Озёрск – Ресейдегі құпия қала. Челябинск облысында орналасқан, бұрынғы "Челябинск-65", КСРО ядролық қару бағдарламасының отаны. Тарихы, халқы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Озёрск (Озёрск) - Ресейдің Челябинск облысындағы жабық қала. 2010 жылғы санақ бойынша оның халқы 82,164 адам. 1994 жылға дейін ол Челябинск 65 деп аталды, ал одан бұрын Челябинск 40 (сандар пошталық кодтың соңғы цифрлары, ал атауы - жақын маңдағы үлкен қаланың атауы, бұл жабық қалаларға атау берудің жалпы практикасы болды). Кодтық атауы City 40, Озерск Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кеңес ядролық қару бағдарламасының туған жері болды. 1994 жылы қала мәртебесі беріліп, Озёрск деп аталды.
Closed city in Chelyabinsk Oblast, Russia
Ozyorsk or Ozersk (Озёрск) is a closed city in Chelyabinsk Oblast, Russia. It has a population of 82,164 as of the 2010 census. Until 1994, it was known as Chelyabinsk 65, and even earlier, as Chelyabinsk 40 (the digits are the last digits of the postal code, and the name is that of the nearest big city, which was a common practice of giving names to closed towns). Codenamed City 40, Ozersk was the birthplace of the Soviet nuclear weapons program after the Second World War. In 1994, it was granted town status and renamed Ozyorsk.
Әкімшілік және муниципалдық мәртебе
Әкімшілік бөліністер аясында ол алты ауылдық елді мекенмен бірге Озёрск қаласы ретінде біріктірілген – аудандармен тең мәртебеге ие әкімшілік бірлік. Муниципалдық бөлініс ретінде Озёрск қаласы Озёрск қалалық округі болып құрылған. Челябинск облысы бұрын қарулық плутоний өндірісінің орталығы болғандықтан, жер бетіндегі ең ластанған аймақтардың бірі ретінде танылған. Озёрск және айналасындағы ауылдық жерлер 1940 жылдардың соңынан бері Маяк плутоний зауытының өндірістік қалдықтарынан ауыр ластануға ұшыраған. Маяк зауыты – Кеңес Одағы үшін қарулық плутонийдің ірі өндірушілерінің бірі болды, әсіресе Кеңес атом бомбасы бағдарламасы кезеңінде. Асығыс түрде, қауіпсіздік шараларын ескермей және ақпараттың жетіспеуіне байланысты, 1945-1957 жылдар аралығында зауыт қатты, сұйық және газ тәрізді радиоактивті материалдарды зауыт маңындағы аумаққа көп мөлшерде төгіп тастады. Уақыт өте келе, радионуклидтердің жиынтық ластану деңгейі Чернобыль апатынан болған жарылыстардан шыққан ластанудан 2-3 есе жоғары деп бағаланады.
Within the framework of administrative divisions, it is, together with six rural localities, incorporated as the Town of Ozyorsk—an administrative unit with the status equal to that of the districts. As a municipal division, the Town of Ozyorsk is incorporated as Ozyorsky Urban Okrug. The Chelyabinsk region has been reported as being one of the most polluted places on Earth, having previously been a center of production of weapons grade plutonium. Ozyorsk and the surrounding countryside have been heavily contaminated by industrial pollution from the Mayak plutonium plant since the late 1940s. The Mayak plant was one of the largest producers of weapons grade plutonium for the Soviet Union during much of the Cold War, particularly during the Soviet atomic bomb program. Built and operated with great haste and disregard for safety, largely out of gaps in information, between 1945 and 1957 the plant dumped and released large amounts of solid, liquid and gaseous radioactive material into the area immediately around the plant. Over time, the sum of radionuclide contamination is estimated to be 2 3 times the release from the explosions from the Chernobyl accident.
