Кіріспе
Америкалық ғалым Тимур Куран – түрік-американдық экономист және саясаттанушы, экономика және саясаттану профессоры, сондай-ақ Дьюк университетінің исламтану бойынша Гортер отбасының профессоры. Оның зерттеулері экономика, саясаттану, тарих және құқық салаларын қамтиды.
Timur Kuran is a Turkish American economist and political scientist, Professor of Economics and Political Science, and Gorter Family Professor of Islamic Studies at Duke University. His work spans economics, political science, history, and law.
Ерте өмір және білім
Куран 1954 жылы Нью-Йорк қаласында дүниеге келді, оның ата-анасы Йель университетінде аспирантурада оқыған. Олар Түркияға қайтып келді, ал ол балалық шағын Анкарада өткізді, онда оның әкесі Аптулла Құран Таяу Шығыс техникалық университетінде оқытушы болды. 1969 жылы отбасы Стамбулға көшті, осы кезде үлкен Құран Роберт колледжінің профессоры болып жұмысқа орналасты, ал оның жоғары білім беру бөлімі 1971 жылы Боғазичи университетіне айналды. Куран Стамбулда орта білімін алды және 1973 жылы Роберт колледжін бітірді. Ол Принстон университетінде экономика мамандығы бойынша оқыды және 1977 жылы magna cum laude деген құрметті атақпен бітірді. Ол Кеннет Ароудың ғылыми жетекшілігімен Стэнфорд университетінде докторлық диссертациясын қорғады.
Мансап
Құран 1982-2007 жылдар аралығында Оңтүстік Калифорния университетінде сабақ берді, онда ол 1993 жылдан бастап Ислам ой-пікірлері мен мәдениеті бойынша король Фейсал профессоры қызметін атқарды. 2007 жылы Дьюк университетіне Гортер отбасының Исламтану профессоры ретінде және Экономика және Саясаттану факультеттерінде бірлескен тағайындамамен жұмысқа келді. Құранның шақырылған қызметкер ретіндегі орналасулары: Жоғары оқу институты (1989–90), Чикаго университетінің Бизнес мектебі (1996–1997), Стэнфорд университетінің Экономика факультеті (2004–2005), Йель университетінің Заң мектебі (2020). Ол 2011 жылы құрылған Ислам және мұсылман қоғамдарын зерттеуге арналған аналитикалық оқу қауымдастығының (AALIMS) негізін қалаушы мүшесі және құрылғаннан бері оны басқарып келеді. Құран Мичиган университетінің баспасында "Экономика, таным және қоғам" (1989–2006) кітап сериясының негізін қалаушы редакторы болды. 2009 жылдан бері ол Питер Боэткемен бірлесіп құрған Кембридж университетінің баспасының "Экономика, таңдау және қоғам бойынша Кембридж зерттеулері" сериясын бірлесіп редакциялап келеді. 2017 жылдан бері "Салыстырмалы экономика" журналын бірлесіп редакциялайды. Құран – академиялық және академиялық емес ортада сөз бостандығын қолдайтын адам. 2021 жылы Академиялық бостандық альянсының (AFA) негізін қалаушы мүшесі болды. 2022 жылы ол Жеке құқықтар мен бостандықтар қорының (FIRE) кеңесшілер кеңесіне қосылды.
Зерттеу
Тимур Құранның еңбектерінде төрт негізгі тақырып көрінеді: пікірді жасыру, Таяу Шығыстың экономикалық жетістіктеріндегі ислам институцияларының рөлі, қазіргі исламизмнің экономикалық бағдарламасы және Таяу Шығыста ислам институцияларының саяси қалдырған мұрасы. Соңғы үш тақырып оның Османдық және түрік деректемелерін жинауға деген ынтасының арқасында дамыған.
