Кіріспе

Сауда заңдарын қатаң орындаудан аулақ болу саясаты

Америка тарихында, «зейіндікпен қарау» саясаты – британдық тәждің парламенттік заңдарды, әсіресе сауда заңдарын қатаң орындаудан аулақ болу саясаты еді. Бұл саясат британдық колониялар үкіметке адал болғанда және ана елі, Англияның экономикалық өсуіне үлес қосса, сақталды. 1707 жылғы Одақ актісінен кейін бұл Ұлыбританияға да қатысты. Бұл терминді алғаш рет 1775 жылы Эдмунд Берк қолданды. XVII ғасырдың соңына дейін Англияда меркантилистік идеялар күш алып, сауда саясатына жалпы бағыт берді, осы мақсатта бірқатар Навигациялық актілер қабылданды. 1689 жылы Жаңа Англияның орталықтандырылған үстемдігінің құлауынан бастап 1763 жылға дейін «зейіндікпен қарау» саясаты қолданылды. Содан кейін Ұлыбритания отарлық заң шығарушы органдарда қабылданған заңдардың күшіне енуіне тыйым салуды қамтитын қатаң ережелерді және тікелей басқаруды енгізуге тырысты. Бұл әрине Америка революциялық соғысына әкелді. Андростың қызметтен алынуынан кейін колониялар Англиядан белгілі бір шекаралармен оқшауланған жергілікті басқару органдарының бейресми жағдайына оралу мүмкіндігіне ие болды. Бұл саясатты кейінірек Роберт Уолпол 1721 жылы Қазынашылық лорды-комиссары лауазымына тағайындалғаннан кейін және Томас Пелхам Холлс, Ньюкаслдың 1-ші герцогымен бірлесіп ресмилендірді. Салық түсімдерін арттыру мақсатында Уолпол сауда заңдарын жеңілдетіп, реттеуді азайтты, өйткені «колонияларға ешқандай шектеу қойылмаса, олар гүлденеді» деп есептеді. Уолпол Оливер Кромвель мен II Карл тұсында қабылданған Навигациялық актілерді орындауға сенбеді. Бұл актілер Англия мен оның колониялары арасындағы тауар саудасын ағылшын кемелерімен жүзеге асыруды талап етті, бұл меркантилизмнің жалпы экономикалық стратегиясының бір бөлігі болды. Бұл саясат Эдмунд Берктің 1775 жылғы 22 наурызда Палаталар палатасында сөйлеген «Америкамен келісу туралы» сөзінде атаусыз қалды. Сөйлеуде «ақылды және пайдалы зейіндікпен» үлкен коммерциялық жетістікке жеткен Британдық Американың басқаруы мақталды:

Егер колониялардың біздің қамқорлығымызға ештеңе қарыз болмайтынын, және олар мұндай бақытты жағдайға сақ және күдікті үкіметтің шектеулерімен емес, ақылды және пайдалы зейіндікпен жомарт табиғаттың өзіндік кемелдікке жетуіне рұхсат берілгенін білсем; осы әсерлер туралы ойланғанда, олардың бізге қаншалықты пайдалы болғанын көргенде, мен биліктің барлық мақтанышын сезінемін, ал адам ойлап тапқандарының даналығына деген барлық мақтанышым ішімде еріп, жоғалады.

Әсерлер

Бұл саясаттың нәтижесінде Ұлыбритания мен оның колониялары арасындағы қаржы ағыны арта түсті. Сауда заңдарының тиімді қолданылмауы американдық саудагерлерге Кариб теңізіндегі француз иеліктерімен заңсыз сауда жасаудан пайда әкелді, ал бұл өз кезегінде Ұлыбританияның дамуына оң әсер етті, себебі американдық саудагерлер британдық тауарларды көбірек сатып ала бастады.

Сақтандырудың аяқталуы

1763 жылдан бастап Ұлыбритания қатаң ережелерді күшіне енгізуге және тікелей басқаруды жүзеге асыруға тырысты, бұл шаралардың бір бөлігі Солтүстік Америкада Ұлыбританияның Париж келісімінде кең аумақтарды алған жеті жылдық соғыстың нәтижесімен байланысты болды. Соғыс салдарынан Ұлыбритания үлкен қарызға батты, сондықтан Франциядан туындаған қауіптерден қорғау үшін колонияларға әскерлерді орналастыруға шешім қабылданды. Британ премьер-министрі Джордж Гренвилл Навигациялық актілерді толықтыру мақсатында қосымша салықтарды ұсынды, олар Гренвилл актілері деп аталды: 1764 жылғы қант заңы, 1764 жылғы валюта заңы және 1765 жылғы мөр бажы заңы – барлығы колониялардағы билікті күшейтуге және олардан түсетін кірістерді арттыруға бағытталған. Бұл шаралар колонияларда наразылық тудырып, 1765 жылдың тамызында мөр бажы төңкерісіне және 1770 жылдың наурызында Бостон қырғынына әкеп соқты. Гренвилл актілері, сондай-ақ Төзімсіздік актілері Америка революциялық соғысының басталуына себеп болған маңызды факторлар болды.

Саясаттың әдейілігі

"Салауатты бейтараптық" термині, аталатын болса, отарлық істерге нақты бейжайлықты білдіре ме, әлде британ үкіметінің санатты саясатын білдіре ме деген мәселе тарихшылар арасында даулы, және бұл ұлттық перспективаға да байланысты. Америкалықтар Беркпен келісіп, саясаттың колониялардың экономикалық және әлеуметтік дамуына тигізген "салауатты" әсерін баса назарлауы мүмкін, бірақ британ империясының тұрғысынан қарағанда бұл ауыр сәтсіздік болды, және оның нақты әлеуметтік, экономикалық және саяси салдары әлі де талқыланып жатыр. Ұлыбританияда меркантилизм заңдарын күшіне енгізетін Сауда кеңесі 1748 жылға дейін өз заңдарын орындауға жеткіліксіз болды. Томас Пелхэм Холлс, Ньюкаслдың 1-ші герцогы, 1724 жылы тиісті Мемлекеттік хатшы болды, бірақ лауазымдық міндеттерін меңгеруге уақыт кетті, тіпті содан кейін де ол шешімдерінде қатаң болған жоқ, бұл тарихшы Джеймс Хенреттаның "әкімшілік нашарлығына, қаржылық қиындықтарға және саяси қабілетсіздікке" балауға себепкер болды.