Қыштым апаты
1957 жылы Маяк зауытында ірі апат болды, ол Чернобыль апатынан да көп радиоактивті ластануға әкелді. Дұрыс сақталмаған жер астындағы жоғары деңгейлі сұйық ядролық қалдықтар резервуары жарылып, қазір Шығыс Урал радиоактивті із (EURT) деп аталатын мыңдаған шаршы километр аумақты ластады. Бұл мәселе тыныш және құпия түрде жасырылды, ал Ресейде де, одан тыс жерлерде де 1980 жылға дейін апаттың толық ауқымын білгендер аз болды. 1957 жылғы апатқа дейін көптеген қалдықтар Теча өзеніне төгіліп, оны қатты ластады, сондай-ақ өзен жағалауындағы Муслямово сияқты ондаған ауылдардың тұрғындары да өзенді ауыз су, жуу және шомылу үшін жалғыз көз ретінде пайдаланды. 1957 жылғы апаттан кейін Теча өзеніне төгу ресми түрде тоқтатылды, бірақ қалдықтар зауыттың жанындағы ыңғайлы, терең емес көлдерге тасталды, олардың 7-сі ресми түрде анықталды. Әсіресе, зауытқа жақын орналасқан (қазір жер бетіндегі ең ластанған жері ретінде танымал) Қарашай көліне ерекше назар қажет, онда шамамен 4,4 эксабеккерель жоғары деңгейлі сұйық қалдықтар (Чернобыльден шыққан жалпы радиоактивтіліктің 75-90%) бірнеше онжылдық бойына көлде шоғырландырылды. Радиоактивті қауіптерге қоса, Озёрск қаласында (сондай-ақ Урал өнеркәсіптік аймағының көп бөлігінде) ауадағы қорғасын мен ұсақ бөлшектердің деңгейі де өте жоғары – қорғасынсыз бензин мен катализаторлар пайдалануға дейінгі кезеңдегі көлік көп жүретін жолдардың жанындағы деңгейлерге шамамен тең, себебі көптеген қорғасын балқыту зауыттары бар. 1957 жылдың 29 қыркүйегінде сағат 16:22-де Озерск қаласындағы "Маяк" өндірістік бірлестігінде жоғары деңгейлі қалдықтар сақталған контейнерлердің бірі жарылды. Жарылыс 8,2 метр тереңдіктегі бетонды каньонда орналасқан тот баспайтын болаттан жасалған контейнерді толығымен жойды. Каньонда барлығы 14 контейнер ("бочкалар") болды. Радиоактивті заттардың оннан бір бөлігі ауаға көтерілді. Жарылыстан кейін бір километрге дейін түтін мен шаң көтеріліп, шаң қызыл-қоңыр түспен жарқырап, ғимараттар мен адамдарға түсті. Танкіден шығарылған қалдықтардың қалған бөлігі өнеркәсіптік алаңда қалды. Реакторлық қондырғылар ластану аймағына кірді. Химиялық зауыттағы жарылыстан кейін дозиметриялық қызметкерлер фондық сәулеленудің күрт өскенін байқады. Көптеген өнеркәсіптік ғимараттар, көлік құралдары, бетон және теміржолдар ластанды. Радиоактивті ластанудың негізгі ошағы өнеркәсіптік алаң аумағына түсті, ал резервуарға 256 текше метр радиоактивті ерітінді құйылды. Радиоактивті бұлт атом ғалымдарының қаласынан өтті, бірақ қаланың орналасуының арқасында, қала салынып жатқанда желдің бағыты ескерілгендіктен, оны басып өтті. Контейнердің жарылуынан салдарынан 160 тонна салмақты бетон плитасы жыртылып кетті. Жарылыс орыннан 200 метр қашықтықта орналасқан ғимараттың кірпіш қабырғасы қирады. Көшелердің, асханалардың, дүкендердің, мектептердің және балабақшалардың ластанғанын бірден байқамады. Жарылыстан кейінгі алғашқы сағаттарда радиоактивті заттар автомобильдер мен автобустардың дөңгелектерінде, өнеркәсіп қызметкерлерінің киімдері мен аяқ киімдерінде қалаға әкелінді. Ең ластанған жерлер – орталық Ленин көшесі, әсіресе өнеркәсіптік алаңнан қалаға кіретін жерде, және зауыт басшылығы тұрған Школьная көшесі болды. Кейін радиоактивті заттардың таралуы тоқтатылды. Өнеркәсіптік алаңдардан қалаға көліктер мен автобустардың кіруіне тыйым салынды. Бақылау бекетіндегі жұмысшылар автобустардан түсіп, бақылау бекетінен өтті. Бұл талап барлық адамдарға, олардың лауазымы мен мәртебесіне қарамастан, қатысты. Аяқ киімдер ағып тұратын науаларда жуылды. Химиялық зауыттағы жарылыстан кейін радиоактивті ластануға ұшыраған аумақ "Шығыс Урал радиоактивті із" (EURT) деп аталды. Оның жалпы ұзындығы шамамен 300 км, ені 5-10 км. Бұл аймақта шамамен 270 мың адам тұрды. Аумақтағы егістік жерлер, жайылымдар, су қоймалары, ормандар ластанды, олар одан әрі пайдалануға жарамсыз болып шықты. КПСС Орталық Комитетіне жолдаған хатта Өнеркәсіп министрі Е. П. Славский: "Оқиғаның себептерін оқиға орнында тергеу барысында комиссия осы оқиғаның басты кінәлілері радиохимиялық