Кіріспе

Озёрск (Озёрск) - Ресейдің Челябинск облысындағы жабық қала. 2010 жылғы санақ бойынша оның халқы 82,164 адам. 1994 жылға дейін ол Челябинск 65 деп аталды, ал одан бұрын Челябинск 40 (сандар пошталық кодтың соңғы цифрлары, ал атауы - жақын маңдағы үлкен қаланың атауы, бұл жабық қалаларға атау берудің жалпы практикасы болды). Кодтық атауы City 40, Озерск Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кеңес ядролық қару бағдарламасының туған жері болды. 1994 жылы қала мәртебесі беріліп, Озёрск деп аталды.

Әкімшілік және муниципалдық мәртебе

Әкімшілік бөліністер аясында ол алты ауылдық елді мекенмен бірге Озёрск қаласы ретінде біріктірілген – аудандармен тең мәртебеге ие әкімшілік бірлік. Муниципалдық бөлініс ретінде Озёрск қаласы Озёрск қалалық округі болып құрылған. Челябинск облысы бұрын қарулық плутоний өндірісінің орталығы болғандықтан, жер бетіндегі ең ластанған аймақтардың бірі ретінде танылған. Озёрск және айналасындағы ауылдық жерлер 1940 жылдардың соңынан бері Маяк плутоний зауытының өндірістік қалдықтарынан ауыр ластануға ұшыраған. Маяк зауыты – Кеңес Одағы үшін қарулық плутонийдің ірі өндірушілерінің бірі болды, әсіресе Кеңес атом бомбасы бағдарламасы кезеңінде. Асығыс түрде, қауіпсіздік шараларын ескермей және ақпараттың жетіспеуіне байланысты, 1945-1957 жылдар аралығында зауыт қатты, сұйық және газ тәрізді радиоактивті материалдарды зауыт маңындағы аумаққа көп мөлшерде төгіп тастады. Уақыт өте келе, радионуклидтердің жиынтық ластану деңгейі Чернобыль апатынан болған жарылыстардан шыққан ластанудан 2-3 есе жоғары деп бағаланады.

