Кіріспе

Австралияда өсірілген таза тұқымды жарыс жылқысы

Арчер (1856–1872) – 1861 және 1862 жылдары бірінші және екінші Мельбурн кубогын жеңген австралиялық таза тұқымды жарыс жылқысы. Ол екі кубокты да оңай жеңіп алды және Мельбурн кубогын екі немесе одан көп рет жеңген бес жылқының бірі, сондай-ақ қатарынан екі кубок жеңген төрт жылқының бірі. 2017 жылы Арчер Австралия жарыс спортының Даңқ залына енгізілді.

Өсіру

Арчерді сәтті импортталған атасы Уильям Телл (GB) (1843, Touchstone тудырған) тудырған; анасы, Оукс қызы (Маринер мен 1855 жылғы Уильям Теллдің анасы) Вагабонд (GB) (Кейн тудырған) болды. Арчердің әкесі мен анасы Баллалабадағы Томас Молинью "Том" Ройдсқа (1824–1852) тиесілі болған, (Жаңа Оңтүстік Уэльстің Жембаикумбенге жақын, сол кезде ірі елді мекен болған). Ройдс қайын сіңілісі Эндрю Бэджеримен (1804–1857) асыл тұқымды шаруалық серіктестік құрды, олардың көптеген жылқыларын Эндрю Бэджери басқаратын Жембаикумбендегі Эксетер фермасында ұстады. Ройдс 1845 жылы Чарльз Смиттің Клифтон шаруашылығы таратылғанда 51 фунт стерлингке "Оукс қызы" биесін сатып алды. Ройдс сондай-ақ "Теңіз жағасындағы теңізші" атты тоқпанды және 1847 жылдың ақпан айында Уильям Телл тоқпанын импорттады. Арчердің толық қарындасы, Біздің Нелл, 1855 жылы Гулберн жарыстарында төрт күннің ішінде үш рет жеңіске жетті, сондай-ақ қалалық жолдарда басқа да жарыстарда жеңіс тудырды.

