Қоршаған ортаны қабылдау және жағдайды бағалау

Жағдайды бағалау – қоршаған ортаны түсіну, қауіпсіздік, тиімді шешім қабылдау үшін маңызды. Авиация, медицина, төтенше жағдайларда қателерді азайтады.

20 мин оқу

100%

Дереккөз: Situation awareness — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Қоршаған орта элементтерін және сыртқы оқиғаларды тиісті қабылдау

Жағдайды түсіну (ЖТ) – бұл ортаны, оның элементтерін және уақыттың немесе басқа факторлардың өзгеруіне байланысты оның қалай өзгеретінін түсіну. Жағдайды түсіну көптеген орталарда тиімді шешім қабылдау үшін маңызды. Ол ресми түрде былай анықталады:

Балама анықтама бойынша, жағдайды түсіну – динамикалық міндет ортасы туралы білімді және сол ортадағы мақсатты әрекеттерді қамтитын, бейімделгіш, сыртқа бағытталған сана. Жағдайға қатысты хабардар болу адам өмірі мен мүлкін қорғауды қамтитын, құқық қорғау, авиация, әуе трафигін басқару, кеме жүргізу, денсаулық сақтау, төтенше жағдайларға жауап беру, әскери басқару және бақылау операциялары, беру жүйелері операторлары, өзін-өзі қорғау және жағалаудан тыс мұнай және атом электр станцияларын басқару сияқты көптеген жағдайларда сәтті шешім қабылдаудың маңызды негізі ретінде танылды. Жағдайды түсінбеу адам факторына байланысты болатын апаттардың басты себептерінің бірі ретінде анықталды. Эндслидің жағдайды түсіну теориясына сәйкес, адам қауіпті жағдайға тап болғанда, дұрыс шешім қабылдау үшін үлгілерді тану және салыстыру, күрделі схемалар мен архетиптік білімді қалыптастыру сияқты тиісті және нақты шешім қабылдау процесіне мұқтаж. ЖТ-ның ресми анықтамасы көбінесе үш өрлеу деңгейі ретінде сипатталады:

Ортадағы элементтерді қабылдау,
Жағдайды түсіну немесе ұғыну және
Болашақ жағдайды болжау. ЖТ деңгейі жоғары адамдар өз мақсаттары мен шешімдері үшін қажетті ақпаратты ғана қабылдап қана қоймай, оның мағынасын немесе маңыздылығын түсіну үшін осы ақпаратты біріктіре алады және ықтимал болашақ сценарийлерді жобалай алады. Бұл жоғары деңгейлер қиын жағдайларда алдын ала шешім қабылдау үшін өте маңызды. Зерттеуде ЖТ-ның үш жағына назар аударылды: ЖТ күйі, ЖТ жүйесі және ЖТ процесі. ЖТ күйі – адамдардың жағдайды қаншалықты дұрыс түсіну деңгейін көрсетеді. ЖТ жүйесі – көптеген орталарда ЖТ-ны қолдау үшін әзірленген технологияларды білдіреді. ЖТ процесі – ЖТ күйін жаңарту және ЖТ-ның сәттен сәтке өзгеруін басқаратын факторларды білдіреді.

Тарих

Терминнің өзі жақында пайда болғанмен, бұл ұғым әскери теория тарихында түбірленген, мысалы, Сун Цзының «Соғыс өнері» кітабында көрінеді. Бұл терминді Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін табуға болады, онда ол әскери ұшақтар экипаждары үшін өте маңызды дағды ретінде танылды. Ситуациялық хабардарлық термині алғаш рет «Дуглас» ұшақ компаниясында адам факторын зерттеу кезінде қолданылған, вертикальді және горизонтальді жағдайды көрсетуді әзірлеу және коммерциялық ұшақтардың келесі буыны үшін цифрлық басқаруды орналастыруды бағалау барысында. Ұшу экипажының компьютермен өзара әрекеттесуі және ақыл-ой жүктемесін өлшеу бойынша зерттеу бағдарламалары, оқыту кезіндегі төтенше жағдайларға қатысты сананы өлшеуге қатысты эксперименттер сериясының негізінде салынды, кейіннен ақыл-ой жүктемесі мен шаршауға дейін кеңейтілді. 1983 жылы техникалық әдебиетте сенсорлық экранды навигациялық дисплейдің артықшылықтары туралы айтылған. 1980 жылдардың басында коммерциялық ұшақтарда бірнеше электромеханикалық құралдарды алмастыру үшін интеграцияланған «вертикальді жағдай» және «горизонтальді жағдай» дисплейлері жасалды. Біріктірілген жағдай дисплейлері бірнеше құралдардан алынған ақпаратты біріктіріп, маңызды ұшу параметрлеріне тиімдірек қол жеткізуге мүмкіндік берді, осылайша жағдайды жақсартады және ұшқыштардың жұмыс жүктемесін азайтады. Термин алғаш рет 1988 жылы Эндсли тарапынан ресми түрде анықталды. 1990 жылдары адам факторы ғалымдары кеңінен қабылдамас бұрын, бұл термин Корея және Вьетнам соғыстарынан оралған АҚШ Әуе күштерінің (USAF) ұшқыштары тарапынан қолданылған делінеді. Олар әуе шайқасында жақсы SA-ның шешуші фактор екенін анықтады – «эйдже фактор». Ит майданында аман қалу, әдетте, қарсыластың қазіргі қимылын байқап, оның келесі қимылын одан өзі байқап, күтіп алудан бұрын бір секундтың үлесімен болжау мәселесі болды. USAF ұшқыштары SA-ны әйгілі «байқау» және «бағдарлау» фазаларымен теңестірді, бұл USAF соғыс теорияшысы полковник Джон Бойд сипаттаған «байқау-бағдарлау-шешім қабылдау-әрекет ету» (OODA) циклындағы кезеңдері. Шайқаста жеңіске жету стратегиясы – қарсыластың OODA циклына «ену», тек өз шешімдерін қарсыластың шешімдерінен жылдам қабылдау ғана емес, сонымен қатар қарсыластан жақсы SA-ға ие болу және тіпті қарсыластың бақылай алмайтын немесе түсіне алмайтын жағдайды өзгерту болып табылады. Өзінің SA-ны жоғалту, керісінше, «циклден шығумен» тең. Әрине, SA-ның қолданылу саласы өте кең, өйткені жеке адамдар мен командалар өз орталарында тиімді жұмыс істеу үшін қажет. Осылайша, SA авиация саласынан асып, әртүрлі ортада жүргізіліп жатқан жұмыстарға қолданылады. SA әуе қозғалысын басқару, атом электр стансаларын пайдалану, төтенше жағдайларға жауап беру, теңіз операциялары, ғарыш, мұнай және газ өндіру, көлік құралдарын басқару және анестезиология сияқты алуан түрлі салаларда зерттеледі.

