Кіріспе

Толыққанды тұқымды жылқы жарысы Австралияда көрермендер спорты болып табылады, ал жылқы жарысына тікелей ставка жасау 2009/10 жылы букмекерлер мен Тотализатор агенттігі (TAB) арқылы 14,3 миллиард австралиялық доллар салынған, өте танымал ойын-сауық. Австралиядағы толыққанды тұқымды жылқы жарысының екі түрі бар: жазық жарыс және Виктория мен Оңтүстік Австралиядағы кедергілер арқылы жарыс. Толыққанды тұқымды жылқы жарысы Австралиядағы көрермендер саны бойынша үшінші орындағы спорт түрі болып табылады, Австралиялық футбол және регби лигасынан кейін, 2009/10 жылдары бүкіл Австралиядағы 360 тіркелген жарыс жолына шамамен екі миллион адам келді. Олардың арасында бір бие, бір құлын, үш айғыр және екі бикеш болған деген пікір бар. (Янг) Рокингем – Австралияға алғаш импортталған толыққанды тұқымды жылқылардың бірі, шамамен 1797 жыл. 1802 жылы Нортумберленд айғыры мен ағылшын биесі импортталды, одан кейін Америкадан Вашингтон айғыры келді. (Ескі) Гектор – 1803 жыл шамасында Австралияға импортталған маңызды араб жылқысы, оның тұқымдық желісі Австралиядағы толыққанды тұқымды жылқылардың тегінде сақталған. Нортумберленд және Гектор 1820 жылға дейін Австралиядағы ең жемісті айғырлар болды. Бұл айғырлар және басқа да араб айғырлары 1825 жылға дейін толыққанды тұқымды жылқы популяциясын көбейтуге үлкен үлес қосты. 1825 жылы импортталған Манто – Австралияға келген тұңғыш толыққанды тұқымды бикеш, оның тегі әлі де жеңімпаздарды тудырып келеді. 1826 жылы толыққанды тұқымды айғыр Питер Фин, сондай-ақ Cutty Sark және Spaewife бикештері импортталды. Толыққанды тұқымды жылқының алғашқы аукционы 1805 жылы өтті. 1830 жылдардан кейін, Жаңа Оңтүстік Уэльстің ауылдық аймақтарында жарыс клубтары құрылғандықтан, Англиядан көбірек жылқы импортталды. 1879 жылы туған Малуа – Австралияның ең жан-жақты толыққанды тұқымды жарыс жылқысы, ол жазық жарыстарда және VRC Grand National Hurdle-де жеңіске жеткеннен кейін жақсы айғырға айналды. Кейіннен Австралияның және Жаңа Зеландияның жарысқа қатысушылар залына енгізілді. Оның ұрпақтары, Жаңа Зеландияда өсірілген Phar Lap және Tulloch (Австралияда 100 000 фунттан астам ұтып алған алғашқы жылқы) Австралияның чемпиондары болды. Бернборо, Кингстон Таун, Герой, Макибе Дива (Англияда өсірілген) және Winx – Австралияның жарысқа қатысушылар залына енгізілген басқа да чемпиондар. 2011 жылдың 31 наурызында Timeform журналы Black Caviar-ді 2010 жылдың 1 қазаны мен 2011 жылдың 27 наурызы аралығында әлемдегі ең үздік толыққанды тұқымды жарыс жылқысы деп бағалады (135 рейтингімен). Австралиядағы толыққанды тұқымды жылқы шаруашылығы ұзақ жылдардан бері жылқы импортына, әсіресе Еуропадан, кейін АҚШ-тан қатысып келеді. Бастапқыда британдық импортталған жылқылар тізімде (imp) немесе жұлдызша (*) белгісімен көрсетілген, бұл олардың жергілікті жерде өсірілмегенін білдіреді. Басқа елдерден импортталған және Солтүстік жарты шардағы қыста Австралияда тұратын шаттл айғырларын пайдаланумен бірге бұл белгілер елдің аббревиатурасымен ауыстырылды. Мысалы, (USA), (GB), (IRE) және (FR) сияқты. Америкаға экспортталған австралиялық асыл тұқымды айғырлар онда өте сәтті болып шықты. Бұл экспортталған жылқылардың кейбіреулері: Бернборо, Шаннон, Sailor's Guide, Noholme, Tobin Bronze және Royal Gem. Жыл сайын шамамен 8500 жылқы жарыстан шығарылады, олардың көпшілігі экспорттық нарыққа сойылады. Тарихы бойында жылқы жарысы Австралия мәдениетінің бір бөлігіне айналып, бай және әдемі тілді қалыптастырды.

