Кіріспе

Голландиялық гуманист және латын драматургі Георгий Макропедий (шын аты - Йориc ван Ланквелт; 1487 жылдың сәуірі – 1558 жылдың шілдесі) – голландиялық гуманист, мектеп мұғалімі және "16 ғасырдың ең ұлы латын драматургы".

Өмірбаян

Макропедий 1487 жылы Голландияның Солтүстік Брабант аймағындағы Гемерт қаласында Жоррис ван Ланквелт ретінде дүниеге келген. Оның балалық шағы туралы көп мәлімет жоқ. Жоррис ван Ланквелт жекеше мектепте оқығаннан кейін Гертогенбош қаласына көшіп келді. Мұнда ол жергілікті гимназияда білім алды. Жорис, "Ортақ өмір бауырластарының" пансионаттарының бірінде тұрды, олар Жаңа руханияттың ізбасарлары еді. 1502 жылы, он бес жасқа келгенде, ол бауырластыққа мүше болып, ұстаздыққа дайындалды. Шамамен он жылдан кейін ол дін қызметкері болып тағайындалды және қалалық гимназияда латын тілінен сабақ берді. 1506-1510 жылдары ол студенттері үшін Ренессанс дәуіріндегі латын тілінде пьесалар жаза бастады. Оның "Асотус" (Сасық бала) драмасының алғашқы нұсқалары осы кезеңге жатады. Ол сол заманғы гуманистердің дәстүрі бойынша классикалық есімді қабылдады. Жорис Георгиус атанды, ал Ван Ланквелт Макропедий деп аударылды. 1524 жылы ол Льеждегі Сент-Жерром мектебінің директоры болып тағайындалды. Макропедий мен басқалардың еңбегінің арқасында Лиеж гимназиясы гүлденді. 1527 жылы Макропедий Гертогенбошқа оралды, ал 1530 жылдың соңында Нидерландының солтүстік бөлігіндегі ең ірі қала – Утрехтке көшіп келді. Макропедий сол кезде белгілі бір даңққа ие болды және адал католик ретінде танымал болды, ол мектеп директоры болып тағайындалды. Ол Утрехттегі Сент-Жерром мектебін елдегі ең танымал оқу орнына айналдырды. Ол латын, грек тілдерін, поэзияны, риториканы, сондай-ақ еврей тілін, математиканы және музыка теориясын оқытты. Ол жыл сайын ұзақ латын мектеп әнінің мәтіні мен музыкасын жазатын. Сент-Жерромда ол көптеген латын оқулықтары мен пьесаларын жазды, олар Утрехттен бөлек Антверпен, Базель, Кельн, Франкфурт, Гертогенбош, Париж және Лондон қалаларында жарияланды. 1552-1554 жылдары оның жинақталған шығармалары Утрехтада екі томдық болып қайта қаралып, өңделді: "Omnes Georgii Macropedii Fabulae Comicae". Әндер енді музыкасымен бірге басылды. Содан кейін ол тағы бір ғана пьеса жазды: "Иса Шолостикус". 1557 немесе 1558 жылы ол мектеп директоры қызметінен кетіп, Утрехттен туған жеріне, Брабантқа оралды. Ол Гертогенбостағы "Ортақ өмір бауырластарының" үйінде тағы бір жыл тұрды. 1558 жылдың шілдесінде, 71 жасында оба эпидемиясы кезінде осы қалада қайтыс болды және бауырластар шіркеуіне жерленді. Оның алғыс айтқан бұрынғы шәкірттері оның қабіріне ескерткіш орнатып, оған ескерткіш жазды. Олар сүйікті ұстаздарының суретін қабірдің үстіне іліп қойды. Алайда, қабір, сурет және шіркеу уақыт өте келе жоғалып кетті.

