Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік Африканың ядролық зерттеу орталығы
South African nuclear research centre
Пелиндаба ("Pelile Ndaba", зулу тілінде "оқиғаның соңы" немесе "қорытынды") – Оңтүстік Африканың басты ядролық зерттеу орталығы, оны Оңтүстік Африканың ядролық энергия корпорациясы басқарады. Ол Хартбиспорт дамбасының оңтүстік-шығысында, шамамен 33 км (22 миль) қашықтықта, Преториядан батысқа қарай, бір кезде Густав Преллерге тиесілі болған шаруашылықта орналасқан. Апартеид дәуірінде Оңтүстік Африканың атом бомбаларының дамуы мен құрастырылуының бір бөлігі осы жерде жүргізілді.
Pelindaba ("Pelile Ndaba", Zulu for "end of story" or "the conclusion") is South Africa's main nuclear research centre, run by the South African Nuclear Energy Corporation. It is situated south east of the Hartbeespoort Dam, approximately 33 km (22 miles) west of Pretoria, on the farm that once belonged to Gustav Preller. During the apartheid era, it was the location where South Africa's atomic bombs were partially developed and constructed.
Тарих
1965 жылы АҚШ-тан SAFARI 1 ғылыми-зерттеу реакторы алынып, сол жылы құрылысы аяқталды және пайдалануға берілді. Одан бері ол 20 МВт дейін қуатпен жұмыс істеп келеді. Реактордың құны 10,5 миллион долларды құрады. Реакторда қолдануға арналған байытылған уранды бастапқыда АҚШ жеткізген, және ол МАГАТЭ бақылауында болды. Пелиндабаның ашылуымен бірге Франция мен Оңтүстік Африка арасындағы ядролық технологиялар саласындағы болашақ ынтымақтастық күтілді. Осы қарым-қатынас Кёберг атом электр стансасының салынуына әкелді. Пелиндабаның ресми мақсаты – «атомның мол мүмкіндіктерін пайдаланып, оны бейбіт мақсаттар үшін барынша тиімді қолдану» болғанмен, 1966 жылға қарай Оңтүстік Африканың өз атом қаруын жасауға қабілетті болуы мүмкін деген болжамдар айтылды. 1966 жылы Пелиндаба француз ядролық сынақтарынан кейін Тынық мұхитындағы радиация деңгейінің жоғарылағанын хабарлады. 1970 жылы уранды байыту бойынша пилоттық өсімдік құру жұмыстары жүргізіліп жатқаны ресми түрде жарияланды. Премьер-министр Джон Ворстер осы жоба туралы: «Бұл процесті дамыту мен қолданудағы біздің жалғыз мақсатымыз – ядролық энергияны бейбіт мақсаттарда пайдалануды ілгерілету. Тек сонда ғана ол бізге және адамзатқа пайдалы болады» деді. Уранды байыту әдісінің егжей-тегжейі құпия сақталды. 1971 жылы Оңтүстік Африка Атом Энергиясы Кеңесінің төрағасы Абрахам Дж. А. Рукс Пелиндабадағы жұмыс орнында ұзын шаштың қабылданбайтынын мәлімдеді. 1975 жылы Пелиндаба АҚШ-тан «тек бейбіт мақсаттар үшін» деп белгіленген қару-жараққа арналған уран жеткізілімдерін тапсырды. Бұл ураннан алынған плутонийді АҚШ-қа қайтару шартымен жеткізілуі тиіс болды. Бірақ 27 ай өткен соң ешқандай жеткізілім түспеді. 1975 жылы премьер-министр Джон Ворстер 1983 жылға қарай Оңтүстік Африканың уранды байыту саласында жаңа қуатқа ие болатынын күтті. Ол Оңтүстік Африка байыту бағдарламасында халықаралық серіктестер іздеп жүргенімен, қажет болған жағдайда «өз күшімен» жұмыс істейтінін айтты. Пелиндабада әзірленген байыту процесі бұрынғы центрифугалық процестерге қарағанда тиімділіктің жоғары деңгейін қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. 1977 жылы қаржы министрі Оуэн Хорвуд өз партиясының ядролық бағдарламасының бейбіт мақсаттарға бағытталғанын, сонымен қатар оның әлеуетін бейбіт мақсаттардан басқа да қолдану құқығын сақтайтынын мәлімдеді. Сол жылы Лондон телеграфы Оңтүстік Африканың «қалаған кез-келген уақытта» ядролық қару жасауға қабілетті екенін хабарлады. 1984 жылы Associated Press Оңтүстік Африканың Пелиндабадағы объектілерді және Валиндабадағы байыту жұмыстарын халықаралық инспекциядан бас тартқанын хабарлады. 1988 жылы New York Times Пелиндабадағы SAFARI 1 реакторының МАГАТЭ тарапынан жүйелі түрде тексеріліп отыратынын хабарлады. 1992 жылы Валиндаба зауытында ядролық қару жасау үшін уран байытылғандығы анықталды. Зауыт 1975 жылдан 1990 жылға дейін жұмыс істеді. 1996 жылы Associated Press Пелиндабаны «бір кезде Оңтүстік Африканың (ядролық) қару-жарақ бағдарламасының орталығы болған» жер деп сипаттады. Оңтүстік Африка Ядролық Энергия Корпорациясы (NECSA) 1999 жылы Оңтүстік Африка Республикасы тарапынан мемлекеттік компания ретінде құрылды. Пелиндабада 4 МВ Van de Graaff бөлшектер үдеткіші ядролық ғылым саласындағы әртүрлі мақсаттар үшін жұмыс істейді.
