Кіріспе
Голландиялық епископ және теолог (1585–1638)
Корнелиус Янсен ( /dʒ//æ//n//s//ə//n/, ; латынша аты Корнелиус Янсений; сондай-ақ Корнель Янсен; 28 қазан 1585 – 6 мамыр 1638) – Фландриядағы Ипрдің голландиялық католик епископы және Янсенизм деп белгілі теологиялық қозғалыстың негізін қалаушысы.
Өмірбаян
Ол Нидерландыдағы Акуй қаласында (сол кезде Голландия провинциясында, қазір Гельдерланд) қарапайым католик отбасында дүниеге келді. 1602 жылы ол Лёвен университетіне түсті, сол кезде иезуиттер немесе схоластикалық партия мен Михаил Байус ізбасарлары арасындағы идеологиялық қақтығыс қызып тұрған кез еді. Янсен соңғы «Августин» партиясына жақын тартып, көп ұзамай осындай ойлы студент Жан дю Вержиер де Хаураннмен, кейіннен Сент-Сиран аббатымен достық қарым-қатынас орнатты. Біліміне ие болғаннан кейін ол Парижге, бір жағынан денсаулығын жақсарту үшін, екінші жағынан грек тілін оқу үшін барды. Ақырында ол Байонның жанындағы елді жерде дю Вержиерге қосылып, біраз уақыт епископ колледжінде сабақ берді. Бос уақытын дю Вержиермен бірге ертегі әкелерді зерттеуге және шіркеуді реформалау жоспарларын жасауға жұмсады. 1616 жылы ол Лёвенге оралып, голланд студенттерінің теологиялық жатақханасы – Санкт-Пулхерия колледжін басқарды. Оқушылар оны біршама ызалы және талапкер ұстаз және академиялық қоғамнан алыс тұратын адам деп тапты. Дегенмен, ол университеттің иезуиттерге қарсы тұруына белсенді қатысты, себебі олар Лёвенде өздерінің теологиялық мектебін құрған, ол ресми университеттің діни факультетіне күшті бәсекелес болып шықты. Олардың енуін тоқтату үшін Янсен 1624 және 1626 жылдары екі рет Мадридке жіберілді; екінші рет ол Инквизициядан мүжілді. Ол голланд республикасындағы католиктік Голландия миссиясының католиктік миссионерлік архиепископын (апостолдық викарий) Филипп Ровеньесті, архиепископтың тілегін ескермей, сол елді евангелизациялауға тырысқан иезуиттермен күресте ыстық қолдады. Ол сондай-ақ голланд кальвинист-пресвитериан чемпионы Гисберт Воэцийді де бірнеше рет кесіп өтті, ол әлі күнге дейін Рене Декартқа шабуыл жасағаны үшін есімдері сақталған. Иезуиттерге деген қарсылығы Янсенді протестантизмге жақындатқан жоқ; керісінше, ол оларды өз қаруларымен жеңуге құштар болды, әсіресе оларға Рим католиктерінің Киелі кітапты мистикалық және ізгіленушілік тұрғысынан түсіндіре алатынын көрсету арқылы. Бұл оның 1630 жылы Лёвенде жазбаларды түсіндірудің региялық профессоры болып тағайындалған кездегі дәрістерінің басты тақырыбы болды. Одан да артық, ол өзінің «Августин» еңбегінің тақырыбы болды, ол – қасиетті Августин теологиясы туралы үлкен трактат, өліміне дейін аяқталмай қалған. Ол Лёвенге оралғаннан бері оны дайындаумен айналысты. Ол осы келісімге өкінішке оңтайлы ұзақ дамуды енгізді (III бөлім, De gratia Christi salvatoris, V кітап, тарау XXI–XXV). Оның Erroris Massiliensium, et opinionis quorumdam recentiorum parallelon et statera атты қосымшасында ол иезуиттерді, әсіресе Луис де Молина, Габриэль Васкес және Леонардо Лессийді қатаң айыптады. Бірақ Янсен, ол айтқандай, оның өмір бойы мектеп педант болу деген емес, және ол саяси амбициялар көңілдестіру кездері болды. Ол Фландрия Испанияның иығынан арылып, протестанттық біріккен провинциялар үлгісіне сай, тіпті фламандтардың билігімен тәуелсіз католик республикасына айналатын уақытты күтті. Бұл идеялар оның испан билеушілеріне белгілі болды, оларды жеңілдету үшін ол «Марс галликус» (1635 ж.) деп аталатын филиппикалық шығарма жазды, бұл жалпы француздық амбицияларға және кардинал Ришельедің халықаралық католик мүдделеріне немқұрайлылығына қатысты