зауыттың басшысы және осы зауыттың бас инженеры екенін, олар радиоактивті ерітінділерді сақтаудың технологиялық ережелерін өрескел бұзған" деп жазды. Е. П. Славский қол қойған Орта машина жасау министрлігінің бұйрығында жарылыстың себебі контейнердің жеткіліксіз салқындатылуы болғаны, бұл оның температурасының көтерілуіне және тұздардың жарылуына жағдай жасағаны айтылды. Бұл кейін Орталық зауыт лабораториясы (ОЗЛ) жүргізген тәжірибелерде расталды. Зауыт директоры М. А. Демьянович апаттың барлық кінәсін өз мойнына алды, осыған байланысты директорлық қызметтен босатылды. Уралдағы радиациялық апат ғылым мен практика үшін бірқатар жаңа міндеттерді қойды. Халықты радиациядан қорғау шараларын әзірлеу қажет болды. Уралдағы апаттың салдары мен қажетті ұсынымдарды зерттеуде жетекші рөл атқарған тәжірибелік станция құрылды.
In 1957, the Mayak plant was the site of a major disaster, releasing more radioactive contamination than the meltdown at Chernobyl. An improperly stored underground tank of high level liquid nuclear waste exploded, contaminating thousands of square kilometres of territory, now known as the Eastern Ural Radioactive Trace (EURT). The matter was quietly and secretly covered up, and few either inside or outside Russia were aware of the full scope of the disaster until 1980. Before the 1957 accident, much of the waste was dumped into the Techa River, which it severely contaminated as well as residents of dozens of riverside villages such as Muslyumovo, who relied on the river as their sole source of drinking, washing and bathing water. After the 1957 accident, dumping in the Techa River officially ceased, but the waste material was dumped in convenient shallow lakes near the plant instead, of which 7 have been officially identified. Of particular concern is Lake Karachay, the closest lake to the plant (now notorious as the most contaminated place on Earth) where roughly 4.4 exabecquerels of high level liquid waste (75 90% of the total radioactivity released by Chernobyl) was dumped and concentrated in the shallow lake over several decades. In addition to the radioactive risks, the airborne lead and particulate soot levels in Ozyorsk (along with much of the Ural industrial region) are also very high—roughly equal to the levels encountered along busy roadsides in the era predating unleaded gasoline and catalytic converters—due to the presence of numerous lead smelters. On Sunday September 29, 1957 at 4:22 pm, in the production association "Beacon" in Ozersk one of the containers exploded, in which high level waste was kept. The explosion completely destroyed a stainless steel container located in a concrete canyon 8.2 meters deep. In total, there were 14 containers ("cans") in the canyon. One tenth of the radioactive substances were lifted into the air. After the explosion, a column of smoke and dust rose up to a kilometer high, the dust flickered with an orange red light and settled on buildings and people. The rest of the waste discarded from the tank remained at the industrial site. Reactor plants got into the contamination zone. Immediately after the explosion at the facilities of the chemical plant, dosimetrists noted a sharp increase in the background radiation. Many industrial buildings, vehicles, concrete and railways were contaminated. The main spot of radioactive contamination fell on the territory of industrial sites, and 256 cubic meters of radioactive solutions were poured into the tank. The radioactive cloud passed the city of atomic scientists and passed by due to the successful location of the city when it was laid, the wind rose was taken into account. As a result of the explosion of the container, a concrete slab weighing 160 tons was torn off. A brick wall was destroyed in a building located 200 meters from the explosion site. They did not immediately notice the polluted streets, canteens, shops, schools, and kindergartens. In the first hours after the explosion, radioactive substances were brought into the city on the wheels of cars