The research reactor SAFARI 1 was received from the U. S., constructed and inaugurated in 1965. Since then, it has operated with an output of up to 20 MW. The reactor cost $10.5 million. Enriched uranium for use in the reactor was initially supplied by the U. S. and has been subject to IAEA safeguards. At the time of Pelindaba's inauguration, future cooperation between France and South Africa on nuclear technology was anticipated. That relationship ultimately lead to the establishment of the Koeberg Nuclear Power Station. While the official purpose of the Pelindaba facility was "to harness the versatile power of the atom and apply it to maximum peaceful advantage" it was also speculated that South Africa could produce its own atomic weapons by 1966. In 1966, Pelindaba reported detecting elevated levels of radiation following French nuclear weapons tests in the Pacific. In 1970 it was officially revealed that the development of a pilot plant for the enrichment of uranium was under way. Prime Minister John Vorster said of the development that "our sole objective in the development and application of the process is to promote the peaceful application of nuclear energy. Only then can it be to our benefit and to the benefit of mankind." Details of the method of uranium enrichment were withheld as official secrets. In 1971, the Chairman of the South African Atomic Energy board, Abraham J. A. Roux, stated that long hair would not be tolerated in the workplace at Pelindaba. In 1975, Pelindaba ordered shipments of weapons grade uranium from the U. S., specified for "peaceful uses only". It was to be supplied on condition that any plutonium produced from its fission be returned to the U. S. 27 months later, no shipments had been received. In 1975, Prime Minister John Vorster said that he expected South Africa to have new uranium enrichment capacity by 1983. He stated that while South Africa was seeking international partners in its enrichment program, it would "go it alone" if necessary. The enrichment process developed at Pelindaba promised to provide major efficiency gains over prior centrifugal processes. In 1977, Finance Minister Owen Horwood stated that his party stood by its assurance that its nuclear program was for peaceful purposes, but also that it reserved the right to use its potential for other than peaceful purposes. The same year, the London Telegraph reported that South Africa had the capability to make nuclear weapons "any time it wishes." In 1984, the Associated Press reported that South Africa had refused international inspections of facilities at Pelindaba and associated enrichment works at Valindaba. In 1988, the New York Times reported that the SAFARI 1 reactor at Pelindaba was regularly inspected by the IAEA. In 1992, it was revealed that the Valindaba facility had enriched uranium for the manufacture of nuclear weapons. The plant was operational from 1975 until 1990. In 1996, the Associated Press described Pelindaba as the place "once at the heart of South Africa's (nuclear) weapons program". The South African Nuclear Energy Corporation (NECSA) was established as a public company by the Republic of South Africa in 1999. A 4 MV Van de Graaff particle accelerator operates at Pelindaba for various purposes in nuclear sciences.
1986 жылғы өрт
1986 жылы Пелиндабадағы өрттен екі тазалаушы қызметкер қаза болып, екі басқа қызметкер жарақат алды. Оқиға барысында радиоактивті шығарылымдар болған жоқ.
In 1986, a fire at Pelindaba killed two cleaning staff and injured two other personnel. No radioactive releases occurred during the incident.