Ертедегі жарыстар мен клубтар

1810 жылы Сидней және оның төңірегінде жылқы жарыстары кеңінен дамыды. Алғашқы ресми жарысты губернатор Маккуоридің 73-ші полкінің офицерлері ұйымдастырды және ол 1810 жылғы қазан айында, 15 дүйсенбіде басталып, сәрсенбі және жұма күндері жалғасты. Австралия жокей клубы (АЖК) 1842 жылдан 1859 жылға дейін Хомбушта өзінің жиналыстарын өткізді, содан кейін 1860 жылы Рэндвикке көшті. АЖК штаб-пәтері Рэндвикте орналасқан, онда ол спортты реттеуде маңызды рөл атқарады. Сидней тұқым клубы (STC) 1943 жылы құрылды және Розехилл Гарденс трассасында және Кентербериде жарыстар өткізді. Бұл клуб екі жасар тайыншалар үшін әлемдегі ең ірі сыйлық қоры бар "Алтын қап" жарысын ұйымдастырушы болды. 2010 жылғы Австралия жокей клубы мен Сидней тұқым клубын біріктіру туралы заң екі клубты Австралия тұқым клубы деген атаумен біріктірді. Викторияда алғашқы ресми жарыстар 1838 жылғы наурыз айында Мельбурндағы Бэтмен төбесінде арнайы белгіленген жолмен өтті. Виктория жарыс клубы (VRC) 1864 жылы Виктория жокей клубы мен Виктория тұқым клубының бірігуінен құрылды. Квинслендтегі алғашқы жарыс 1843 жылы Купердің жазығында өтті. Басты жарыс клубы – Квинсленд тұқым клубы (QTC) 1863 жылы құрылды, одан кейін 1923 жылы Брисбен әуесқой тұқым клубы (BATC) құрылды. Оңтүстік Австралиядағы алғашқы жарыс 1843 жылы Аделаидада өтті. Басты жарыс клубы – Оңтүстік Австралия жокей клубы (SAJC) 1856 жылы құрылды. Ұйымдастырылған жарыстар алғаш рет Тасманияда 1814 жылы Хобарт маңындағы Ньютаун қаласында өткізілді. Тасмания тұқым клубы (TTC) 1871 жылы құрылды, бірақ ірі клуб – Тасмания жарыс клубы (TRC) 1874 жылға дейін құрылмады. Толыққанды жарыстар Батыс Австралияда 1836 жылы басталды. Батыс Австралия тұқым клубы (WATC) 1852 жылы құрылды.

Асыл тұқымды мал және асыл тұқымды мал шаруашылығы

Австралиялық қанды тұқымды малдың алғашқы шаруалары Роберт Кэмпбелл (1769–1846), лейтенант Уильям Лоусон (саяхатшы), Джон Макартур (жүн өндірісінің негізін қалаушы), Джон Пайпер (әскери шенеунік), Роуз-Хиллдегі Ричард Роуз және доктор Д'Арси Вентворт сияқты тарихи тұлғалар болды. Стенли Вуттон Австралиядағы жүгіріс спортына зор ықпал етті, ол қазір осы елдегі ең ықпалды әке сызығы ретінде танылған «Жұлдызды Корольдік» атты тайды әкелді. 1920 жылдары Хилда Томас (1905 ж.т.) Батыс Австралияда, ерекше жарыс күнінде берілген рұқсаттар бойынша жарысқа қатысқан, себебі оған жокей лицензиясы алуға құқығы болмады. Бұл туралы 1927 жылғы 28 Батыс Австралияның Turf Guide-ынан басқа жазба қалмаған, онда ол нәтиже көрсетпеген жылқының жокейы деп аталған. Көрсетілмеген деректер бойынша, оның бауырына нәтижелерде орын беруі мүмкін. 1974 жылы VRC әйел жокейлерге кәсіби «тек әйелдерге арналған» жарыстарға тіркелуге рұқсат берді. Пэм О'Нилл мен Линда Джонс 1979 жылы ерлермен бірге тіркелген жарыстарда өнер көрсетуге лицензия алған алғашқы әйел жокейлер болды.