күшті шабуыл болды. «Марс галликус» Жансеннің Франциядағы қуғын-сүргінге ұшыраған теологиялық достарына көп көмектеспеді, бірақ ол Мадридтің Жансенге деген ашуын кері бұрды; 1636 жылы ол Папа мен испан соты Батыс Фландриядағы Ипр (Ипер) епискобы етіп тағайындады. Алайда екі жыл ішінде ол 52 жасында кенеттен аурудан қайтыс болды; оның өмірін баяндаған «Августин» атты кітабы 1640 жылы өлімінен кейін жарық көрді. Янсенизмге қарсы болған Сорбоннадағы теология докторларының шағын тобы Янсениус Августиністің 8 ұйғарымын шығарды, кейіннен олар табиғат пен рақым арасындағы қатынасқа қатысты мәселелерді қарастыратын 5-ке дейін қысқартылды. Олар Янсенийді Яссеннистерді лютерандықтармен салыстырып, Сент-Августинді қате түсіндірген деп айыптады. Бұл Рим папасы Иннокентий X-тің 1653 жылы осы 5 ұйғарымды паптық булла Cum Occasione-де айыптауына әкелді, бірақ оларды әсіресе Янсениусқа жатқызбайды. 5 ұйғарымды үш жылдан кейін папа Александр VII «Ad sanctam beati Petri sedem» апостолдық конституциясында тағы да айыптап отырды. Сол кезде басым саяси және теологиялық билікке ие болған иезуиттер (соның ішінде Франция королінің жеке рухани кеңесшісі) Папаны барлық Янсенистерге булды мойындауға және олардың қателіктерін жазбаша түрде мойындауға міндеттеме беруге көндірді. Бұл формулярлық дау Паскальды 1657 жылы «Lettres provinciales» хаттарын жазуға итерді, онда ол иезуиттерді және олардың моральдық принциптерін, әсіресе казуистикасын қатаң сынады. Бұл анонимді жарияланудан кейін король барлық жерде тыңшылар жіберіп, кітапханаларды қарап, «Lettres provinciales» авторын анықтауға сәтті әрекет етті. Пор-Рояль Янсенистері, Антуан Арно, Пьер Николь, Ла Мэр Анжелик, Сёр Агнес және т.б. формулярға қол қоюға мәжбүр болды. Паптық билікке бағынғандай болғанымен, олар 5 күдікті еретик ұйғарым шындығында Янсениус Августинінде табылмаса, айыптаудың мәні болмайтынын қосты және олар онда жоқ деп мәлімдеді. Янсенистердің пікірінше, Папаның еретик ұйғарымдарды айыптау құқығы бар, бірақ Янсениус Августинінде жоқ нәрсені оның ішіне енгізуге құқығы жоқ. Бұл стратегия ондаған жылдар бойы теологиялық дау-дебаттарға және пікірталасқа әкелді. Екінші жағынан, Паскаль және басқа Янсенистер радикалды стратегияны қабылдады, Янсениусті айыптау шіркеу әкесі Сент-Августинге айыптаумен тең екенін мәлімдеп, резервсіз немесе шектеусіз формулярға қол қоюдан бас тартты. Бұл корольдің және иезуиттердің одан да радикалды әрекеттеріне әкелді, 1661 жылы Пор-Рояль монастыры жабылып, Янсенистер қауымдастырылды – ол ақырында 1710 жылы XIV Людовик бұйрығымен қиратылды. Дау Папаның билігіне ғана емес, Киелі кітапты түсіндіруге қатысты оның билігіне қатысты болды. Одан әрі дау Клемент XI-дің 1713 жылы шығарған Unigenitus булласына әкелді, ол католиктердің Янсенизм доктринасына деген төзімділігінің соңы болды. 8 қыркүйек 1713 жылы жарық көрген Unigenitus булласы, Колледж Сен-Томастағы лектор, болашақ Паптық Сен-Томас Аквиналық университеті, Анжеликум Грегорио Селлеридің [fr] үлесімен жасалды, Янсеннің жазбаларында бұрын айыпталған ұйғарымдармен бірдей болған Кеснельдің «Réflexions morales» еңбегінен 101 ұйғарымды еретик деп айыптау арқылы Янсенизмді айыптауды күшейтті. Француз революциясына дейін Янсенизм Франциядағы саяси күш ретінде өмір сүрді, Париж парламенттеріндегі кейбір орындықтармен қолдау көрсетілді. Анонимді Янсенистер «Nouvelles ecclésiastiques» журналын жариялады, онда жиі иезуиттерге қарсы насихаттар жарияланды. Ақырында Янсенистер 1764 жылы Франциядан иезуиттерді қууға итермелеген тәуелсіз ойлы галликандықтармен ынтымақтастық жасады.