Кіріспе

Әбу Талиб Рустам (ابو طالب رستم; 997–1029), көбінесе Маджд әл-Даула (مجد الدوله) лақабымен белгілі, 997 жылдан 1029 жылға дейін Рей Буйид әмірлігінің соңғы әмірі (билеушісі) болды. Ол Фахр әл-Давланың үлкен ұлы еді. Әлсіз билеуші болған ол өзінің билігінің көп бөлігінде тек қана номиналды тұлға болды, ал анасы Сайида Ширин мемлекеттің нақты билеушісі еді. Маджд әл-Дауланың билігі кезінде Орталық Ирандағы Буйид иеліктері біртіндеп қысқарды; Гурган мен Табаристан 997 жылы Зияридтерге өткен, ал бірнеше батыс қалалары Әзірбайжанның Салларидтерімен басылып алынды. 1016 жылы дайламиттік әскери шенеунік Ибн Фуладхтың көтерілісі сияқты ішкі дау-дамайлар да болды. 1028 жылы Сайида Шириннің қайтысынан кейін Маджд әл-Даула дайламит әскерлерінің көтерілісіне тап болды, сондықтан олармен күресу үшін Газнавид билеушісі Махмудтан көмек сұрады. 1029 жылы Махмуд Райға келді, Маджд әл-Дауланы биліктен шеттетуге мәжбүр етті және қаланы тонады, соның нәтижесінде Буйид билігі осы жерде аяқталды. Маджд әл-Даула Газнавид астанасы Газниге жіберілді, онда қайтыс болды деген хабар бар.

Өмірбаян

Әбу Талиб Рустам – қазіргі Иранның оңтүстік және батыс бөлігін, сондай-ақ бүгінгі Ирактың барлық аймағын билеген дайламиттер әулеті Буйидтер әулетінің мүшесі еді. Буйидтер мемлекеті көбінесе Рей (Жибалда), Шираз (Фарста) және Бағдад (Иракта) орталықтанған үш тәуелсіз билікке бөлінген. Әбу Талиб Рустам 993 жылы дүниеге келді. Ол Жибал, Табаристан және Гурғанды басқарған Буйид әмірі Фахр әл-Дауланың ұлы болды. Оның анасы – Табаристанның Баванд әулетінен шыққан ханшайым Саида Ширин. Әбу Талиб Рустам билік жүргізуге лайықты болу үшін жан-жақты білім алуға тиіс еді. Оның тәрбиешісі – 1004 жылы қайтыс болған Хамадандық белгілі парсы ғалымы және тіл білімі маманы Ибн Фарис еді.

Кiру

997 жылы Фахр әл-Дауланың асқазан ауруынан қайтыс болғаннан кейін, оның Джибалдағы мемлекеті Әбу Талиб Рустам мен кіші ұлы Шамс әл-Даула арасында бөлінді. Әбу Талиб Рустам Рей қаласы мен оның төңірегін алды, ал Шамс әл-Даула Месопотамия шекарасына дейінгі Хамадан және Қирмизин қалаларын иеленді. Екеуі де жас болғандықтан, Сайида Ширин оларды тең басқарушылар етіп тағайындады және мемлекеттің регенті болды. Дегенмен, Шамс әл-Даула Әбу Талиб Рустамның бағынышында болды. Фарс билеушісі, аға Буйид әмірі Самсам әл-Даула, Фахр әл-Дауланың өмірінде оны аға әмір ретінде мойындаған. Осы себепті, Самсам әл-Даула енді Мәджд әл-Дауладан адалдық талап етуге құқылы болды. Бірақ, Рай сарайына Ирактың Буйид әмірі Баха әл-Дауламен және Аббасид халифасымен келісім жасасу көбірек ұнады. Тараптар арасындағы келіссөздердің мәліметтері белгісіз. 998 жылы Баха әл-Дауланың өтінішімен халифа әл-Қадыр Әбу Талиб Рустамға Мәджд әл-Даула ва Фалак әл-Умма деген екі атақ берді. Ирантанушы Вильфред Маделунгтің сөзіне сәйкес: "Осы қызметі үшін Баха әл-Даула халифа әл-Қадырдың мойындауынан өзге, одақ пен оның жоғарылығының танылуын алған болуы керек, бірақ оның есімі бірнеше жылдан кейін ғана Мәджд әл-Дауланың монеталарында көрсетілмеген". Самсам әл-Даула көп ұзамай қайтыс болды, ал 999 жылы Фарс аға әмір атанған Баха әл-Дауланың бақылауына көшті.