Although the term itself is fairly recent, the concept has roots in the history of military theory—it is recognizable in Sun Tzu's The Art of War, for example. The term can be traced to World War I, where it was recognized as a crucial skill for crews in military aircraft. There is evidence that the term situational awareness was first employed at the Douglas Aircraft Company during human factors engineering research while developing vertical and horizontal situation displays and evaluating digital control placement for the next generation of commercial aircraft. Research programs in flight crew computer interaction and mental workload measurement built on the concept of awareness measurement from a series of experiments that measured contingency awareness during learning, and later extended to mental workload and fatigue. Situation awareness appears in the technical literature as early as 1983, when describing the benefits of a prototype touch screen navigation display. During the early 1980s, integrated “vertical situation” and “horizontal situation” displays were being developed for commercial aircraft to replace multiple electro mechanical instruments. Integrated situation displays combined the information from several instruments enabling more efficient access to critical flight parameters, thereby improving situational awareness and reducing pilot workload. The term was first defined formally by Endsley in 1988. Before being widely adopted by human factors scientists in the 1990s, the term is said to have been used by United States Air Force (USAF) fighter aircrew returning from war in Korea and Vietnam. They identified having good SA as the decisive factor in air combat engagements—the "ace factor". Survival in a dogfight was typically a matter of observing the opponent's current move and anticipating his next move a fraction of a second before he could observe and anticipate it himself. USAF pilots also came to equate SA with the "observe" and "orient" phases of the famous observe orient decide act loop (OODA loop), or Boyd cycle, as described by the USAF war theorist Col. John Boyd. In combat, the winning strategy is to "get inside" your opponent's OODA loop, not just by making one's own decisions quicker, but also by having better SA than one's opponent, and even changing the situation in ways that the opponent cannot monitor or even comprehend. Losing one's own SA, in contrast, equates to being "out of the loop". Clearly, SA has far reaching applications, as it is necessary for individuals and teams to function effectively in their environment. Thus, SA has gone far beyond the field of aviation to work being conducted in a wide variety of environments. SA is being studied in such diverse areas as air traffic control, nuclear power plant operation, emergency response, maritime operations, space, oil and gas drilling, vehicle operation, and anesthesiology.

Үлгіге сын

SA құрылымы мен моделіне жасалған алғашқы сын негізінен негізсіз болды және қарастырылды. (1) "SA модельдері танымдық процестерді жалпылай сипаттайды, бірақ қандай процестерге қатысты екенін және олардың дәрежесін нақты көрсетпейді". Дегенмен, Парасураман, Шеридан және Викенстің жасаған толық шолуы, оның мықты эмпирикалық зерттеулерге негізделгенін, адамның жағдайын диагностикалауға мүмкіндік беретінін, тәжірибелік тұрғыдан пайдалы екенін және орындалу қабілетінен және басқа да ақыл-ой конструкцияларынан теориялық және эмпирикалық тұрғыдан ерекшеленетінін көрсетті. Эндсли моделі SA-ға қатысты нақты танымдық процестерді сипаттауда өте толық. Басқалар SA дөңгелектей болып келе ме, орындалу қабілетінен ажыратылмайды ма деген сұрақтар қойды. "Жағдайлық сана конструкциясы ретінде объективті, нақты көрсетілген тәуелсіз (стимулдарды өзгерту) және тәуелді (жауаптың айырмашылығы) айнымалылармен іске асырылу қабілеті – оның сынағы болып табылады. Әйтпесе, SA ғалымдардың біліміне күмән тудыру үшін тағы бір танымал сөз тіркесіне айналады". Алайда, бұл сын нәтижелерден бөлек білім деңгейі ретінде SA-ның объективті өлшемдерін әзірлеу және тексеру үшін жасалған кең ауқымды жұмысты ескермеді. Объективті SA өлшемдерін қарастырған және мета-талдау жасаған соңғы зерттеуде 171 зерттеу табылды, олар SA-ны сандық түрде бағалау үшін, жүйелік жобаларды және оқу бағдарламаларын бағалау үшін, сондай-ақ SA құрылымын зерттеу үшін осы өлшемдерді сәтті қолданды. (3) Ол негізгі модель ретінде когнитивтік ғылымнан көптеген құрылымдарды алады, олардың өзіне қосымша анықтамалар қажет. Эндсли бұл сынға жауап ретінде модельдің өзінің анықтамалары мен механизмдері бойынша өте нақты екенін, ал көптеген келесі зерттеулер модельдің егжей-тегжейін, соның ішінде жұмыс жады мен ұзақ мерзімді жадтың рөлі, проекцияның артындағы танымдық механизмдер, SA-ға әсер ететін жеке ерекшеліктер, SA-дағы автоматтандырудың рөлі және SA мен жұмыс жүктемесі арасындағы байланыс туралы зерттеулерді растағанын айтты.