Ерте өмір

Арчер, шамамен 1856 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Брейдвудқа жақын Джембайкумбендегі Эксетер фермасында туған. Соңғы жылдары Арчер Робертске тиесілі Эксетер фермасында емес, Ройдстың бұрынғы мал фермасы Баллалабада туылған болуы мүмкін деген дәлелдер табылды, ол Хассалға тиесілі болған. Бұл Ричард Уильям Ройдстың (1922?) (Уильям Эдвард Ройдстың немересінің бірі) 1983 жылы Арчердің Балалабада туғанын жазған; бұл пікірді оның жесірі мен асырап алған ұлы қолдады. Барлық басқа сілтемелерде Арчер Эксетер фермасында туылған деп айтылады, соның ішінде Ричардтың ағасы Джон Патрик Молинукс Ройдс (1920?) 1969 жылы жарияланған сұхбатында. Сондай-ақ, Эксетер фермасында Хассалл мен Робертстің асыл тұқымды серіктестігінен туған басқа жылқылар, соның ішінде Арчердің жартылай інісі Маринер 1854 жылы (Maid Of The Oaks-тен Sailor By The Sea) және оның толық ағасы Уильям Телл 1855 жылы (William Tell (GB) Maid Of The Oaks-тен) туған. Ройдс 1852 жылдың басында 27 жасында апаттан қайтыс болды. Екі жылдан кейін оның жесірі Элизабет Джейн "Бетси" Ройдс (туған аты Робертс) (1824–1875) Джембайкумбендегі Дарем Холлдан Роуланд Х. Хассалға (1820–1904) үйленді, ол сол кездегі заңдарға сәйкес Бетсидің барлық мүлігін алды. Ройдстың өсиеті оған мұндай құқық бермесе де, Хассалл Ройдстың жылқыларын Эксетер фермасында сата бастады. Бетси Хассалды импортталған Уильям Телл атты жылқыны және алты тұқымдық биені (олардың бірі - Maid Of The Oaks) сақтап қалуға көндірді. Оның ағасы Томас Джон "Том" Робертс (1831–1899) Эксетер фермасын мұра етті және Ройдстың мүлігін басқарушы ретінде немерелерінің мүдделерін қорғауға тырысты; ол жылқыларға күтім жасады. Келісімнің бір бөлігі ретінде Уильям Телл және басқа айғырлармен өсірілген алты биеден алынған ұрпақтар (Арчерді қоса алғанда) (RH) Хассалл мен (TJ) Робертс асыл тұқымды серіктестігі атымен асыл тұқымды кітаптарға тіркелді. Ендмунд Молинукс Ройдс (1847–1912) (баласы жоқ) және Уильям Эдвард Ройдс (1849–1910) есімдері аталмады. 1870 жылдары ұлдар өгей әкелерін сотқа бергенде, олардың мүдделері мойындалды және серіктестік Хассалл, Робертс және Ройдс деп қайта аталды. Сол кездегі газет мұрағаттары Арчердің Сиднейден Мельбурн портына Сити пароходымен, оның жаттықтырушысы Этьен де Местрдің басқа екі аты Эксетер мен Инеритормен бірге 18 қыркүйекте кетіп, 21 қыркүйекте Мельбурн портына келгенін хабарлайды. Мельбурн сапарынан бұрын жылқылар 9 қыркүйекте Гринвелл Пойнт (Нора маңы) кемесімен Сиднейге келді. Сити пароходындағы жолаушылар арасында де Местр және Арчердің жокейі Джон Каттс болды. Арчер Викторияда жарысқа қатысқан үш рет (1861, 1862 және 1863 жылдары) Сиднейден Мельбурнға бу кемесімен саяхаттады. Мельбурнды басқа штаттармен теміржол байланыстырмас бұрын, жылқыларды штаттар арасына тек кемемен тасымалдауға болатын. 1876 жылы Мельбурн кубогына де Местрдің қатысуы, Робин Гуд және тағы он жылқы теңізде жоғалып кетті, өйткені Мельбурн қаласы Жервис шығанағында жағалаудан қатты дауылға ұшырады. Бұл кеме де Местр өзінің жылқыларын (оның ішінде Арчерді) Сиднейге жеткізу үшін қолданды. Оның жылқылары әдетте Адамның Уолф (Терара маңы) кемесіне мінгізілді, бірақ 1860 жылдың басында су тасқыны кеме қатынасына кедергі келтіргендіктен, 1860 жылдан 1863 жылға дейін жылқылар 8 миль (13 км) арақашықтықтағы Гринвелл нүктесінде Берридің Уолфқа дейін жүрді. Аттарды бу кемесімен тасымалдауға болмайтын және теміржол желілері болмаған кезде, жаттықтырушылар аттарын жету орындарына дейін жаяу және/немесе сабында жүруі керек болды. Виндзорда жарыс өткізу үшін Арчерді пароходпен немесе теміржолмен Сиднейден Параматаға және соңғы 21 мильді (34 км) құрлық арқылы, ал Мэйтлендте жарыс өткізу үшін Арчерді пароходпен Ньюкаслға және соңғы 20 мильді (32 км) құрлық арқылы жіберген болар еді. Арчердің ең ұзақ қашықтығы 155 миль (249 км) болды, ол 1864 жылы жарыстан зейнеткерлікке шыққан кезде Кемпбелтаундағы теміржолдың соңынан Жембайкумбенге дейін. Арчер туралы тағы бір әңгіме - оның алғашқы екі Мельбурн кубогының жокейі Джон Каттс (шамамен 1829 - 1872) абориген болған. Джонни Каттс (легендаға сәйкес) Новраның айналасында дүниеге келген және алтынға құштарлықпен қосылу үшін жерді тастап кеткен ақ малшыларды алмастырған көптеген аборигендердің бірі. Шын мәнінде Джонни Каттс жокей ретінде ұзақ мансабында көптеген жаттықтырушылар үшін жүгірді, Новра аймағынан емес және ешқашан сол жерде болған емес. Алайда, оның қарындасы Уолтер Брэдбери Терарада тұрды (өйткені ол де Местр үшін жұмыс істеді) және Арчерді жаттықтыруға көмектесті. Джон Каттс Диллон Сиднейлік кеңсе қызметкерінің ұлы және Жаңа Оңтүстік Уэльстегі ең танымал, ең жақсы көрілетін және ең құрметті жокейлердің бірі болды.