Қыштым апаты

1957 жылы Маяк зауытында ірі апат болды, ол Чернобыль апатынан да көп радиоактивті ластануға әкелді. Дұрыс сақталмаған жер астындағы жоғары деңгейлі сұйық ядролық қалдықтар резервуары жарылып, қазір Шығыс Урал радиоактивті із (EURT) деп аталатын мыңдаған шаршы километр аумақты ластады. Бұл мәселе тыныш және құпия түрде жасырылды, ал Ресейде де, одан тыс жерлерде де 1980 жылға дейін апаттың толық ауқымын білгендер аз болды. 1957 жылғы апатқа дейін көптеген қалдықтар Теча өзеніне төгіліп, оны қатты ластады, сондай-ақ өзен жағалауындағы Муслямово сияқты ондаған ауылдардың тұрғындары да өзенді ауыз су, жуу және шомылу үшін жалғыз көз ретінде пайдаланды. 1957 жылғы апаттан кейін Теча өзеніне төгу ресми түрде тоқтатылды, бірақ қалдықтар зауыттың жанындағы ыңғайлы, терең емес көлдерге тасталды, олардың 7-сі ресми түрде анықталды. Әсіресе, зауытқа жақын орналасқан (қазір жер бетіндегі ең ластанған жері ретінде танымал) Қарашай көліне ерекше назар қажет, онда шамамен 4,4 эксабеккерель жоғары деңгейлі сұйық қалдықтар (Чернобыльден шыққан жалпы радиоактивтіліктің 75-90%) бірнеше онжылдық бойына көлде шоғырландырылды. Радиоактивті қауіптерге қоса, Озёрск қаласында (сондай-ақ Урал өнеркәсіптік аймағының көп бөлігінде) ауадағы қорғасын мен ұсақ бөлшектердің деңгейі де өте жоғары – қорғасынсыз бензин мен катализаторлар пайдалануға дейінгі кезеңдегі көлік көп жүретін жолдардың жанындағы деңгейлерге шамамен тең, себебі көптеген қорғасын балқыту зауыттары бар. 1957 жылдың 29 қыркүйегінде сағат 16:22-де Озерск қаласындағы "Маяк" өндірістік бірлестігінде жоғары деңгейлі қалдықтар сақталған контейнерлердің бірі жарылды. Жарылыс 8,2 метр тереңдіктегі бетонды каньонда орналасқан тот баспайтын болаттан жасалған контейнерді толығымен жойды. Каньонда барлығы 14 контейнер ("бочкалар") болды. Радиоактивті заттардың оннан бір бөлігі ауаға көтерілді. Жарылыстан кейін бір километрге дейін түтін мен шаң көтеріліп, шаң қызыл-қоңыр түспен жарқырап, ғимараттар мен адамдарға түсті. Танкіден шығарылған қалдықтардың қалған бөлігі өнеркәсіптік алаңда қалды. Реакторлық қондырғылар ластану аймағына кірді. Химиялық зауыттағы жарылыстан кейін дозиметриялық қызметкерлер фондық сәулеленудің күрт өскенін байқады. Көптеген өнеркәсіптік ғимараттар, көлік құралдары, бетон және теміржолдар ластанды. Радиоактивті ластанудың негізгі ошағы өнеркәсіптік алаң аумағына түсті, ал резервуарға 256 текше метр радиоактивті ерітінді құйылды. Радиоактивті бұлт атом ғалымдарының қаласынан өтті, бірақ қаланың орналасуының арқасында, қала салынып жатқанда желдің бағыты ескерілгендіктен, оны басып өтті. Контейнердің жарылуынан салдарынан 160 тонна салмақты бетон плитасы жыртылып кетті. Жарылыс орыннан 200 метр қашықтықта орналасқан ғимараттың кірпіш қабырғасы қирады. Көшелердің, асханалардың, дүкендердің, мектептердің және балабақшалардың ластанғанын бірден байқамады. Жарылыстан кейінгі алғашқы сағаттарда радиоактивті заттар автомобильдер мен автобустардың дөңгелектерінде, өнеркәсіп қызметкерлерінің киімдері мен аяқ киімдерінде қалаға әкелінді. Ең ластанған жерлер – орталық Ленин көшесі, әсіресе өнеркәсіптік алаңнан қалаға кіретін жерде, және зауыт басшылығы тұрған Школьная көшесі болды. Кейін радиоактивті заттардың таралуы тоқтатылды. Өнеркәсіптік алаңдардан қалаға көліктер мен автобустардың кіруіне тыйым салынды. Бақылау бекетіндегі жұмысшылар автобустардан түсіп, бақылау бекетінен өтті. Бұл талап барлық адамдарға, олардың лауазымы мен мәртебесіне қарамастан, қатысты. Аяқ киімдер ағып тұратын науаларда жуылды. Химиялық зауыттағы жарылыстан кейін радиоактивті ластануға ұшыраған аумақ "Шығыс Урал радиоактивті із" (EURT) деп аталды. Оның жалпы ұзындығы шамамен 300 км, ені 5-10 км. Бұл аймақта шамамен 270 мың адам тұрды. Аумақтағы егістік жерлер, жайылымдар, су қоймалары, ормандар ластанды, олар одан әрі пайдалануға жарамсыз болып шықты. КПСС Орталық Комитетіне жолдаған хатта Өнеркәсіп министрі Е. П. Славский: "Оқиғаның себептерін оқиға орнында тергеу барысында комиссия осы оқиғаның басты кінәлілері радиохимиялық зауыттың басшысы және осы зауыттың бас инженеры екенін, олар радиоактивті ерітінділерді сақтаудың технологиялық ережелерін өрескел бұзған" деп жазды. Е. П. Славский қол қойған Орта машина жасау министрлігінің бұйрығында жарылыстың себебі контейнердің жеткіліксіз салқындатылуы болғаны, бұл оның температурасының көтерілуіне және тұздардың жарылуына жағдай жасағаны айтылды. Бұл кейін Орталық зауыт лабораториясы (ОЗЛ) жүргізген тәжірибелерде расталды. Зауыт директоры М. А. Демьянович апаттың барлық кінәсін өз мойнына алды, осыған байланысты директорлық қызметтен босатылды. Уралдағы радиациялық апат ғылым мен практика үшін бірқатар жаңа міндеттерді қойды. Халықты радиациядан қорғау шараларын әзірлеу қажет болды. Уралдағы апаттың салдары мен қажетті ұсынымдарды зерттеуде жетекші рөл атқарған тәжірибелік станция құрылды.

Жергілікті халықтың радиоактивті ластануы

Табиғи апаттың қоршаған ортаға тигізген әсері зор болғанымен, жергілікті халықтың радиоактивті ластануы да одан кем қиындық тудырды. Маяк ядролық объектісінен 8 км қашықтықтағы Озёрск қаласында тұратын әрбір адамның денесіне 17 Бк ұзақ мерзімді радиоактивті жүктеме түсті. Ауаға көп мөлшерде радиоактивті материалдар шығарылғандықтан, аймақтағы 22-ден астам шағын қала эвакуацияланды. Кейбір қалаларды толық эвакуациялауға екі жыл кетті. Баяндамаларға сәйкес, апат болған кезде зардап шеккен аумақта тұрған адамдар мен олардың ұрпақтарында репродуктивті функциялармен, өлім-жітіммен, жас құрамымен және жыныстық деформациялармен байланысты мәселелер пайда болды. Бұл топтар 40 500 мСв радиоактивті сәулеленуге ұшыраған. "Валерий К-нің жартылай өмірі" – Наташа Пуллидің 2022 жылғы тарихи ойын-роман. Романның көп бөлігі 40-шы қалада өтеді.