Жағдайды түсіну

Кейде жағдайды сезіну "жағдайды түсіну" терминімен шатастырылады. Әскери басқару және бақылау жүйелерінде жағдайды түсіну – бұл "бірліктің жағдайды сезінуіне талдау мен бағалауды қолдану нәтижесі, осы факторлардың өзара байланысын анықтау және күшке немесе миссияны орындауға қатысты қауіптер, миссияны орындау мүмкіндіктері және ақпараттың жетіспеушілігі туралы логикалық қорытындылар жасау". Жағдайды түсіну – Эндсли моделіндегі 2-деңгейлі SA-ға тең – ақпараттың бір-бірімен үйлесімділігін және жеке мақсаттармен байланысын түсіну. Бұл қабылданып алынған деректердің маңыздылығын түсіну, яғни "не үшін?".

Жағдайды бағалау

Қысқаша айтқанда, жағдайды түсіну – «білімнің күйі» ретінде қарастырылады, ал жағдайды бағалау – сол білімге қол жеткізуге арналған «процестер». Эндсли «жағдайды түсіну терминін, білімнің күйі ретінде, осы күйге жету үшін қолданылатын процестерден ажырату маңызды. Бұл процестер, әр адам мен жағдайға қарай кең ауқымда өзгеруі мүмкін, жағдайды бағалау немесе ЖТ-ға (Жағдайды Түсінуге) қол жеткізу, алу немесе оны сақтау процесі деп аталады». ЖТ тек жағдайды бағалау процестерінің нәтижесі ғана емес, сонымен қатар осы процестерді қайта-қайта итермелейді. Мысалы, адамның қазіргі түсінігі, келесіде неге назар аудару керектігін және алынған ақпаратты қалай түсіндіру керектігін анықтайды.

Ақыл-ой үлгілері

Дұрыс ақыл-ой үлгілері – жағдайды түсінуге (SA) қол жеткізудің алғышарттарының бірі болып табылады. Ақыл-ой үлгісі – тәжірибеден уақыт өте келе қалыптасқан, жақсы анықталған, жоғары ұйымдастырылған, бірақ динамикалық білім құрылымдары жиынтығы ретінде сипатталады. Күрделі операциялық ортадағы қолжетімді деректердің көптігі жаңадан бастаған шешім қабылдаушылардың осы ақпаратты тиімді қабылдау, өңдеу және біріктіру қабілетін басып тастауы мүмкін, нәтижесінде ақпараттық жүктеме пайда болып, олардың жағдайды түсінуіне (SA) теріс әсер етеді. Керісінше, тәжірибелі шешім қабылдаушылар қазіргі жағдайды бағалайды және түсіндіреді (1- және 2-деңгейдегі жағдайды түсіну) және ұзақ мерзімді жадыда "ақыл-ой үлгілері" ретінде сақталған түсініктерге негізделген тиісті әрекетті таңдайды. Ортадағы белгілер осы ақыл-ой үлгілерін белсендіреді, ал олар өз кезегінде шешім қабылдау процесін басшылыққа алады.

SA командасы

Командалық жағдайлық хабардарлық (SA) – "әрбір команда мүшесінің өзінің жауапкершілігіне қажетті жағдайлық хабардарлыққа ие болу деңгейі" ретінде анықталады.

Ортақ SA

Ортақ жағдайды білу – "команда мүшелерінің ортақ SA талаптары бойынша бірдей SA деңгейінде болуы" деп анықталады. Бұл анықтамадан көрініп тұрғандай, бірнеше команда мүшесіне қатысты ақпарат талаптары болады. Командалық жұмыстың маңызды бөлігі – осы SA талаптарының қабаттасуындағы аймақ, команда мүшелерінің өзара байланыстылығының нәтижесінде туындайтын ортақ SA талаптары. Дұрыс жұмыс істемейтін командада екі немесе одан көп мүшелер осы ортақ SA талаптарын әртүрлі бағалауы мүмкін, соның салдарынан олардың әрекеттері үйлесімсіздікке немесе тіпті өнімділіктің төмендеуіне алып келуі мүмкін. Ал тиімді жұмыс істейтін командада әрбір мүше ортақ SA элементтерінде не болып жатқаны туралы ортақ түсінікке ие болады. Осылайша, ортақ SA – команда мүшелерінің SA талаптарының қабаттасуындағы ақпарат бойынша адамдардың ортақ түсінігінің деңгейін көрсетеді. Барлық ақпаратты бөлісудің қажеті жоқ. Әрине, команданың әрбір мүшесі командадағы басқаларына қатысы жоқ көптеген мәліметтерді біледі. Әрбір адамның жұмысының барлық егжей-тегжейін бөлісу қажетті ақпаратты іздеу үшін күш жіберуді талап ететін ақпараттық жүктеме тудырады. Тек команда мүшелерінің SA талаптарына қатысты ақпаратты бөлісу қажет.