Жаттықтырушылар

Тарихи тұрғыдан алғанда, Австралиядағы ең белгілі жаттықтырушылар Барт Каммингс (Мельбурн кубогының 12 жеңімпазын дайындаған) және Томи Смит, ол өліміне дейін 30 рет Сиднейдегі жаттықтырушылардың чемпионатында жеңіске жеткен. Джек Денхэм, Ли Фридман, Колин Хейс, Дэвид Хейс, Этьен Л. де Местре, Джеймс Скоби және Гай Уотерхаус та табысты жаттықтырушылардың қатарында. Соңғы жылдары Крис Уоллер мен Даррен Уир табысқа қол жеткізді. 2015/16 маусымында Уир Джон Хоукстің бір маусымдағы ең көп жеңімпаз рекордын жаңартты. 1962 жылы Бетти Лейн AJC-ге қалалық жаттықтырушының лицензиясы үшін өтініш берді, бірақ "әйелдерге лицензия беру – біздің саясатымыз емес" деген жауап алды. Бас тартудан кейін ол Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының батыс аймақтарындағы жаттықтырушылардың чемпионатында жеңіске жетті, онда оған жаттықтыруға рұқсат берілді. 1982 жылы Бетти Лейн бірінші нөмірлі жаттықтырушы лицензиясын алған әйел жаттықтырушы атанды. 2019 жылы Виктория полициясы Даррен Уирге тиесілі Уорнэмбул және Балларат маңындағы мүліктерге рейд жасап, 48 жастағы Уирді және тағы екі адамды ставкалардың нәтижелерін бұрмалау және жануарларға қатыгездік жасау ісі бойынша ұстады. Полиция кокаин деп күдіктенетін затты және аттарға электр тогының соққысын беруге арналған "жиггерлер" деп аталатын төрт құрылғыны тапты. "Жетекші энергия құрылғыларына немесе жиггерлерге қатысты айыптау, олардың белгілі бір жарыс күні аттың өнімділігін арттыру мақсатында қолданылуы мүмкін деген нәрсеге байланысты" деді комиссардың көмекшісі Нил Патерсон.

Тұқымдық кітаптар мен тіркеулер

1859 жылы Фаулер Бойд Прайс жазған «Жаңа Оңтүстік Уэльс тұқымдық кітабы» жарық көрді және бұл колонияның таза қанды жылқыларының тегін құжаттау бойынша жасалған алғашқы ресми әрекет болды. «Виктория тұқымдық кітабы» 1864 жылға дейін Уильям Леви редакциялаған 1 және 2 томдарымен, ал 1874 жылға дейін Уильям Кросс Юилль редакциялаған 3 және 4 томдарымен жарық көрді. 1880 жылдары Австралазиядағы барлық таза қанды жылқылардың ресми жасы 1 тамыздан бастап есептелуі керек деп шешілді. Жарыс жылқыларын тіркеуші Австралияда жарысқа қатысатын барлық жылқылардың атын қою, тіркеу, жалға беру және иелігін ауыстыру мәселелерін бақылайды. Жарыс аттары жарысқа қатысу үшін тіркелуі керек, бірақ Австралияда тіркелу және жарысқа қатысу үшін міндетті түрде таза қанды болуы қажет емес.

Австралия

Австралия құрлығындағы жарыстар Австралия жарыстар кеңесімен басқарылады. Бұл кеңес, бұрын әр штат бойынша жарыстардың егеменді органы болған негізгі клубтардың билігін жойды, себебі үкіметтік реформалар индустрия үшін жеке басқару органдарын енгізді. Кеңес әр штаттың түрлі негізгі жарыс органдарынан құралған. Кеңес жарыс ережелерін белгілеуге (қосымша жергілікті ережелерді ескере отырып), жарыстарды жіктеуге және қара типтік мәртебе беруге жауапты үлгілік жарыс комитеттерін құруға және оларды қолдауға, сондай-ақ штаттар арасындағы процедуралардың біркелкілігін сақтау және бекітілген ұлттық жарыс күнтізбесін жасау үшін консультативтік топтар құруға тікелей жауапты.

Виктория

Виктория Австралиядағы жарыстардың отаны болып саналады, оның ішінде Мельбурн кубогы және Кокс Платасы сияқты халықаралық жарыстар бар. Басқарушы орган – Racing Victoria Limited. Басты клуб – Виктория Racing Club, ол Флемингтонда жарысады; тағы екі қалалық клуб – Каулфилд және Сандаунда жарысатын Мельбурн Racing Club, сондай-ақ Австралазияның жас және салмақ бойынша чемпионаты – Кокс Платасының үйі Moonee Valley Racing Club. Штат жоғары деңгейдегі көптеген провинциялық және ауылдық жарыс жолдарына ие, олардың ішінде Пакенхэм, Кранборн, Морнингтон, Джилонг, Балларат, Бендиго, Мильдура, Стони Крик, Вангаратта, Уоррнамбул, Мо және Татура бар.

