Кіріспе

Электр қозғалтқыштарында қозғалыс бағытын анықтауға көмектесетін есте сақтау құралы

Флемингтің сол қолының ережесі электр қозғалтқыштары үшін қолданылатын екі визуалды есте сақтау құралының бірі, ал екіншісі – генераторлар үшін Флемингтің оң қолының ережесі. Бұл ережелер 19 ғасырдың соңында Джон Амброуз Флемингпен электродвигательдегі қозғалыс бағытын немесе электр генераторындағы электр тогының бағытын анықтаудың оңай тәсілі ретінде ұсынылған. Ток өткізгіш сым арқылы өтетін кезде және осы токқа сыртқы магнит өрісі түсірілгенде, өткізгіш сым осы өріске де, ток ағысының бағытына да перпендикуляр күшті сезінеді (яғни, олар бір-біріне перпендикуляр болады). Суретте көрсетілгендей, сол қолыңызды бас бармақ, көрсеткіш және ортаңғы саусақтардағы үш өзара тік осьті бейнелейтіндей ұстаңыз. Әр саусаққа белгілі бір шама (механикалық күш, магнит өрісі және электр тогы) сәйкес келеді. Оң және сол қолдар генераторлар мен электр қозғалтқыштары үшін тиісінше қолданылады.

Бірінші нұсқа

Басты бармақ өткіштің қозғалыс бағытын көрсетеді. Сұйек саусақ магниттік өрістің бағытын көрсетеді. Ортаңғы саусақ токтың бағытын көрсетеді.

Үшінші нұсқа

Ван де Графф Флеминг ережелерін аударғандағы нұсқасы ФБР ережесі деп аталады, себебі бұл – Федералдық Тергеу бюросының бас әріптері, оны есте сақтау оңай.

Оң және сол қосқыштардың арасындағы айырмашылық

Флемингтің сол қолының ережесі электр қозғалтқыштары үшін, ал Флемингтің оң қолының ережесі электр генераторлары үшін қолданылады. Басқаша айтқанда, егер қозғалыс тудыру керек болса, Флемингтің сол қолының ережесі қолданылуы тиіс, ал егер электр энергиясын тудыру керек болса, Флемингтің оң қолының ережесі қолданылуы тиіс. Моторлар мен генераторлар үшін әртүрлі қолдар қажет, себебі себеп пен нәтиже арасындағы айырмашылық бар. Электр қозғалтқышында электр тогы мен магнит өрісі болады (бұл себептер), және олар қозғалыс тудыратын күшке (бұл нәтиже) әкеледі, сондықтан сол қол ережесі қолданылады. Электр генераторында қозғалыс пен магнит өрісі болады (себептер), және олар электр тогының туындауына (нәтиже) әкеледі, сондықтан оң қол ережесі қолданылады. Мұны түсіну үшін, электр қозғалтқыштарының көптеген түрлерін электр генераторлары ретінде де пайдалануға болады. Мұндай қозғалтқышпен жабдықталған көлікті толық зарядталған аккумуляторға қосу арқылы жоғары жылдамдыққа дейін үдетуге болады. Егер қозғалтқыш толық зарядталған аккумулятордан ажыратылып, оның орнына толық разрядталған аккумуляторға қосылса, көлік баяулайды. Қозғалтқыш генератор рөлінде әрекет етеді және көліктің кинетикалық энергиясын электр энергиясына айналдырады, ол аккумуляторда сақталады. Қозғалыс бағыты да, магнит өрісінің бағыты да (қозғалтқыш/генератордың ішінде) өзгермегендіктен, қозғалтқыш/генератордағы электр тогының бағыты кері өзгереді. Бұл термодинамиканың екінші заңынан туындайды (генератор тогы қозғалтқыш тогына қарсы тұруы керек, ал энергияның жоғары энергиялы көзінен төмен энергиялы көзіне ағынуын қамтамасыз ету үшін күшті ток басым болуы керек).