SA командасының үлгісі

Сондықтан, команданың жағдайды түсінуі тұтастай алғанда, команда мүшелерінің өз жұмысына қажетті жағдайдың аспектілері бойынша жоғары деңгейдегі SA-ға және команда мүшелері арасындағы ортақ SA деңгейіне байланысты, бұл әрбір мүшенің қажеттіліктеріне ортақ жағдайдың осы аспектілерінің нақты және ортақ түсінігін қамтамасыз етеді. Эндсли мен Джонс команданың жағдайды түсіну моделін команда мүшелері арасында ортақ SA деңгейін арттырудың қалай жүзеге асырылатынын түсіндіру құралы ретінде сипаттайды. Осы төрт фактор – талаптар, құралдар, механизмдер және процестер – команданың және ортақ SA-ның қалыптасуына көмектеседі. Команданың SA талаптары – команда мүшелерінің қандай ақпаратты бөлісу керектігін білу деңгейі, соның ішінде жоғары деңгейдегі бағалаулары мен болжамдары (әдетте басқа команда мүшелеріне қолжетімді емес), сондай-ақ команда мүшелерінің міндеттерінің жай-күйі және қазіргі мүмкіндіктері туралы ақпарат. Команданың SA құралдары – осы ақпаратты ортақтастыруға қолжетімді құралдар, оларға тікелей байланыс (сөздік және сөзсіз), ортақ дисплейлер (мысалы, визуалды немесе аудио дисплейлер, немесе тактильді құрылғылар) немесе ортақ орта жатады. Сөзсіз байланыс, мысалы, ишаралар мен жергілікті артефакттарды көрсету, сондай-ақ ортақ орта, әдетте, таратылған командаларда қолжетімді болмайды, сондықтан ортақ ақпаратты ұсыну үшін ауызша байланыс пен коммуникациялық технологияларға көбірек мән беріледі. Команданың SA механизмдері – команда мүшелерінің ақпаратты бірдей түсіндіруге және бір-бірінің әрекеттері туралы дұрыс болжамдар жасауға мүмкіндік беретін механизмдерге ие болу деңгейі, мысалы, ортақ ойлау үлгілері. Ортақ ойлау үлгілеріне ие болу командалық ортада коммуникацияны және үйлестіруді жеңілдетеді. Команданың SA процестері – команда мүшелерінің SA ақпаратын бөлісуге қатысатын тиімді процестерге ие болу деңгейі, оған болжамдарды сұраудың топтық нормасы, бір-бірінің қайшы келетін ақпаратын немесе түсініктерін тексеру, үйлестіруді және міндеттерді басымдыққа қою, сондай-ақ төтенше жағдайларды жоспарлау кіруі мүмкін.

The situation awareness of the team as a whole, therefore, is dependent upon both a high level of SA among individual team members for the aspects of the situation necessary for their job; and a high level of shared SA between team members, providing an accurate common operating picture of those aspects of the situation common to the needs of each member. Endsley and Jones describe a model of team situation awareness as a means of conceptualizing how teams develop high levels of shared SA across members. Each of these four factors—requirements, devices, mechanisms and processes—act to help build team and shared SA. Team SA requirements – the degree to which the team members know which information needs to be shared, including their higher level assessments and projections (which are usually not otherwise available to fellow team members), and information on team members' task status and current capabilities. Team SA devices – the devices available for sharing this information, which can include direct communication (both verbal and non verbal), shared displays (e. g., visual or audio displays, or tactile devices), or a shared environment. As non verbal communication, such as gestures and display of local artifacts, and a shared environment are usually not available in distributed teams, this places far more emphasis on verbal communication and communication technologies for creating shared information displays. Team SA mechanisms – the degree to which team members possess mechanisms, such as shared mental models, which support their ability to interpret information in the same way and make accurate projections regarding each other's actions. The possession of shared mental models can greatly facilitate communication and coordination in team settings. Team SA processes – the degree to which team members engage in effective processes for sharing SA information which may include a group norm of questioning assumptions, checking each other for conflicting information or perceptions, setting up coordination and prioritization of tasks, and establishing contingency planning among others.

Уақытпен маңызды шешім қабылдау процестері

Уақыт шектеулі шешім қабылдау процесінде, шұғыл жағдайларды шешу үшін жылдам және тиімді таңдаулар маңызды. Мұндай жағдайларда, ақпаратты жедел талдау, басты факторларды анықтау және шешімдерді дереу орындау қабілеті ең бастысы болады. Уақыттың аздығы жиі жағдайда мұқият ойлану мен жылдам әрекет ету арасында тепе-теңдік орнатуды талап етеді. Шешім қабылдаушы, қысым астында хабардар шешімдер қабылдау үшін тәжірибесіне, сезіміне және қолжетімді деректерге сүйенуі керек. Басты элементтерге басымдық беру, ықтимал нәтижелерді бағалау және жедел және ұзақ мерзімді салдарларын қарастыру – тиімді уақыт шектеулі шешім қабылдаудың маңызды аспектілері. Сонымен қатар, шешімдердің тиісті тараптарға жылдам жеткізілуін және олардың қатесіз орындалуын қамтамасыз ету үшін айқын байланыс өте қажет. Бірлескен жұмыс, оңайлатылған процестер және нақты белгіленген ережелер уақытқа сезімтал жағдайларда шешім қабылдаудың тиімділігін арттыра алады. Уақыт шектеулі жағдайларда стратегияларды нақты уақытта қайта бағалау және бейімделу қабілеті маңызды, себебі күтпеген жағдайлар бастапқы шешімге жылдам түзетулер енгізуді талап етуі мүмкін. Жаңа технологияларды пайдалану, деректерге негізделген түсініктерді енгізу және жаттығулар жүргізу жоғары қысымда шешім қабылдаудың жақсы нәтижелеріне көмектеседі. Нәтижесінде, сәтті уақыт шектеулі шешім қабылдау – бұл тәжірибе, дайындық, тиімді байланыс және жағдайға бейімделуге дайындық комбинациясы, соның арқасында қабылданған шешім жағдайдың шұғыл сипатына сай келіп, қателерді азайтады.

Өлшем

SA конструкциясы кеңінен зерттелгенімен, SA-ның көпөлшемді табиғаты оны сандық тұрғыдан анықтау мен өлшеуге елеулі қиындық туғызады. Әдетте, техникалар SA-ны тікелей өлшеу (мысалы, объективті нақты уақыт зерттеулері немесе қабылданатын SA-ны бағалауға арналған субъективті сауалнамалар) немесе оператордың мінез-құлқы немесе орындалуына сүйенген SA-ны анықтау әдістері бойынша ерекшеленеді. Тікелей өлшемдер көбінесе "нәтижеге бағытталған" деп есептеледі, себебі бұл техникалар SA нәтижесін бағалайды; ал шығарылған өлшемдер "процеске бағытталған" болып саналады, олар SA-ға қол жеткізуге қажетті жатқызушы процестерге немесе механизмдерге назар аударады. Бұл SA өлшеу тәсілдері төменде егжей-тегжейлі сипатталады.