Жаңа Оңтүстік Уэльс

Жаңа Оңтүстік Уэльстегі жарыстарды Racing NSW басқарады. Басты клуб – Австралиялық Turf клубы, ол Рэндвик, Уорвик Фарм, Розихилл Гарденс және Кентербери Парк жолдарында жарысады. Штаттың маңызды провинциялық жолдары – Ньюкасл және Кембла Грандж, олар кезекпен әр екінші сенбіде жарыстар өткізеді. Сонымен қатар, Хоуксбери, Госфорд және Графтон сияқты танымал жолдар бар, олардың арасында Графтон астанадан тыс Австралиядағы ең ірі жарыс фестиваліне толыққанды ие.

Оңтүстік Австралия

Оңтүстік Австралиядағы ат жарыстарын «Толыққанды тұқымды жарыстар S.A.» компаниясы басқарады. Басты клуб – Оңтүстік Австралия жокей клубы, ол Морфеттвиллде жарысады (ал бұрын 2009 жылы жабылған Челтенхэмде және 2008 жылға дейін Виктория Паркте жарыс өткізген). Сонымен қатар, Оукбанк жарыс клубы Пасха сенбісі мен Пасха дүйсенбісі күндері өтетін екі жарыспен танымал Оукбанк Пасха жарыс фестивалін ұйымдастырады.

Квинсленд штаты

Квинслендтегі жарыстарды Racing Queensland басқарады, ал ең ірі клубы – Квинслендтің Turf Club (Eagle Farm) мен Брисбен Turf Club (Doomben) клубтарының бірігуінен құрылған Брисбен Racing Club. Квинслендтегі ең маңызды жарыс – Eagle Farm ипподромында 1400 метрге өткізілетін Стредброк-Хандикапы. Брисбен Racing Club Квинслендтегі қалалық жарыстардың көп бөлігін өткізеді. Брисбеннен тыс, Голд-Кост және Тууомба ипподромдарында әр сенбі сайын жарыстар ұйымдастырылады. Sunshine Coast Turf Club Квинсленд штатының Калондра қаласында үлкен жарыс кешенін басқарады. Квинслендте ауылдық жарыстар да кең таралған, жыл бойы көп көрермен жирайтын бірнеше ауылдық кубоктар бар, олардың ең танымалсы – қараша айында өткізілетін Рома кубогы.

Батыс Австралия

Батыс Австралиядағы жарыстарды Racing and Wagering Western Australia басқарады, ол үкіметке тиесілі орган. Басты жарыс клубы, Батыс Австралиялық Turf Club қазір Perth Racing деп аталады және Бельмонт паркі мен Аскот жарыс жолында жарыстар өткізеді. Батыс Австралиядағы маңызды жарыстарды өткізетін тағы бірнеше танымал жолдар бар: Бунбери, Пинжарра, Йорк, Джералдтон, Олбани, Калгурли және Нортам. Ең танымал жарыс – Перт кубогы, ол әр Жаңа жыл күні Аскотта өткізіледі. Үш бірінші топтағы (G1) жарысқа қатысады: Теміржол тосқауылы, Кингстон Таун Классигі және Винтерботтом Stakes.

Тасмания

Тасманиядағы жарыстар Тасманиялық толыққанды тұқымды жарыстар кеңесімен басқарылады, ал бас клуб – Тасманиялық шөптегі жарыс клубы. Кездесулер әдетте әр жексенбіде Хобартқа жақын орналасқан Эльвик жарыс жолында, Лансестонға жақын Тасман паркінде және Девонпорттағы Спрейтон арасында кезекпен өтеді. Жарыс кездесулері Кинг-Айленд жарыс клубында да ұйымдастырылады.

Солтүстік территория

Солтүстік территориядағы ат жарыстары енді Толыққанды тұқымды жарыстар NT (бұрын Дарвин шөп клубы, Фанни шығанағында өткізілетін) басқаруында.

Австралиялық астаналық аумақ

Австралия астанасы аумағындағы жарыстарды Канберра жарыстар клубы басқарады.