Артықшылықты бұрмалау
Куран 1987 жылғы мақаласында әлеуметтік қысым астында адамның тілектерін жасыру әрекетін сипаттау үшін «тілеу артықшылықтарын бұрмалау» терминін енгізді. Бұл өз қалауларын қоғамдық тұрғыдан қабылданбалы немесе саяси тұрғыдан тиімді деп есептелетін нәрсеге бейімдеуді қамтиды. Оның кейінгі еңбектерінде бұл құбылыс кең таралған және зор әлеуметтік, саяси және экономикалық салдарға алып келуі мүмкін екені айтылады. Бұл әсерлер жеке адамдардың ашық білдіретін басымдықтары арасындағы өзара байланысқа байланысты. Оның аргументінің кең пікірі «Жеке шындықтар, қоғамдық өтірік: Тілеу артықшылықтарын бұрмалаудың әлеуметтік салдары» еңбегінде жатқан. Бұл 1995 жылғы кітапта тілеу артықшылықтарын бұрмалаудың ұжымдық шешімдерге қалай әсер ететіні, құрылымдық өзгерістерді қалай бағыттайтыны, адам білімін қалай бұрмалайтыны және саяси мүмкіндіктерді қалай жасыратыны түсіндіріледі. Куранның 1989 жылғы сәуірде жарияланған «Ұшқындар мен дала өрттері: Күтпеген саяси революция теориясы» атты мақаласында француз революциясы (1789), орыс революциясы (1917) және иран революциясы (1979) әлемді таң қалдырған оқиғалардың мысалы ретінде ұсынылды; сондай-ақ, тілеу артықшылықтарын бұрмалау және ашық білдірілген тілеу артықшылықтары арасындағы өзара байланыс адамдарды болашақта оңай түсіндірілетін саяси құбылыстарды болжаудан қалай алдыртатыны түсіндірілді. 1989 жылдың соңындағы Шығыс Еуропа төңкерісінен кейін Куран «Енді ешқашан болмағаннан: 1989 жылғы Шығыс Еуропа төңкерісіндегі күтпеген жағдай» кітабында коммунистік блоктың тәжірибелі сарапшыларының неге дайындықсыз болғанын түсіндірді. Осы мақалалар мен «Жеке шындықтар, қоғамдық өтірік» еңбегі саяси төңкерістер мен қоғамдық пікірдегі үлкен өзгерістердің адамдардың әлеуметтік қысымға ұшырап, өздерінің саяси көзқарастарын жасыруға дайын болуына байланысты әлемді қайта-қайта таң қалдыратынын көрсетеді. Куран өз теориясын Шығыс Еуропа коммунизмінің тиімсіздігіне қарамастан, оның сақталуын, Үндістанның касталық жүйесінің мыңжылдықтар бойы күшті институт болып қалуын, американдық нәсілдік қатынастардың өзгеруін, этникалық символдардың маңыздылығын арттыратын және этникалық қақтығыстарды күшейтетін өзін-өзі нығайту процесін (Кас Санштейнмен бірлесіп) еңбектеп жатқан тәуекелдерге байланысты жаппай гистерияның туындауын және американдық поляризацияны түсіндіру үшін пайдаланды.
