсы дауыс беретінін мәлімдеген еді. Коссиганы қолдаған және нәтижесінде дауыс есебі 299-298 болып, оның пайдасына шешілген екі ДХП мүшесі, соның ішінде Мариапия Гарваглия, қатысуға бірнеше минут кешігіп келді. Дауыс беру нәтижесі жарияланғаннан кейін 15 минут өткен соң премьер-министр Коссига өз кабинетімен бірге, социалистер мен республикашылдардан құралған коалицияны қамти отырып, отставкаға кетуін жариялады. 18 қазанда Арнальдо Форлани премьер-министр болып тағайындалды және жаңа коалиция құрды. Ричмонд Тайгерс Коллингвуд Магпистерді 159-78 есебімен жеңіп, Виктория футбол лигасының Гранд Финалында және Австралиялық регби чемпионатында жеңіске жетті. Матч Мельбурн крикет алаңында 113 461 көрерменнің қатысуымен өтті.
1980 жылғы 28 қыркүйек (жексенбі)
The Washington Post газетінің бірінші бетіне "Джиммидің әлемі" атты мақаласы жарияланды, журналист Джанет Куктің "Джимми 8 жаста және үшінші буын героинге тәуелді, құмды шашы, жұмсақ қоңыр көздері және оның жұқа қоңыр қолдарының нәзік терісіндегі ине шаншу іздері бар ерекше кішкентай бала" деп басталатын оқиғасы. Post-тың авторлық құқығымен басқа газеттерде қайта басылған Куктің очеркі 1981 жылдың 13 сәуірінде Пулитцер сыйлығын жеңіп алды. Екі күннен кейін Кук бас редактор Бенджамин Брэдлиге оқиғаны өзі ойлап тапқанын мойындады. Пулитцер сыйлығы қорына жіберген телеграммасында Брэдли сыйлықты қайтарды және Куктің "8 жасар героинге тәуелді бала туралы оқиғасының шындығында жинақы ойдан құралған, балаға жатқызылған цитаталар ойдан шығарылған, ал куәгер ретінде сипатталған кейбір оқиғалар болған жоқ" деп мойындағанын жазды. Панамада 1968 жылдан бері өткен алғашқы көппартиялық сайлауда Ұлттық Ассамблеяның 56 орындық Атқару кеңесінің 19 тікелей сайланатын орны үшін 79 кандидаттар сайлау кампаниясын жүргізді. Қалған 37 мүше үкімет тарапынан Ұлттық муниципалитет өкілдері ассамблеясының құрамына сайланды. Нәтижесінде, Associated Press сол кезде "Сайлау нәтижесіне қарамастан, билік тепе-теңдігі өзгермейді" деп атап өтті және үкіметті қолдайтын муниципалитет өкілдері оппозиция 19 орынды жеңіп алған жағдайда да көпшілік бақылауын сақтайды.