Нысаналы шаралар

Объективті өлшемдер адамның жағдайды немесе ортаны "нақты шындықпен" салыстыру арқылы жағдайлық хабардарлықты (SA) тікелей бағалайды. Атап айтқанда, объективті өлшемдер адамның жағдайды қабылдауы туралы деректерді жинап, оларды шын мәнінде болып жатқан оқиғалармен салыстырады, осылайша белгілі бір уақыт сәтіндегі оның SA дәлдігін анықтайды. Осылайша, мұндай бағалау SA-ны тікелей өлшеуге мүмкіндік береді және операторлар мен бақылаушылардан жағдай туралы толық емес ақпарат негізінде шешім қабылдауды қажет етпейді. Объективті өлшемдер үш жолдың бірімен алынуы мүмкін: тапсырма орындалып жатқанда нақты уақытта (мысалы, тапсырма барысында ауызша хабарлама ретінде қойылған ашық сұрақтар түріндегі "нақты уақыттық тексерулер"), тапсырма орындалуы тоқтатылғанда (мысалы, жағдайлық хабардарлықты глобальды бағалау әдісі (SAGAT) немесе WOMBAT жағдайлық хабардарлық және стресске төзімділік тесті, ол көбінесе 1980 жылдардың соңынан бері авиацияда қолданылады және Еуропада көбінесе HUPEX деп аталады), немесе тапсырма аяқталғаннан кейін посттест.

Субъективті шаралар

Субъективті өлшемдер SA-ны тікелей бағалау үшін қолданылады, онда адамдар өздерінің немесе басқа адамдардың жағдайды түсінуін белгілі бір шкала бойынша бағалайды (мысалы, қатысушының жағдайды түсіну сауалы; жағдайды түсінуді бағалау әдісі). SA-ның субъективті өлшемдері салыстырмалы түрде қарапайым және оңай жүзеге асырылатындықтан тартымды. Дегенмен, бірнеше шектеуді ескеру қажет. Өздерінің SA-сын субъективті бағалайтын адамдар көбінесе өздері білмейтін ақпараттың жоқтығын (белгісіз белгісіздер) сезбейді. Субъективті өлшемдер көбінесе жалпы сипатта болады және осылайша SA-ның көп өлшемді табиғатын толыққанды пайдалана алмайды, объективті өлшемдермен қолжетімді егжей-тегжейлі диагностиканы қамтамасыз етуге мүмкіндік бермейді. Дегенмен, өзін-өзі бағалау пайдалы болуы мүмкін, өйткені ол операторлардың өздерінің SA-ға және өнімділікке деген сенім деңгейін бағалауға көмектеседі. Оператордың SA-ны қабылдауын өлшеу, оператордың нақты SA-сымен бірдей маңызды ақпаратты ұсынуы мүмкін, себебі SA сапасының қателіктері (SA-ға артық немесе жеткіліксіз сенім) жеке адамның немесе команданың шешім қабылдауына олардың нақты SA-дағы қателіктермен бірдей зиян келтіруі мүмкін. Тәжірибелі бақылаушылар (мысалы, әріптестер, командирлер немесе оқытылған сыртқы сарапшылар) жеке тұлғаның SA-сын субъективті түрде бағалай алады. Бұл бақылаушылардың бағалары өзін-өзі бағалаудан жоғары болуы мүмкін, өйткені бақылаушыға қоршаған ортаның нақты жағдайы туралы операторға қарағанда көбірек ақпарат қолжетімді, ол міндетті орындауға бағытталған болуы мүмкін (яғни, оқытылған бақылаушылар жағдай туралы толыққанды білуі мүмкін). Алайда, бақылаушылардың оператордың жағдайды қабылдауы туралы білімі шектеулі және бағаланатын адамның психикалық жағдайы туралы толық түсінікке ие бола алмайды. Осылайша, бақылаушылар оператордың SA деңгейін анықтау үшін олардың байқалатын әрекеттері мен сөздеріне көбірек сүйенуге мәжбүр болады. Мұндай әрекеттер мен сөздерді келесіде сипатталатын SA-ның өнімділік және мінез-құлық өлшемдерін қолдану арқылы бағалауға болады.

Subjective measures directly assess SA by asking individuals to rate their own or the observed SA of individuals on an anchored scale (e. g., participant situation awareness questionnaire; the situation awareness rating technique). Subjective measures of SA are attractive in that they are relatively straightforward and easy to administer. However, several limitations should be noted. Individuals making subjective assessments of their own SA are often unaware of information they do not know (the unknown unknowns). Subjective measures also tend to be global in nature, and, as such, do not fully exploit the multivariate nature of SA to provide the detailed diagnostics available with objective measures. Nevertheless, self ratings may be useful in that they can provide an assessment of operators' degree of confidence in their SA and their own performance. Measuring how SA is perceived by the operator may provide information as important as the operator's actual SA, since errors in perceived SA quality (over confidence or under confidence in SA) may have just as harmful an effect on an individual's or team's decision making as errors in their actual SA. Subjective estimates of an individual's SA may also be made by experienced observers (e. g., peers, commanders, or trained external experts). These observer ratings may be somewhat superior to self ratings of SA because more information about the true state of the environment is usually available to the observer than to the operator, who may be focused on performing the task (i. e., trained observers may have more complete knowledge of the situation). However, observers have only limited knowledge about the operator's concept of the situation and cannot have complete insight into the mental state of the individual being evaluated. Thus, observers are forced to rely more on operators' observable actions and verbalizations in order to infer their level of SA. In this case, such actions and verbalizations are best assessed using performance and behavioral measures of SA, as described next.