Жарыс мансабы

1860 жылы Арчерді Том Робертстің бизнес серіктесі және мектеп досы Этьен де Местре (1832–1916) сатып алып, Жаңа Оңтүстік Уэльстің Новра маңындағы Терарадан жаттықтырды. Де Местре (төрт Мельбурн кубогының жеңімпаздарын жаттықтырып, бес Мельбурн кубогын жеңіп алған) Сиднейлік кәсіпкер Проспер де Местренің (1789–1844) ұлы болды. Арчер Этьен де Местре атынан жарысқа қатысқанмен, заңды түрде де Местреге тиесілі емес еді. Де Местре жылқыларын Хассалл мен Робертстен жаттығу және жарыс мақсатымен жалға алды, олардың ішінде Маринер (Арчердің ағасы), Арчер және Тим Уифлер (онымен бірге 1867 жылғы Мельбурн кубогын жеңіп алды) болды. Жалға алушы ретінде де Местре жылқыларды жалға алған кезде оларға жауапты болды. 1860 жылдың мамырында де Местре Терарада (Новра маңында) Арчердің жаттығуын бастағанда, Арчер үш жаста болды. Жергілікті тұрғындар "Бұқа" деп лақап берген Арчер үш жасар жылқы үшін ірі саналды: ол 16,3 қолы биік, қуатты артқы жағы, терең кеудесі, жақсы қабырғалары және жақсы басы мен мойны болды. Оның ерекшеліктері – жүгіргендегі ерекше қозғалысы және тілінің аузынан шығып тұруы. Ол 16 қадаммен 43 метр қашықтықты басатын ұзын денелі жылқы болды. Арчердің ірі денесі аяқтарына әсер еткендіктен, ол жиі жарақаттанатын. 1860 жылдың мамыр айының соңында Рендвиктегі алғашқы екі жарыста нашар көрсеткенінен кейін Арчерге көп көңіл бөлмеді. Алайда, сол жылдың соңындағы көктемгі және 1861 жылдың күзгі жарыстарында ол жеті Жаңа Оңтүстік Уэльс жарысында жеңіліссіз болды. 1861 жылдың 7 қарашасында Флемингтонда өткен алғашқы екі мильдік Мельбурн кубогы оқиғаға толы болды. Жарысқа қатысқан он жеті жылқының үшеуі құлап, екеуі қайтыс болды; екі жокей сүйектерін сындырды; бір жылқы жарыс жолынан қашып кетті, бірақ жарыс жалғасты. Соңғы бұрылыста фаворит Мормон жүгіріп кетті, бірақ Арчер оны қуып жеңіп алды. 4000-қа жуық көрерменнің алдында Арчер (Сиднейден келген, жарыстан бірнеше күн бұрын жаттығуда жарақат алған және аздаған ставкалар қызығушылық тудырған) Мормонды 3:52.0 уақытында алты ұзындықпен жеңді – Мельбурн кубогы тарихындағы ең баяу уақыт. Арчер сондай-ақ мамыр айында Рендвикте Мормонды Австралия пластинасында 2 1/2 мильден астам жерде жеңді. Бірінші Мельбурн кубогында де Местре үшін Арчер жеңіп алған жүлде – sweepstakes, 710 алтын суверейн (1 суверейн = £1) және трофей (қолмен соққыланған алтын сағат). Жарыс алдында Арчерге көп сенім артпаған, бірақ Терраралық де Местре ставка жасағаннан кейін Арчердің мүмкіндігі артып, ол 6:1 есебімен фаворит ретінде басталды. Арчердің жеңісі Мельбурннен ақша әкеліп, "мемлекеттер аралық бәсекелестікті жандандырды" және Кубоктың қызығушылығын арттырды. Келесі күні Арчер Флемингтонда тағы екі мильдік жарыста (Мельбурн қалалық пластинасында) сол уақытпен жеңіске жетті. 1862 жылдың мамырында Арчер үш мильдік AJC Queen's Plate жеңіп алды, ал 1862 жылдың 7 маусымында Арчер мен Эксетер екінші Мельбурн кубогына Мельбурнға қайтарылды. Арчер Кубоктың фавориті болды; жарысқа дайындалу үшін ол Мельбурндан Джилонгке теміржолмен жіберілді. Бес айдан кейінгі алғашқы жарысында Арчер 1 қазанда бесінші үш мильдік Чемпиондық жеребе сайысында үшінші орын алды. Алты аптадан кейін (1862 жылдың 13 қарашасында) Арчер өзінің екінші Мельбурн кубогын 3:47.0 уақытында 2:1 есебімен 10 ұзындығы 2 фунтпен жеңіп алды. Бұл жарыста 20 жылқы қатысты – сол кезде Австралиядағы ең көп жылқы жарысқа шыққан жарыс. Бұл тағы да қызықты жарыс болды; Каттс бастапқыда Арчерді бірнеше ұзындықпен соңғы орынға жіберіп, жарыстан шығып қалғандай етіп көрсетті. Содан кейін ол қарсыластарын біртіндеп басып өтіп, көшбасшыларға жеткенде, ұзын денелі жылқы бірінші орынға шықты. Арчер сегіз ұзындықпен жеңіп, Мормон екінші орынға ие болды. Оның жеңісі – Мельбурн кубогының рекорды, 1969 жылға дейін Rain Lover бұл көрсеткішті жаңартқан жоқ. Үлкен алаң үлкен жеребе салуды