Салымдар

Австралияда жарысқа ставка жасаудың төрт негізгі түрі бар. Лицензияланған тректегі букмекерлер көбінесе жеңіс пен орынға тікелей ставкалар ұсынады. Трассадан тыс ставкалар дәстүрлі түрде әртүрлі штаттық үкіметтер "Тотализатор агенттіктері" (TAB) деп аталатын ұйымдар арқылы бақыланды, олар негізінен парримутуалды ставкаларды ұсынды – яғни, коэффициенттер бекітілмеген, бірақ "үй" белгілі бір комиссия алып, қалғанын жеңіске ие болғандарға бөліп берді. Осы "TAB-тардың" көптегені қазір жекешелендірілді, ал көптеген пабтар енді компаниялардың жекешелендірілген бөлімшелерімен байланысты ставкалар қызметін ұсынады. Австралияның кейбір аймақтарында заңсыз трассадан тыс букмекерлік қызмет көрсету дәстүрі болды, ол SP букмекерлігі деп белгілі. Бұл полицияның жемқорлығымен және жарыс жолындағы манипуляциялармен тығыз байланысты үлкен құқық бұзушылық аймағына айналды. Бірнеше Корольдік комиссиялар осы практиканы тергеді және оны жоюға көптеген әрекеттер жасалды. Бұрын қалалық пабтар мен барларда кең таралған, лицензияланған тректегі букмекерлердің телефон және интернет арқылы тікелей ставкаларды ұсынуы оны көбінесе қажетсіз етті. Соңында, онлайн жеке адамдар арасындағы ставкалар бар, онда мүшелер өз бағаларын белгілейді және жеңісінің белгілі бір пайызын комиссия ретінде төлейді. 1913 жылы жарысқа ставка жасаудағы маңызды жаңалықтардың бірі – Джордж Джулиус (кейіннен сэр) Австралияда ойлап тапқан автоматты тотализатор, ол ставка үлгілерін ескере отырып, жарыс коэффициенттерін автоматты түрде есептеуге мүмкіндік берді. Соңғы жылдары онлайн және мобильді қосымшалар арқылы жұмыс істейтін корпоративтік букмекерлер әртүрлі акциялар, жарнамалар және пайдаланудың қарапайымдығы арқасында үнемі танымал болып келеді.

Австралиядағы элиталық және қара типті жарыстар

Австралиялық үлгілік жарыстар комитеті Австралиялық жарыстар кеңесінің басшылығымен жарыстарды санатқа бөлуге жауапты. Дәстүр бойынша, 1970 жылдардың соңына дейін бірқатар маңызды жарыстар «қара тип» деп танылды, бірақ олардың ішінде жарыстарды санатқа бөлу жүргізілмеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Австралиялық құмар ойыншылар, жылқы иелері және индустрия қатысушылары үшін мүгедек жарыстар өте танымал болды. Осының салдарынан, топтық және тізімделген жарыстар тізімінде көптеген мүгедек жарыстар әлі де кездеседі. Мүгедек жарыстарды төмендету және жасқа және салмаққа қарай жарыстарды дамытуға белгілі бір күш-жігер жұмсалды, алайда көптеген мүгедек жарыстардың тарту еткен қатысушылары оларды тең жағдайдағы жарыстардан жақсырақ етеді. Әлемдегі ең ірі жарыс елі ретінде Австралияда Халықаралық ат спорты федерациясы мойындаған 193 топтық жарыстың 66-сы бар. Дәстүр бойынша, көптеген штаттық жарыстар оларға қатысатын жылқылардың нашар сапасының салдарынан, олар лайықты болғаннан гөрі жоғары санатта сақталды. Виктория және, аздаған дәрежеде, Жаңа Оңтүстік Уэльс жарыс фестивальдерінің қарқынды өсуі басқа штаттардың жетекші жарыстарын жүлде қоры және оның нәтижесінде беделі тұрғысынан бәсекеге қабілетсіз қылды. Австралиялық жарыстар кеңесін құрайтын әр штаттың жеке мүддесін ескере отырып, жарыстарды дұрыс санатқа бөлудегі прогресс баяу болды және үлгілік жарыстар комитетінің шешімдері жиі дау тудырады. Соңғы жылдары үлгілік жарыстар комитеті ғылыми тәсілге көшкендіктен өзгерістер орын алып келеді. Спринт жарыстарын ұзақ дистанцияға жүгірілетін жарыстардан басып озу тенденциясы да жиі сынға ұшырайды. Көптеген дәстүрлі ұзақ дистанцияға жүгірілетін жарыстар соңғы 30-40 жылда едәуір қысқартылды. Көптеген тараптар жарыс классификациясын қайта қарау кезінде ұзақ дистанцияға жүгірілетін жарыстарға арнайы рұқсат беруді талап етті, бұл қазіргі уақыттағы жеткіліксіз тереңдікті ескере отырып, тұқымдық шаруашылықты ынталандыруға және осылайша болашақта тереңдікті арттыруға мүмкіндік береді. Австралиядағы 1-топтық жарыстар (және таңдалған басқа жарыстар) әдетте 3 топқа бөлінеді: Австралия жарыстары, штаттық/қалалық/трек жарыстары және тарихи маңызы бар жарыстар.