Кіріспе

Францияның Гаага қаласындағы ядролық отынды қайта өңдеу зауыты

Гаага орналасқан ядролық отынды қайта өңдеу зауыты Францияның солтүстігіндегі Котентин түбегінде орналасқан және оған Манш сақтау орталығы іргелес. Orano (бұрынғы AREVA, ал одан бұрын COGEMA (Compagnie générale des matières atomiques)) басқаратын Гаага зауыты әлемдегі жеңіл су реакторларынан шыққан пайдаланылған ядролық отынды қайта өңдеу қуатының шамамен жартысын құрайды. Ол 1976 жылдан бері жұмыс істеп келеді және жылына шамамен 1700 тонна қуатына ие. Зауыт плутонийді бөліп алады, ол кейін Маркульдегі учаскеде MOX отынына қайта өңделеді. Франция, Жапония, Германия, Бельгия, Швейцария, Италия, Испания және Нидерланды елдерінен келген пайдаланылған ядролық отынды өңдеген. 2005 жылы 1100 тонна отын өңделді. Радиоактивті қалдықтардың қайта өңдеуге жарамсыз бөлігі пайдаланушы елге қайтарылады. 2015 жылға дейін 32000 тоннадан астам пайдаланылған ядролық отын қайта өңделді, оның 70% Франциядан, 17% Германиядан және 9% Жапониядан жеткізілді.

Операциялар

Пайдаланылған ядролық отын негізінен үш категорияға бөлінеді. Ең үлкен үлесі – бастапқыда отында болған және ядролық реакцияларға ұшырамаған уран. Бұл уранның көп бөлігі аз радиоактивтілігі бар уран-238 изотопынан тұрады. Материалдың шамамен 3-4% бөліну өнімдерінен құралады. Бұл өнімдердің көпшілігі жоғары радиоактивті изотоптардан тұрады, себебі уранның бөлінуі оларға тұрақсыз болу үшін тым көп нейтрон берген. Барлық жоғары радиоактивті материалдар сияқты, бұл радиоактивтіліктің деңгейі салыстырмалы түрде жылдам төмендейді, бірақ кем дегенде жүздеген жылдар бойы сақтау және қорғау қажет. Үшіншіден, ураннан да үлкен массасы мен атомдық саны бар элементтер кездеседі. Аталған трансураникалық қалдықтардың көп бөлігі плутоний изотоптарынан тұрады, бірақ америций сияқты басқа элементтер де бар. Пайдаланылған отынды өңдеу орналастырулары осы үш категорияны мүмкіндігінше таза фракцияларға бөлуге тырысады. Ядролық қайта өңдеу зауыттарында пайдаланылған ядролық отынның шамамен 96% уран негізіндегі және аралас оксидті MOX отынына қайта өңделеді. Пайдаланылған отынды бөлудің негізгі әдістерінің бірі – ПУРЕКС процесі, ол плутонийді және басқа трансурандық элементтерді пайдаланылған отынның қалған бөлігінен бөліп алады. Уран мен плутоний бірқатар күрделі химиялық операциялар арқылы бөлінеді. Уран уран нитратына, ал плутоний плутоний оксидіне айналады. Соңғысы уран мен плутонийдің аралас оксидтерінен – MOX деп аталатын жаңа отын өндіру үшін қолданылады, оны ядролық реакторларда отын ретінде пайдалануға болады. Уран фракциясының радиоактивтілігі өте төмен және оны арнайы қоймаларда сақтауға болады. Іс жүзінде, үш категорияны бөлудің шектеулеріне байланысты, бұл материалда шамалы мөлшерде трансурандық изотоптар болуы мүмкін.

Тарих

Ла-Хейг полигоны әскери мақсаттар үшін плутоний өндіруге арналған Маркуль полигонынан кейін салынды. 1969 жылы француз әскері қару үшін жеткілікті плутоний қамтамасыз еткеннен кейін, қайта өңдеу орталығын қажет етпеді. Зауыт өзінің күш-жігерін азаматтық операцияларға бағыттап, қызметкерлер санынан 350 адамды қысқартып, әскери байланыстарын тоқтатты. Азаматтық қолдануға көшуге Валери Жискар д'Эстен қолдау көрсетті және 1973 жылғы мұнай дағдарысы оны күшейтті. Бұл нысан 1980-ші жылдары Тайваньға сатылған уранды қайта өңдеу үшін пайдаланылатын болады деп есептелді, ал Тайваньдық саясаткерлер мен сарапшылар келісімді жасау кезінде Ла-Хейг полигонын атады. Кейін Франция келісімнен бас тарды, нәтижесінде Тайваньға сатылған ядролық материал қайта өңделмей, уақытша салқындату тоғандарында сақталады. 2002 жылдың 5 қазанында Ла-Хейг полигонында INES 1-ші деңгейіндегі инцидент болды. Зауытта жұмыс істейтін субподрядкер плутонийді тазарту шеберханасында жабдықты жуу кезінде терісіне радиоактивті ластану алды.

Радиоактивті заттардың шығарылуы туралы дау

Гринпис 1997 жылдан бері олардың пікірінше, "күн сайын 1 миллион литр сұйық радиоактивті қалдықтарды" мұхитқа төгеді, бұл "50 ядролық қалдық бөшкесіне баламалы" екенін айтады, сондай-ақ радиация жергілікті жағажайларға әсер етеді деген мәлімдеме жасайды, бірақ ресми деректер мұны жоққа шығарады. Гринпис наразылық білдіру үшін жолдарды жауып, материалдарды тасымалдайтын көліктерге тізбектеліп байланысты. Алайда, Гринпис Франциясының басшысы Янник Русселет кейіннен олар техникалық тұрғыдан қайта өңдеу зауытын сынауды тоқтатқанын мәлімдеді, себебі COGEMA осы процесті әлемдегі басқа да ұқсас объектілерде жиі болатын ауыр апатсыз жүзеге асыруға қол жеткізді. Бұрынғы антиядролық қозғалыс COGEMA қайта өңдеуді сәтті жүзеге асыра алмайды деп сарсанады. Өңдеу зауытының директорының орынбасары Эрик Бланк зауыттың қасақана радиоактивті материалдарды шығаратынын, бірақ қондырғының жанындағы жылдық доза 20 микросиверттен кем екенін, бұл Атлант мұхиты арқылы жасалған бір ұшу кезінде алатын ғарыш сәулеленуіне тең екенін және де заңнамаға сәйкес екенін айтады.