Ерте билік

Фахр әл-Давланың қайтысынан кейін Зияридтердің билеушісі Қабус, бұрын Буйидтерден жеңілгенге дейін билік еткен Табаристан мен Гурганды жаулап алды. Маджд әл-Дауланың Қабустың билігін тоқтатуға сәтсіздікке ұшырауынан кейін, ол Табаристан мен Гурганды көп кедергісіз басқарды. Маджд әл-Даула сондай-ақ бірнеше батыс қалаларын (соның ішінде Занжанды) Әзірбайжанның Салларидтеріне жоғалтты. Құрмисин маңында Буйидтердің вассалы ретінде билік еткен Хасанвайхид әміршісі Бадр ибн Хасанвайх, Маджд әл-Даулаға жергілікті істерді басқаруға көмектесу үшін Райға келді, бірақ оның көмегі қабылданбады. Осының салдарынан Бадр Рейдегі істерден бірте-бірте алшақтады. 1003 жылға қарай Сейида Ширин өзінің бірінші туысы Ала әл-Даула Мұхаммедті Исфаханның губернаторы етіп тағайындады, осылайша Какуид әулетінің басталуын қадағалады. 1005 жылы Маджд әл-Даула өзінің ағалары мен вассалдарынан жоғары екенін көрсету үшін парсылық «шаханшах» (Патшалардың патшасы) атағын қабылдады. Алайда, ол Баха әл-Дауланың үстемдігіне қарсы тұруға тырыспады. 1009/10 жылдан бастап Маджд әл-Даула өз монеталарында Баха әл-Дауланы аға әмір ретінде ресми түрде мойындады. Кейбіреулері тіпті Баха әл-Дауланы «шаханшах» деп атады. Баха әл-Даула 1012 жылдың желтоқсанында қайтыс болды, оның орнын ұлы Әбу Шужа Фанна Хусрау (Сұлтан әл-Даула) басты, ол әкесінің үстемдігін талап ету үшін «шаханшах» атағын алды. Маджд әл-Даула Сұлтан әл-Дауланың талабын мойындамады, өйткені ол өзі шын мәнінде аға әмір болған еді.

Ішкі істер

1008 жылы өзінің уәзірі Әбу Әли ибн Әлидің көмегімен Мәджд әл-Даула анасының регенттігін жоюға тырысты. Алайда Сайида Ширин Бадр ибн Хасануайхқа қашып, Шамс әл-Дауламен бірге Рейді қоршауға алды. Бірнеше шайқастан кейін қала жаулап алынып, Мәджд әл-Даула тұтқынға түсті. Ол анасы Табарак бекінісінде қамалды, ал Шамс әл-Даула Рейде билікке келді. Бір жыл өткен соң (1009 жылы) Сайида Ширин Шамс әл-Дауламен келіспей, Мәджд әл-Дауланы Рейде босатып, қайтадан орнына қойды, ал Шамс әл-Даула Хамаданға қайтты. Билікті Сайида Ширин ұстай берді. 1014 жылы Мәджд әл-Даула мен Сайида Ширин Шамс әл-Дауланың Рейге жасаған шабуылынан кейін Дамавандқа қашуға мәжбүр болды. Бірақ Шамс әл-Даула әскерлері арасындағы бүлік оны Хамаданға қайтаруға мәжбүр етті, ал Мәджд әл-Даула мен Сайида Ширин Рейге оралды. Сол жылы атақты парсы ғалымы Авиценна (1037 жылы қайтыс болды) Рейге келді, онда ол Мәджд әл-Даула мен Сайида Шириннің қызметіне кірді. Ол Мәджд әл-Дауланы емдеді, ол меланхолиядан зардап шегіп жатқан еді. Кейіннен Авиценна Қазвин мен Хамадан қалаларында Сайида Шириннің «бизнес-менеджері» болып жұмыс істеген, бірақ осы кезеңге қатысты мәліметтер нақты емес. Авиценна кейін Шамс әл-Даулаға қосылды, мүмкін оның қарсыласы Әбул Қасым әл-Кирмани да Сайида Шириннің қызметінде болғандықтан. 1016 жылы Мәджд әл-Даула мен Сайида Ширин дайламиттік әскери шенеунік Ибн Фуладтың Қазвиннің губернаторы болу талабын қабылдамады. Соның салдарынан ол Рейдің шетінде шабуылдауды бастады. Бавандид әмірі Әбу Жафар Мұхаммедтің (1028 жылы қайтыс болған) көмегімен Мәджд әл-Даула Ибн Фуладты Рейден ығыстырды, ол Зиярид билеушісі Манучирге қашты. Манучирдің 2000 әскерімен күшейтілген Ибн Фулад Рейді қоршауға алып, Мәджд әл-Дауланы оны Исфаханның губернаторы етіп тағайындауға мәжбүр етті. Осы оқиғадан кейін Ибн Фулад туралы мәліметтер жоғалып кетті, бұл ол Исфаханның сол кездегі губернаторы Алла әл-Даула Мұхаммедті ығыстыра алмағанын көрсетеді. Мәджд әл-Даула мемлекетінің осалдығы Алла әл-Даула Мұхаммедке тәуелсіз билік етуге және Анназидтер сияқты тәуелсіз күрд әулеттері билеген солтүстік және батыс тауларын өз өңіріне қосуға мүмкіндік берді. 1023 жылы Ала әл-Даула Мұхаммед Хамаданды басып алып, Шамс әл-Дауланың ұлы және мұрагері Сама әл-Дауланың билігіне нүкте қойды. Мәджд әл-Даула бұл оқиғаға араласуға күші жетпеді. Ала әл-Даула Мұхаммед дербес монарх және Джибалдың ең күшті тұлғасы болғанымен, ол 1029 жылы соңғысы құлағанға дейін монеталарына Мәджд әл-Дауланың есімін жазып отырды. 1019/20 жылдары Исфаханда Ала әл-Даула Мұхаммед соққан ерекше монетада Мәджд әл-Даула шаханшах ретінде көрсетілген.