Орындау және мінез-құлық өлшемдері

Орындау өлшемдері SA-ны соңғы нәтижеден (яғни тапсырма орындау нәтижелерінен) шығарады, жақсы орындау жақсы SA-ны көрсетеді деген болжамға негізделген. Көбінесе қолданылатын өнімділік өлшемдеріне өнімнің немесе өнімділік деңгейінің мөлшері, тапсырманы орындауға кеткен уақыт немесе оқиғаға жауап беру жылдамдығы, жауаптың дәлдігі немесе, керісінше, жасалған қателердің саны жатады. Орындау өлшемдерінің басты артықшылығы – оларды объективті түрде, тапсырма орындалу барысына кедеріс келтірмей жинау мүмкіндігі. Дегенмен, SA мен өнімділік арасындағы оң байланысты көрсететін деректер болғанымен, бұл байланыс ықтималды және әрқашан тікелей, нақты емес. Яғни, жақсы SA әрқашан жақсы орындауға, ал нашар SA әрқашан нашар орындауға әкелмейді. Сондықтан, өнімділік өлшемдерін осы құрылымды тікелей бағалайтын басқа SA өлшемдерімен бірге қолдану қажет. Мінез-құлық өлшемдері де SA-ны адамдардың таңдаған әрекеттерінен шығарады, жақсы SA-дан жақсы әрекеттер туындайды деген болжамға сүйене отырып. Мінез-құлық өлшемдері көбінесе бақылаушылардың бағаларына негізделгендіктен, олардың нәтижелері субъективті болуы мүмкін. Бұл кемшілікті жою үшін бақылаушылардан адамдардың жоғары нәтижеге жетуге көмектесетін әрекеттер мен мінез-құлықтарын қаншалықты орындап жатқандарын бағалауын сұрауға болады. efn | Мысалы, жағдайды түсінуді бағалау үшін мінез-құлыққа негізделген рейтингтік шкала қараңыз. Командалық SA-ны болжау үшін коммуникация талдауының пайдалылығын растайтын деректер бар болғанымен, уақыт шектеулері мен технологиялық қиындықтар (мысалы, сөйлеуді жазу жүйелерінің және сөйлеуден мәтінге аудару бағдарламаларының құны мен қолжетімділігі) осы тәсілді уақыт қысымымен және қарқынды жұмыс істеу жағдайында аз тиімді етеді. Психофизиологиялық өлшемдер оператордың SA-сының процестік көрсеткіштері ретінде де қызмет етеді, оператордың физиологиялық өзгерістері мен оның орындалуы арасындағы байланысты бағалау арқылы. Басқаша айтқанда, когнитивтік белсенділік оператордың физиологиялық күйіндегі өзгерістермен байланысты. Мысалы, оператордың жалпы функционалдық жағдайы (электроэнцефалографиялық деректер, көздің жыпылықтауы және жүрек белсенділігі сияқты психофизиологиялық өлшемдерді пайдалану арқылы бағаланған) оператордың шаршағанын немесе психикалық тұрғыдан жүктеліп алғанын көрсетеді. Оқиғаға байланысты потенциалдар, оқиғаға байланысты синхрондылықтың жоғалуы, жүрек соғу жиілігінің уақытша өзгеруі және электродермалық белсенділік сияқты басқа психофизиологиялық өлшемдер оператордың маңызды орталық белгілерін қабылдауын бағалауға, яғни оператор тапсырмаға қатысты стимулды анықтап, қабылдағанын анықтауға көмектеседі. SA-ны өлшеуге қатысты көп қырлы тәсіл әрбір өлшемнің артықшылықтарын пайдаланады және оларға тән шектеулерді азайтады.

Performance measures infer SA from the end result (i. e., task performance outcomes), based on the assumption that better performance indicates better SA. Common performance metrics include quantity of output or productivity level, time to perform the task or respond to an event, and the accuracy of the response or, conversely, the number of errors committed. The main advantage of performance measures is that these can be collected objectively and without disrupting task performance. However, although evidence exists to suggest a positive relation between SA and performance, this connection is probabilistic and not always direct and unequivocal. In other words, good SA does not always lead to good performance and poor SA does not always lead to poor performance. Thus, performance measures should be used in conjunction with others measures of SA that directly assess this construct. Behavioral measures also infer SA from the actions that individuals choose to take, based on the assumption that good actions will follow from good SA and vice versa. Behavioral measures rely primarily on observer ratings, and are, thus, somewhat subjective in nature. To address this limitation, observers can be asked to evaluate the degree to which individuals are carrying out actions and exhibiting behaviors that would be expected to promote the achievement of higher levels of SA. efn |See, for example, the situation awareness behaviorally anchored rating scale Although evidence exists to support the utility of communication analysis for predicting team SA, time constraints and technological limitations (e. g., cost and availability of speech recording systems and speech to text translation software) may make this approach less practical and viable in time pressured, fast paced operations. Psycho physiological measures also serve as process indices of operator SA by providing an assessment of the relationship between human performance and a corrected change in the operator's physiology. In other words, cognitive activity is associated with changes in the operator's physiological states. For example, the operator's overall functional state (as assessed using psycho physiological measures, such as electroencephalography data, eyeblinks, and cardiac activity) may provide an indication as to whether the operator is sleep fatigued at one end of the continuum, or mentally overloaded at the other end. Other psycho physiological measures, such as event related potentials, event related desynchronization, transient heart rate, and electrodermal activity, may be useful for evaluating an operator's perception of critical environmental cues, that is, to determine if the operator has detected and perceived a task relevant stimulus. Such a multi faced approach to SA measurement capitalizes on the strengths of each measure while minimizing the limitations inherent in each.