and buses, on the clothes and shoes of industrial workers. The most polluted was the central Lenin street, especially when entering the city from the industrial site, and Shkolnaya street, where the management of the plant lived. Subsequently, the flow of radioactive substances was suspended. It was forbidden to enter the city from industrial sites for cars and buses. Site workers at the checkpoint got off the buses and passed the checkpoint. This requirement extended to everyone, regardless of rank and official position. Shoes were washed on flowing trays. The territory, which was exposed to radioactive contamination as a result of the explosion at the chemical plant, was named "East Ural Radioactive Trace" (EURT). Its total length was about 300 km, with a width of 5–10 km. This area was inhabited by about 270 thousand people. Fields, pastures, reservoirs, forests were polluted on the territory, which turned out to be unsuitable for further use. In a memo addressed to the Central Committee of the CPSU, Industry Minister E. P. Slavsky wrote: "Investigating the causes of the accident on the spot, the commission believes that the main culprits of this incident are the head of the radiochemical plant and the chief engineer of this plant, who committed a gross violation of the technological regulations for the operation of storage of radioactive solutions". In the order for the Ministry of Medium Machine Building, signed by E. P. Slavsky, it was noted that the reason for the explosion was insufficient cooling of the container, which led to an increase in the temperature in it and to the creation of conditions for the explosion of salts. This was later confirmed in experiments carried out by the Central Factory Laboratory (CPL). The director of the plant M. A. Demyanovich took all the blame for the accident, for which he was relieved of his duties as director. The radiation accident in the Urals posed a whole series of completely new tasks for science and practice. It was necessary to develop measures for the radiation protection of the population. An Experimental Station was created in the Urals, which played a leading role in studying the consequences of the accident and developing the necessary recommendations.
Жергілікті халықтың радиоактивті ластануы
Табиғи апаттың қоршаған ортаға тигізген әсері зор болғанымен, жергілікті халықтың радиоактивті ластануы да одан кем қиындық тудырды. Маяк ядролық объектісінен 8 км қашықтықтағы Озёрск қаласында тұратын әрбір адамның денесіне 17 Бк ұзақ мерзімді радиоактивті жүктеме түсті. Ауаға көп мөлшерде радиоактивті материалдар шығарылғандықтан, аймақтағы 22-ден астам шағын қала эвакуацияланды. Кейбір қалаларды толық эвакуациялауға екі жыл кетті. Баяндамаларға сәйкес, апат болған кезде зардап шеккен аумақта тұрған адамдар мен олардың ұрпақтарында репродуктивті функциялармен, өлім-жітіммен, жас құрамымен және жыныстық деформациялармен байланысты мәселелер пайда болды. Бұл топтар 40 500 мСв радиоактивті сәулеленуге ұшыраған. "Валерий К-нің жартылай өмірі" – Наташа Пуллидің 2022 жылғы тарихи ойын-роман. Романның көп бөлігі 40-шы қалада өтеді.
While the environmental impact of the disaster was immense, the contamination of the local populace was equally devastating. The average person living in Ozyorsk, 8 km from the Mayak Nuclear Facility, had a long term radioactive burden on their body at 17 Bq. Because of the large amounts of radioactive materials that were discharged into the atmosphere, over 22 small towns throughout the region were evacuated. Some cities took two years for a full evacuation to take place. Reports indicated that humans living in the affected area during the time that the disaster took place and their offspring have developed problems with reproductive functions, mortality, age structure, and sex deformities. These populations were recorded at experiencing a radioactive exposure of 40 500 mSv. The Half Life of Valery K is a 2022 historical fiction novel by Natasha Pulley. Most of the novel is set in City 40.