білдірді, Арчер 810 алтын суверенді және трофейді (қолмен соққыланған алтын сағатты) жеңіп алды. Екі жыл қатарынан Мельбурн кубогын жеңу – Питер Пэн 70 жылдан астам уақыттан кейін жарысты екі рет жеңгенге дейін қайталанбаған жетістік. Екі күннен кейін Арчер Флемингтондағы барлық жастағылар арасында бір мильдік жарыста жеңіске жетті. Арчер, Эксетер және де Местре 29 қарашада "Вонга Вонга" пароходта Сиднейге оралды. Келесі аптада олар Волонгонгқа басқа пароходпен барып, Терараға дейін 80 шақырымды басып өтті. Техникалық себептерге байланысты Арчер үшінші Мельбурн кубогына қатысудан бас тартылды. Оның жарысқа қатысу туралы телеграммасы уақытында келмеді (Мельбурндағы мерекелік күнге байланысты жеткізілу кешіктірілді), сондықтан Арчерге жарысқа қатысуға рұқсат берілмеді. 1863 жылғы Мельбурн кубогына қатысу үшін өтініштерді 29 сәуір күні сәрсенбі күні Викториялық Turf Club-қа бес алтын суверейнмен бірге тапсыру қажет болды. Де Местре өзінің екі жылқысын, Арчерді және Хаидеені тіркеді. Салмақтар жарияланып, Сиднейдегі Bell's Life газетінде 9 мамыр күні сенбіде жарияланды. Арчер 11 ст 4 фунт (71.82 кг немесе 158 фунт) салмақта жүруге тиіс болды, егер ол жарысқа қатысса, бұл Мельбурн кубогы тарихындағы ең ауыр салмақ болар еді. Арчерді күтімге алған Том Ламонд Арчер мен Хаидееді 16 маусым күні сейсенбіде Сиднейден "City Of Melbourne" пароходта Мельбурнға жіберді. Қабылдауға қосымша бес суверейн төлемімен 1 шілде күні сәрсенбіде сағат 20:00-ге дейін VTC-ге тапсыру қажет болды; де Местре (әлі Сиднейде) мерзімді өткізіп алды. 1 шілде күні таңда Джордж Кірк & Co компаниясының Сэм Дженнер де Местреге еске салды, де Местре Джордж Кірк & Co компаниясының Мельбурн кеңсесіне өтініш жіберуді сұрады. Де Местре телеграмманы өзі телеграф кеңсесіне апарды, ол 1 шілде күні сәрсенбіде сағат 13:00-де Мельбурн телеграф кеңсесіне жетті. 1 шілде күні Мельбурнда мерекелік күн болғандықтан, телеграмма Джордж Кірк & Co кеңсесіне сағат 19:30-ға дейін жеткізілмеді. Ертесі күні Джордж Кірк телеграмманы Turf Club-тың төрешілеріне тапсырды, олар бұл уақыт өткенін шешті. Бұл шешім Арчердің Сиднейдегі жақтастарының арасында наразылық тудырды, олар оның жеңіске жететініне үміттенген. Викториялық иелердің қысымы VTC-ге әсер етпеді, ол өз шешімінен мойын бұрмады. Бұл шешімге наразылық білдіру және ынтымақтастық көрсету үшін штат аралық қатысушылар үшінші Кубоктен бас тартты. Сол кезде белгілі болмаған нәрсе – Арчердің жарақаттарына байланысты жарысқа қатысуы мүмкін емес еді. Үшінші Мельбурн кубогына тек жеті Викториялық жылқы қатысты, бұл тарихындағы ең аз жылқы саны. 21 шілдеде де Местре "City of Melbourne" пароходта Мельбурнға барып, 1 қазан күні Баллараттағы жетінші Чемпиондық жеребе сайысы үшін жылқыларын жаттықтыруын қадағалады. Джон Каттс Арчерді қайтадан мінуге шақырылды, ол 4 тамызда "Рангатира" пароходта Мельбурнға келді. Де Местренің жылқылары Мельбурндан Балларатқа теміржолмен жіберілді. Жаттығу кезінде Арчер ауырған, жарақаттанған және ветеринарлық көмекке мұқтаж болды, сондықтан жақсы жарыс көрсетпеді. Оның жақтастары де Местре оны жарыстан шығармағанына ашуланды. Жауап ретінде Роуленд Хассалл де Местренің жылқыларының ешқайсысының қоғамдық мүлік емес екенін мәлімдеді. 10 қазанда Арчер жарыстан кейін "аяғының біріне ауырған" деген хабар тарады; ертесі күні ол Викториядағы барлық жарыстардан шығарылды. Рендвик жарыс жолындағы қыркүйек айындағы Metropolitan Cup-қа дайындалу үшін Сиднейге әкелінген Арчер 1864 жылдың 10 тамызында ветеринарлық емдеу кезінде ауыр жарақат алды. Ол аман қалды және мүмкіндігінше жаттығуын жалғастырды; алайда, ол жарыстан шығарылды. Рендвик кездесуінің соңында Арчер зейнеткерлікке шығып, иелері Хассалл мен Робертске Jembaicumbene маңындағы Exeter Farm-ға қайтарылды, ол онда туған. Бұл Сиднейден Кэмпбелтаунға теміржолмен, содан кейін 249 шақырымдық жерге баруды қамтыды.