Шектеулер

Жағдайды қабылдау сенсорлық ақпараттармен және қолда бар назармен, жеке тұлғаның білімі мен тәжірибесімен, сондай-ақ қолда бар ақпаратты тиімді талдау мүмкіндігімен шектеледі. Назар – шектеулі ресурс, ол алаңдатушы жағдайлар мен жұмыс жүктемесінен азаюы мүмкін. Жағдайды түсіну және болашаққа болжам жасау ұқсас ортадағы тиісті білімге, түсініктемеге және тәжірибеге тікелей байланысты. Командалық жағдайды қабылдау (Team SA) бұл факторлармен аз шектеледі, себебі білім мен тәжірибе базасы кеңірек, бірақ команда ішіндегі байланыстың тиімділігімен шектеледі.

Оқыту

Эндслидің парадигмасына және нейрофидбек техникаларын қолдана отырып, когнитивтік ресурстарды басқару моделімен испан педагогы Мария Габриэла Лопес Гарсия (2010) жаңа жағдайлық түсінік (SA) оқыту үлгісін енгізіп, дамытты. Лопес Гарсияның бұл жаңа үлгісін алғаш рет SPAF (Испания Әуе күштері) іске қосты. Ол EF 18 истребитель ұшқыштары мен Canadair өрт сөндірушілерін оқытты. Бұл жағдайлық түсінік бойынша оқыту мақсаты – жағдайлық түсінікті жоғалтудан сақтау және ұшқыштарға олар көтере алатын максималды жұмыс жүктемесінен төмен деңгейде жұмыс істеуге қажетті когнитивтік ресурстарды ұсыну. Бұл, адам факторынан туындайтын оқиғалар мен апаттардың ықтималдығын азайту ғана емес, сонымен қатар жұмыс уақытын ең жоғары тиімділікке жеткізеді, жүйелер мен операторлардың қызмет ету мерзімін ұзартады.

Тез медициналық көмекке шақыру

Американдық Қызыл Крест ұсынатын алғашқы медициналық көмек курсында, медициналық көмекке мұқтаж адамға жақындағанда, оның әсер ету аймағындағы жағдайды бағалау – жауап берушілердің ең бірінші қарастыратын мәселесі болып табылады. Аймақты тексеру және жарақаттарға себеп болған қауіптерді қоса, ықтимал қауіп-қатерлерге назар аудару, жауап берушілердің өздері жарақаттанбауы және қосымша ем қабылдамауы үшін жасалады. Медициналық жағдайларда алғашқы көмек көрсетушілердің жағдайды түсінуі, сондай-ақ жауап берушілердің жарақаттануын болдырмау және оқиға орнына келгенге дейін радио арқылы басқа құтқару қызметтеріне қажетті ақпаратты жеткізу үшін оқиғаны бағалау және түсінуді қамтиды. Медициналық контексте жағдайды түсіну, бұрыннан жарақат алған адамдардың жағдайын нашарлатуды болдырмауға, медициналық көмекке келгендердің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге және басқа да көмекке келгендерге олардың келгеніне дейін қауіпті жағдай туралы хабарлауға бағытталған.

Көлік жүргізу және авиация

Жағдайды бағалау қабілетінің төмендеуі көптеген көлік апаттарына себеп болды, соның ішінде 1991 жылғы Лос-Анджелес әуежайындағы ұшу-қону жолағындағы апат және 2015 жылғы Филадельфиядағы пойыздың рельстен кетуі.

Іздеу және құтқару

Іздестіру-құтқару аясында жағдайды түсіну, ең алдымен іздеу тобының жарақат алмауы үшін қолданылады. Айналадағы орта, жер бедері және қоршаған ортаның басқа да көптеген факторларын білу, жарақат алған немесе жоғалған адамдарды табуға көмектеседі. Қоғамдық қауіпсіздік органдары жағдайды түсінуді жақсарту үшін Android Tactical Assault Kit сияқты мобильді құрылғылар мен тіпті роботтарды көбірек пайдалануда.

Орман шаруашылығының қима аралы / тізбекті аралы

Америка Құрама Штаттары Орман шаруашылығы қызметінде тізбекті және қима араларды қолдану үшін оқыту және сертификаттау талап етіледі. Оқытудың көп бөлігі жағдайды бағалауды қоршаған ортаға және өзіне қатысты саналылық деңгейі ретінде сипаттайды, бұл өзінің эмоциялық күйін, шаршауын, тіпті қабылдаған тағамын білуді де қамтиды. Орман контекстіндегі жағдайды бағалау, сондай-ақ аралаушылар тобының әсер ету аймағындағы қоршаған ортаны және қауіпсіздікке қауіп төндіретін факторларды бағалауды қамтиды. Ағаш кесуші тапсырмаға жақындағанда жер, жел, бұлт жамылғысы, төбелер және басқа да көптеген факторлар мұқият тексеріліп, тәжірибелі ағаш кесушілердің біліміне енгізілгендей алдын ала қарастырылады. Аралаушылар тобының жететін өлі немесе ауру ағаштар бағаланады, желдің күші мен бағыты ескеріледі. Кесілетін ағаш бөліктерінің немесе құлатылатын ағаштың еңісі ағаш кесілген кезде қайда түсетіні немесе жылжып кететінін, аралаушылар тобының басқа мүшелерінің қайда орналасқанын, олардың қалай қозғалатынын, аймақта серуендеушілердің болуын, олардың қозғалып жатыр ма әлде тұрғандарын ескере отырып бағаланады.

Құқық қорғау органдары

Құқық қорғау оқытуы полиция қызметкерінің азаматтармен өзара әрекеттесу кезінде және одан бұрын, одан кейін қоршаған ортадағы жағдайды сезіну қабілетін, сондай-ақ офицердің назарында болмаған аумақтардағы жағдайды толыққанды түсінуді қамтиды.