Төмендеу

1028 жылы Сейида Ширин қайтыс болғанда, Мадж әл-Дауланың саяси оқшаулануының салдары айқын болды. Көп ұзамай ол дайламит әскерлерінің көтерілісіне тап болды және Газнавид билеушісі Махмудтан олармен күресуге көмек сұрады. Махмуд өзінің билігін батысқа қарай кеңейтуге құштар болды, бірақ Сайида Шириннің беделді болуынан Рай қаласына шабуыл жасаудан тартынды. Мадж әл-Дауланың көмек сұрауын сылтау ретінде пайдаланып, Махмуд 1029 жылдың наурыз-сәуір айларында Рейді жаулап алды. Ол Мадж әл-Дауланы биліктен шеттетуге мәжбүр етті және қаланы тонады, соның нәтижесінде Буйидтердің билігі осы жерде аяқталды. Рейдегі ұлы кітапхананың көп бөлігі өртенді, ал көптеген тұрғындар жиналып, діннен тайғандар ретінде таспен жазаланды. Махмуд өзінің шабуылын «надан Батиниялықтар мен жамандық ойлап табушылардың бәрін тазалау» жолы деп ақтады. Ирантанушы Клиффорд Эдмунд Босворт Мадж әл-Дауланың шешімін «ақылсыздық» деп бағалады. Араб тарихшысы Ибн әл-Атир (1233 жылы қайтыс болған) Райді жаулап алғаннан кейін Махмуд Мадж әл-Дауланы шақырып, одан: «Парсылар тарихы – Шахнаманы және мұсылмандар тарихы – әл-Табаридің тарихын оқымадың ба?» деп сұрады. Мадж әл-Даула «иә» деп жауап бергенде, Махмуд: «Сен оқыған адамға ұқсамайсың» деді. Мадж әл-Даула Газнавидтердің астанасы Газниге жіберілді, онда ол қайтыс болды. Мадж әл-Дауланың ұлдарының бірі, Фана Хусрау, келесі жылдары Буйидтердің билігін қайта орнатуға тырысты, бірақ бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды. Мадж әл-Дауланың Әбу Дулаф есімді тағы бір ұлы болды.

Мәдениет

10 ғасырдың соңынан 1029 жылға дейін Рей білім орталығы ретінде гүлденді, мүмкін, бұл басқа Буид әулеттерінен тәуелсіздігін сақтап, династиялық таластарға сирек қатысуының нәтижесінде болды. Мәжж әл-Дауланың өзі білімге қызығушылық танытты. Иранның батыс аймақтары араб әдебиетінің басымдығымен көзге түсті; алайда, 10 ғасырдың ортасынан бастап Хорасанның шығыс аймағынан туған парсы әдеби қозғалыстары батыс аймақтарда, Мәжж әл-Даула сарайында да кеңінен таныла бастады.