Ережелердің физикалық негізі

Электрондар немесе кез келген зарядталған бөлшектер бір бағытта (мысалы, электр өткізгішіндегі электр тогы ретінде, мысалы, металл сым) ағып жатқанда, олар өткізгіштің айналасына оралатын цилиндрлі магнит өрісін тудырады (Ханс Кристиан Орстед ашқандай). Индукцияланған магнит өрісінің бағытын Максвеллдің корк винті ережесімен есте сақтауға болады. Яғни, егер дәстүрлі ток көрерменнен алыстап бара жатса, магнит өрісі өткізгіштің айналасында сағат жүрісімен жүреді, көрерменнен алыстау үшін кеспектің бұрылуы керек бағытпен бірдей. Индукцияланған магнит өрісінің бағыты кейде оң қол ұстап тұру ережесімен есте сақталады, мысалы, суреттегідей, бас бармағы дәстүрлі ток бағытын, ал саусақтары магнит өрісінің бағытын көрсетеді. Бұл магнит өрісінің бар екендігін электр тогы салыстырмалы түрде үлкен электр тоғын өткізетін электр өткізгіштің шетіндегі әртүрлі нүктелерге магнит компастарын орналастыру арқылы растауға болады. Бас бармақ қозғалыс бағытын көрсетеді, ал көрсету саусағы өріс сызықтарын көрсетеді, ал ортаңғы саусақ индукцияланған ток бағытын көрсетеді. Егер сыртқы магнит өрісі көлденең орналасса, ол электрондар ағынын кесіп өтеді (өткізгіште немесе электрондық сәуледе), екі магнит өрісі өзара әрекеттеседі. Майкл Фарадей бұған визуалды ұқсастықты қиялға салынған магниттік күш сызықтары түрінде ұсынды: өткізгіштегілер өткізгіштің айналасында концентрикалық шеңберлер құрайды; сыртқы магнит өрісінің ішіндегілер параллель сызықтармен жүреді. Егер өткізгіштің бір жағындағылар өткізгішті қоршағандарға қарама-қарсы бағытта (магниттік солтүстіктен оңтүстік полюске) жүретін болса, олар өткізгішті екінші жағынан өткізетіндей бұрылады (себебі магниттік күш сызықтары қиылыса алмайды немесе бір-біріне қарама-қайшы жүреді). Нәтижесінде, өткізгіштің сол жағындағы шағын кеңістікте магнит өрісі желілерінің саны көп болады, ал олардың жетіспеушілігі өткізгіштің бастапқы жағында болады. Магниттік өрістің күш сызықтары енді түзу сызықтар емес, электр өткізгішінің айналасында жүруге қисық болғандықтан, олар кернеуде (шығылған иілгіш ленталар сияқты), магниттік өрісте энергия байланысқан. Бұл энергетикалық өріс қазір негізінен қарсылықсыз болғандықтан, оның бір бағытта жиналуы немесе шығарылуы Ньютонның үшінші қозғалыс заңына ұқсас түрде кері бағытта күш жасайды. Бұл жүйеде тек бір қозғалмалы нысан (электрлік өткізгіш) бар болғандықтан, бұл күш жұмыс істейді, таза әсер - электр өткізгішті сыртқы магнит өрісінен магнит ағыны бағытталатын бағытқа қарама-қарсы бағыттағы бағытқа итермелеуге жұмыс істейтін физикалық күш. Бұл жағдайда (моторлар), егер өткізгіш дәстүрлі токты жоғары қарай алып жүрсе, ал сыртқы магнит өрісі көрерменнен алыстап бара жатса, физикалық күш өткізгішті сол жаққа итермелеуге жұмыс істейді. Электр қозғалтқыштағы айналым күші осыдан пайда болады. (Электр қозғалтқышы содан кейін өткізгіштің магнит өрісінен шығарылуы оны келесі магнит өрісіне орналастыра отырып, бұл ауысуды шексіз жалғастыру үшін жасалады.) Фарадей заңы бойынша, өткізгіштегі индукцияланған электр қозғалтқыштық күш өткізгіштегі магниттік ағымның өзгеру жылдамдығына тікелей пропорционалды.

Поп мәдениет

2013 жылғы Metal Gear Rising: Revengeance видео ойынында Монсон кейіпкері Флемингтің сол қол ережесін күресінің барысында бірнеше рет еске алады және пайдаланады.