1994 жылы қалдық баррельдерді ұрлау
1994 жылдың тамызында Пелиндабадан "байытылған уран қалдықтары" салынған баралар ұрланды. Ұрлық 16 тамызда байқалды. 30 бараның ішіндегісі Пелиндабаның жанында тасталған күйінде табылды, ал 4 қыркүйекке қарай 100 бара әлі де жоғалып кеткен.
In August 1994, barrels containing "enriched uranium residue" were stolen from Pelindaba. The theft was detected on 16 August. The contents of 30 barrels were discovered dumped near Pelindaba and as of 4 September, 100 barrels remained missing.
1996 жылғы апат
Пелиндаба ғылыми-зерттеу орталығында болған апат қызметкерлерді сәулеленуге ұшыратты. Гарольд Дэниелс және басқа бірнеше адам сәулеленуден болған күйіктер мен сәулеленумен байланысты қатерлі ісіктен көз жұмды.
An accident at the Pelindaba research facility exposed workers to radiation. Harold Daniels and several others died from radiation burns and cancers related to the exposure.
2007 жылғы қарулы шабуыл
2007 жылғы 8 қарашада түн ортасынан кейін қарулы төрт адам нысанға кіріп, шығыс блоктағы басқару бөлмесіне бет алды. Оңтүстік Африканың Ядролық Энергия Корпорациясының (NECSA) мәліметінше, мемлекеттік меншіктегі нысанды басқаратын аталған корпорация, төрт "техникалық тұрғыдан дамыған қылмыскер" қауіпсіздіктің бірнеше деңгейін, соның ішінде 10 000 вольттық электр тоғы бар қоршауды бұзып, жүйе туралы ішкі ақпаратқа ие екенін көрсетті. Ұзаққа соқпаған күрес барысында шабуылшылардың қолынан жараланған, демалыстағы жедел жәрдем қызметінің қызметкері дабыл қағып, жақын жердегі полиция бөліміне хабарлады. Төрт шабуылшы нысан ішінде 45 минут болғаннан кейін, кірген жолымен қашып кетті. Олардың бейнесі жабық телеарналарға түсірілгенімен, сол кезде камераларды бақылап отырған адам болмағандықтан, қауіпсіздік қызметкерлері оларды анықтамады. 16 қарашада жергілікті полиция осы оқиғамен байланысты 17 мен 28 жас аралығындағы үш күдіктіні ұстады, бірақ кейін босатты. Осы шабуылға жауап ретінде NECSA Pelindaba нысанының алты қауіпсіздік қызметкерін, оның ішінде қауіпсіздік жөніндегі бас менеджерін қызметтен шеттетуге және "кінәлілік, немқұрайлылық және қауіпсіздік жүйелерін жақсартуды қамтитын ішкі тергеу" жүргізілетінін мәлімдеді. Шабуылдың артында Қытайдың тұрғаны жөнінде болжамдар айтылуда.
Shortly after midnight on 8 November 2007, four armed men entered the facility and headed towards a control room in the eastern block. According to the South African Nuclear Energy Corporation (NECSA), the state owned entity that runs the facility, the four "technically sophisticated criminals" deactivated several layers of security, including a 10,000 volt electrical fence, suggesting insider knowledge of the system. An off duty emergency services officer, who was shot by the men after a brief struggle, triggered an alarm, alerting a nearby police station. The four attackers escaped the facility by the same way they had entered after 45 minutes alone in the compound. Though their images were captured on closed circuit television, they were not detected by security officers because nobody was monitoring the cameras at the time. On 16 November, three suspects, between the ages of 17 and 28, were arrested by local police in connection with the incident but were later released. In response to the attack, NECSA suspended six Pelindaba security personnel, including the general manager of security and promised an "internal investigation which will cover culpability, negligence and improvements of Security Systems." China has been speculated to be behind the attacks.
2009 жылы радиоактивті газдар ағып шықты
2009 жылдың 16 наурызында NECSA Pelindaba нысанынан радиоактивті газдардың шығуы туралы хабарлады. Ксенон және криптон газдарымен байланысты гамма-сәулеленудің қалыптан тыс деңгейлері анықталды, нәтижесінде төтенше жағдай жарияланды. Қызметкерлер эвакуацияланды.
On 16 March 2009, a leak of radioactive gases from Pelindaba was reported by NECSA. Abnormal levels of gamma radiation associated with xenon and krypton gases were detected, causing an emergency to be declared. Members of staff were evacuated.