Асыл тұқымды жазба

Арчер бір жылқыға 10 гинейден (сол кездегі ең жоғары төлемдердің бірі) ақы төлеп, тұқымдыққа жіберілді, бірақ оның ұрпақтары жүлделі жарыстарда жеңіске жете алмады. Ол 1872 жылдың 22 желтоқсанында 16 жасында қайтыс болғанға дейін Ексетер фермасында қалды. Ол жасыл арпа егілген далаға кіріп, оны жеп қойғаннан кейін өкпесі қабынып, қайтыс болды. Арчердің жокейі Джон Каттс 1872 жылдың қыркүйек айында, үш ай бұрын қайтыс болған еді. Виктория дәуірінің шебер қол өнерішісі Тереза Хейнс Арчерді осыншалықты жақсы көргендіктен, өмірінің соңында оның құйрық шашынан жылқының іспеттес әшекей жасады. Ол шашты жылқы тұяғының пішіндегі тақташаға орап, күміс қаптамаға орналастырып, қызыл атласқа бекітті. Белгілі тұлғалардың естеліктерін сақтау – Австралияда көбінесе жылқыларды да қамтитын сана – Виктория дәуірінде кең таралған әуесқойлық болды. Бүгінде осы естелік Мельбурн қаласындағы Австралия жарыс мұражайында сақтаулы.

Танымал мәдениетте

1985 жылғы австралиялық «Арчер» фильмі Арчер мен оның көмекшісі Дэвид Пауэрдің тарихын баяндайды.

Негізгі сілтеме

Мастерлердің шеберлігі, Этьен де Местрмен жарыс, 5 Мельбурн кубогының жеңімпазы Кит У. Патерсон, Кит У. Патерсон жариялаған [Nowra] (2008)