Ислам және Таяу Шығыстың экономикалық көрсеткіштері
1990 жылдардың ортасында Куран Ислам дінінің пайда болуынан бастап қазіргі уақытқа дейінгі Таяу Шығыстың экономикалық даму жолының қозғаушы күштерін зерттеуді бастады. Оның назары экономикалық мүмкіндіктерді қалыптастырудағы ислам заңдарының (Шарият) рөліне аударды. Исламның алғашқы ғасырларында ислам заңдарының экономикалық ережелері жаһандық экономикалық жағдайларға өте ыңғайлы болды. Осының нәтижесінде Таяу Шығыс экономикалық жағынан дамыған аймаққа айналды. Кейіннен ол Батыс Еуропаның ресурстарды біріктіру, өндірісті үйлестіру және сауда-саттық жүргізу қабілетін күрт арттырған институционалдық өзгерістеріне сай келмеді. Таяу Шығыстың экономикалық институттары ешқашан тоқтап қалмағанмен, экономикалық жаңғырудың маңызды салаларында 1800 жылға дейін, кемінде, Батыстағы құрылымдық өзгерістермен салыстырғанда, өзгерістер аз болды. "Ұзақ мерзімді айырмашылық: Ислам заңы Таяу Шығысты қалай тежеп тұрды" – Куранның осы тезистің ең толық сипаттамасы. Онда ол ислам заңдарының бірнеше элементі Таяу Шығысты экономикалық жағынан артта қалған елге айналдыруға ықпал еткенін айтады. Теңдік принципіне негізделген исламдық мұрагерлік заңы капитал жинақталуын шектеді және капитал мен еңбек күшін біріктіруді кеңейту үшін ұйымдық инновацияларға деген қажеттілікті азайтты. Корпорация туралы исламдық түсінік болмауы ұйымдық дамуға кедергі келтірді; сонымен қатар, ол кәсіпкерлерді саяси жағынан әлсіз етті. Исламның ерекше түрі – уақф, көптеген ресурстарды тиімсіздікке ұшыраған ұйымдарға бөлді. Куранның пікірінше, бұл институттардың ешқайсысы пайда болған кезде кемсітуші болған жоқ; олар нақты проблемаларды шешті. Олардың ешқайсысы экономикалық белсенділіктің абсолюттіқ төмендеуіне себеп болған жоқ. Бірақ Батыс Еуропа экономикалық жаңғыруды бастаған мыңжылдықтар ішінде олар өздерін жалғастыра отырып, кемшілікке айналды. Көптеген адамдар Ислам консервативтік көзқарасты дамытады және бейімделуге қарсылық көрсетеді деп санайды. Егер консервативтік көзқарас ғана Таяу Шығысты артта қалдырған болса, онда барлық салаларда өзгерістер кешігіп қалған болар еді. Бірақ жеке экономика институттары тоқтап тұрған кезде, әскери және салық жүйелері бірнеше рет реформаланды. Коммерциялық және қаржылық ұйымдарды кеңейте алмауы институционалдық тұзаққа түсіп қалғанын көрсетеді, консервативтік көзқарасқа емес. Тиімсіз институттар өзара әрекеттесулері инновацияларға деген ынтаны төмендету арқылы өзін сақтап қалды. 1800 жылдары Батыстың күшеюі өмірлік қауіп тудырғанда институционалдық трансплантациялар орын алды. Импортталған институттар ислам институттары арқылы бұрыннан орындалып келген функцияларды атқарады. Куранның айтуынша, Таяу Шығыстың экономикалық жаңғыруын кешіктірген ислам институттары енді экономикалық дамуға тікелей кедергі келтірмейді. Бірақ олар қалыптастырған үрдістер, соның ішінде институттарға сенімсіздік, кең таралған жемқорлық және туыстық байланыстар аймақтың дамуына кедергі келтіруде. Куранның Таяу Шығыстың экономикалық тарихына қатысты зерттеулері Стамбулдың ислам сотының мұрағаттарынан жиналған деректерге негізделген. Оның 1600 жылдарға қатысты деректері он томдық екі тілді жинақ ретінде жарияланды.