Жазбалар

Макропидий бірнеше оқулық жазды. Олардың ең танымалдарының бірі – «Epistolica» оқулығы, ол хат жазу өнерін үйретеді. Алғаш рет ол 1543 жылы Антверпенде жарық көрді. «Methodus de Conscribendis Epistolis» деген атпен Базельде, Кельнде, Диллигенде, Франкфурт-на-Майнеде, Гертогенбошта және Лейдеде де басылды. 1576 жылы Лондонда жарық көрген кітап он рет қайта басылды, соңғы басылымы 1649 жылға жатады. Мүмкін, Уильям Шекспир де оны досы, қаласының тұрғыны және баспагер Ричард Филдтің қайта басылымы арқылы білген шығар. Бұл кітап Батыс Еуропаның көптеген мектептерінде ұзақ жылдар бойы қолданылған. Оның оқулықтары Макропидийдің ұлы гуманистік мәдениетке ие және Эразмның ізбасары екенін көрсетті. Ол жеті еркін өнер мен үш тілді – латын, грек және еврей тілдерін жақсы білді. Грек және рим әдебиеттерімен, Киелі кітаппен, сондай-ақ шіркеу әулиелерінің еңбектерімен де жақсы таныс болды. Нидерланды, Германия, Франция және Англияда оның оқулықтарының көптеген басылымдары Макропидийдің іс-әрекеті замандастары мен келесі буын гуманистері тарапынан жоғары бағаланғанын көрсетеді. Кітаптары мен ілімдері арқылы Макропидий XVI ғасырдың бірінші жартысындағы гуманистік білім беру реформасының табысқа жетуіне үлкен үлес қосты. Ол грек тілін қанағаттандырмай, Жаңа өсиетті оқуды және классикалық грек авторларының еңбектерін зерттеуді де ынталандырды. Макропидий ең үлкен даңқын он екі пьесасына қарызданған. Нидерланды мен Германияда ол алғашқы, ең өнімді және ең жақсы латын драматургы болды. «Андриска» комедиясы екі ақылды, адалсыздыққа бой алған әйелдің шалбар киіп, ақымақ күйеулерімен күресуі туралы. Ғасырдың соңында Уильям Шекспир «Күрегенді бауырмалдық» пьесасында да осы сюжетті дамытты. «Бассарус» – нағыз Шреветайдтық пьеса. «Асота» – Киелі кітаптағы ысырапшыл ұл туралы баяндайды. Пьеса Кембридж университетінің Тринити колледжі мен Прага университетінің студенттерімен қойылды. 1539 жылы Макропидийдің ең сәтті пьесасы – «Гекстас» жарық көрді. Осы драма оған әлемдік драматургтер қатарына қосылуға мүмкіндік берді. Бұл соңғы ортағасырлық голландтық моральдық пьеса «Elckerlijc» (ағылшын тілінде «Everyman» деп белгілі) пьесасының еркін өңделген нұсқасы. Басты кейіпкер – Геккаст, өмірдің құт-қуанышын көріп жүрген бай жас жігіт. Ол жақын арада өлетінін білгенде, оның достары, туыстары немесе қызметшілері оның соңғы сапарына бірге шығуға тілек білдірмейді. Бұл шедевр саналады және үлкен сәттілікке ие болды. Ғасырдың соңына дейін «Геккаст» латын тілінде және аудармада қойылды, басылды. Он екі тәуелсіз басылым және алты неміс аудармасы белгілі. Бұл аудармалардың бірін Реформацияның әйгілі ақыны Ханс Сакс жасаған. Пьеса дания, голланд және 1681 жылы швед тілдеріне аударылды. Нидерландыда «Геккаст» бірнеше рет қойылды. Германияда бұл пьеса ең көп сәттілікке ие болды. Он сегіз қойылым сәтті өткені белгілі. Екінші басылымда (1552) Макропидий пьесаны қайта қарап, кеңейтуге мәжбүр болды. Төзімді гуманист Макропидий Реформацияға жақтас болды деген күдікке ілікті. Сондықтан ол пьесаның екінші басылымын (1552) қайта қарап, кеңейтуге мәжбүр болды, бұл туралы прологтан да көрінеді.

Мұра

Макропедияның табыстары тек драма өнерімен ғана шектелмеді. Гертогенбош, Льеж және Утрехт қалаларында ұстаз немесе мектеп директоры болған ол көптеген шәкірттерге ие болды, олар кейін үкімет, ғылым және өнер саласында ықпалды адамдар болды. Олардың арасында грек ғалымы Арнольд Арлениус, филолог Виллем Кантер, Лейден университетінің медицина профессоры Йоханнес Гурний, географ Герард Меркатор, Вильгельм Оранждың заңгері әрі досы Эльберт Леонин, Италияда әйгілі болған баспашы Лоуренс Торрентин, сондай-ақ 1563 жылы сиқыршылыққа сенуге күмән келтірген әйгілі дәрігер Йоханнес Виер болды. Макропидий өлімінен кейін кем дегенде жарты ғасыр бойы атақты болды. 1565 жылы бұрынғы студенттер тобы өздерінің сүйікті ұстазының құрметіне арнап өлеңдер жинағын шығарды: «Апотеозис Д. Георгий Макропеди». XVII ғасырда Макропидий және оның еңбектері біртіндеп ұмытылып кетті. Оның пьесалары енді қойылмай, кітаптары қайта басылмай қалды. Пьесалар латын тілінде жазылған, ал Голландия Республикасының өзіне сенімді ақындары мен драматургтары өз ана тілдерін көбірек пайдаланды. Оның есімі екі ғасырдан кейін ғана қайтадан танылды. ХХ ғасырда гуманист туралы көптеген кітаптар мен мақалалар жарық көрді. 1972 жылы америкалық Томас У. Бест «Макропедиус» еңбегін Нью-Йорктегі Твэйннің «Дүниежүзілік авторлар сериясында» жариялады. Соңғы жылдары Еуропа, Оңтүстік Африка, Канада және АҚШ-та одан да көп кітаптар мен мақалалар жарық көрді. Оның пьесалары голланд және ағылшын тілдеріне аударылды. Үш пьесаның ағылшын тіліндегі аудармалары Интернетте қолжетімді.