Ислам экономикасының функциялары
Құранның зерттеу бағыты ислам экономикасының пайда болуы, логикасы және бастамаларын қарастыруды қамтиды – бұл ілім капитализм мен социализмге балама ретінде ұсынылады. Оның бастамаларына пайызды болдырмау мақсатында исламдық қаржы институттарын құру кіреді. Сондай-ақ, исламдық мінез-құлық нормаларын насихаттайды және VII ғасырдағы Арабиядағы зекет дәстүрінен шабыттанған, Исламның алғашқы онжылдықтарындағы кедейлікке қарсы жүйелерді құрды. Құран ислам экономикасы ілімінің дәйекті еместігін және қазіргі заманғы мәселелерге қатысының шамалы екенін айтады. Оның іс жүзіндегі қолданылуы тиімділікке, сенімге немесе кедейлікті азайтуға ешқандай көзге көрінетін әсер еткен жоқ. Оның нақты мақсаты экономикалық жақсарту емес, ерекше исламдық үлгіні қалыптастыру болған. Ол жаһандық исламизмге (исламдық фундаментализм деп те аталады) қазіргі заманғы мұсылман қоғамдары ислам негізіндегі экономикалық қағидалармен өмір сүре алады деген көңіл көшін күшейту арқылы көмектесті. Құранның ислам экономикасына қатысты талдауы мен түсіндірмелерінің толық сипаттамасы "Ислам және Маммон: Исламизмнің экономикалық қиындықтары" кітабында келтірілген. Исламдық қаржы фирмалары тәуекелге қайтару түрінде көрінетін амалдар арқылы үнемі пайызбен айналысады. Олардың қызметі, символдық айырмашылықтарды ескермегенде, олармен бәсекелесетін дәстүрлі қаржы фирмаларының қызметінен ешқандай өзгешелік таба алмайды. Сондай-ақ, ол қазіргі заманғы зекет жүйелерінің орта таптың ішінде ресурстарды қайта бөлуге немесе кедейлерден байларға қайта таратуға бағытталғанын атап көрсетеді. Сонымен қатар, ислам экономикасының сенім мен сенімділікті арттырғанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтады. Фазлур Рахманға сілтеме жасай отырып, Құран ислам экономикасының Құранға негізделген ислам институттарының бастапқы функцияларын дұрыс түсінбегенін айтады. Құран исламдағы пайыздың рұқсат етуіне қатысты даулар, зекеттің пайда болуы, тарихи функциялары және қазіргі нұсқалары, сондай-ақ исламдық кредит карталары туралы жазған.
Ислам және Таяу Шығыстың саяси қызметі
Таяу Шығыстың институционалдық тарихына ден қойған Құран, аймақтың қазіргі мемлекеттері неге автократиялық билікке ұмтылатынын және еркіндік бойынша жаһандық көрсеткіштерде неге нашар көрсетілетінін зерттеді. Оның айтуынша, үш ислам институты шешуші рөл атқарды. Мемлекетті бағындыру үшін құрылғанмен, Исламның алғашқы салық жүйесі бірнеше буын ішінде маңызын жойды. Бұл исламдық уақф (қазіргі заманғы уақфтан өзгеше, ол корпорация болып табылады) саяси қатысуды шектеу және халықтың бірлескен әрекетін қиындату арқылы азаматтық қоғамды әлсіздетті. Ал жеке коммерциялық кәсіпорындар кішкентай және аз уақытқа ғана созылып, мемлекетпен келіссөздер жүргізе алатын тұрақты одақтардың құрылуына тосқауыл қойды.
Осман және түрік құжаттары
Бала кезінде және жастық шағында Тимур Куран пошта маркаларын жинаған. Академиялық карьерасы басталып, зерттеулер бағыты өзгерген кезде, оның жинақтау қызығушылығы нашар зерттелген салаларға бұрылды: (1) Осман және түрік пошта тарихы мен пошталық картондары; (2) Осман және түрік салық маркалары; және, көбінесе, (3) Осман және түрік құжаттары, экономикалық және азаматтық өмірдің жаңаруына қатысты мәліметтерге ерекше назар аудара отырып. Үшінші санаттағы негізгі жинақтары келесі тақырыптарды қамтиды: ресми салық маркалары және олардың қолданылуы; Османдық билеулер; Османдық территориялардың шетелдік билеуі; жеке және жартылай ресми әлеуметтік жәрдем; баспа, баспасөз және шығару; банк және сақтандыру; саяси ұйымдар; білім беру; және лотереялар. Бұл жинақтар 1700 жылдардың соңынан бері Осман империясы мен Түркияның жаңаруы туралы Тимур Куранның ағымдағы академиялық зерттеулеріне деректер ұсынып тұр.