Киберқауіпсіздікке қарсы іс-қимыл

Киберқауіпсіздікте, қауіп-қатер операциялары үшін жағдайды түсіну – қауіп-қатер белсенділігі мен осалдықтарды контекстте қабылдау қабілеті болып табылады, осылайша деректер, ақпарат, білім және даналықтың құпиялықтан қорғалуын белсенді қамтамасыз етуге болады. Жағдайды түсіну көптеген түрлі көздерден деректер мен ақпаратты пайдаланатын шешімдерді әзірлеу және қолдану арқылы қол жеткізіледі. Технологиялар мен алгоритмдер білім мен даналықты қолдану үшін, мүмкін, ықтимал және нақты қауіптерге нұсқайтын мінез-құлық үлгілерін анықтау үшін пайдаланылады. Киберқауіпсіздікке қарсы іс-қимыл топтары үшін жағдайды түсіну, қауіпсіздік жауапкершілігіне жататын немесе оған байланысты жүйелердің (мысалы, корпоративтік желілер немесе ұлттық қауіпсіздік мүдделері үшін пайдаланылатын) жинақы, толықтырылған, көбінесе графикалық, басымдыққа бөлінген және оңай іздеуге болатын түрінде көрінеді. Әр түрлі зерттеулер электрондық денсаулық сақтау, желілік қауіпсіздік немесе пайдаланушылардың хабардарлығын арттыру үшін ынтымақтастық тәсілдерді қолдану контекстінде қауіпсіздік пен жеке құпияны қабылдауды талдады. Сондай-ақ, кибер-жағдайды түсінуді алу немесе жақсарту үшін коммуникациялық желілер туралы ақпаратты өңдеуді автоматтандыру бойынша зерттеу жұмыстары жүргізілуде.

Агенттіктің жағдайды түсінуге негізделген ашықтық моделі

Технологиялық агенттердің мүмкіндіктері артаған сайын, олардың іс-қимылдары мен негізгі логикасы түсінікті болуы маңыздырақ. Әскери саласында, адамсыз ұшқышсыз аппараттар жиі қолданыла бастағандықтан, агенттердің ашықтығы зерттелді. 2014 жылы АҚШ Армиясының Ғылыми-зерттеу зертханасының ғалымдары пайдаланушы интерфейсі дизайны арқылы ашықтықты арттыруға бағытталған Аймақтық санаға негізделген агенттік ашықтық (SAT) моделін ұсынды. Автоматтандыру саласында, "автономды жүйелерге адамның сенімін" кемітетін алты кедергі анықталды, олардың ішінде 'байқаудың, болжаудың, басқарудың және тексерудің төмен деңгейі' және 'ортақ мақсаттарды өзара түсінудің жеткіліксіздігі' маңызды мәселелер болып табылады. АҚШ Армиясының Ғылыми-зерттеу зертханасының ғалымдары Эндслидің қабылдау, түсіну және болжау теориясына сүйене отырып, жағдайды түсінудің үш деңгейін жасады. Олардың пікірінше, жағдайды түсіну деңгейі жоғары болған сайын, агент пайдаланушыға көбірек ақпарат жеткізеді. 2018 жылы АҚШ Армиясының Ғылыми-зерттеу зертханасы SAT-тағы әртүрлі ашықтық деңгейлері оператордың жұмыс жүктемесіне және агенттің шешім қабылдау кезінде араласу қажеттігін адамның түсінуіне қалай әсер ететінін бағалады. Зерттеушілер осы қадағалаушылық бағалауды калибрлеу деп атады. Топ SAT моделін зерттеуді екі бағытқа бөлді: "Адам-агент өзара әрекеттесу арқылы интеллектуалды агенттің ашықтығын арттыру және көптеген UxV-ді басқару" (IMPACT) және "Автономды топ мүшесі" (ASM) жобалары. ASM зерттеуі симуляциялық ойын арқылы жүргізілді, онда қатысушы ASM – жаяу әскермен байланыс жасайтын жердегі роботпен бірге оқу курсын аяқтауға тиіс болды. Қатысушылар бірнеше міндетті орындап, интерфейстегі ASM байланысын бақылап, ықтимал қауіптерді бағалауы керек еді. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, агент SAT-тың барлық үш деңгейінен ақпарат берген кезде сенімділік калибрлеуі ең жоғары деңгейге жетті. Мысалы, Facebook және Twitter сияқты онлайн әлеуметтік желілердегі жазбаларды деректерді өндіру, машиналық оқыту және табиғи тілді өңдеу әдістерін қолданып талдау, жағдай туралы ақпарат беруге мүмкіндік береді. Crowdmapping – бұл көпшілік ресурстарын пайдаланудың бір түрі, онда жиналған коммуникациялар мен әлеуметтік желілерден алынған ақпарат сияқты көпшілікпен жасалған деректерді географиялық деректермен біріктіріп, оқиға кезінде жағдайды түсінуді жақсартатын және жағдайға жауап беруді қолдайтын мүмкіндігінше жаңартылған цифрлық карта құруға болады.

As the capabilities of technological agents increases, it becomes more important that their actions and underlying rational becomes transparent. In the military realm, agent transparency has been investigated as unmanned vehicles are being employed more frequently. In 2014, researchers at the U. S. Army Research Laboratory reported the Situation Awareness based Agent Transparency (SAT), a model designed to increase transparency through user interface design. When it comes to automation, six barriers have been determined to discourage "human trust in autonomous systems, with 'low observability, predictability, directability and auditability' and 'low mutual understanding of common goals' being among the key issues." The researchers at the US Army Research Laboratory designed three levels of situational awareness transparency based on Endsley's theory of perception, comprehension, and projection. The greater the level of situational awareness, they claimed, the more information the agent conveys to the user. A 2018 publication from the U. S. Army Research Laboratory evaluated how varying transparency levels in the SAT affects the operator workload and a human's understanding of when it is necessary to intervene in the agent's decision making. The researchers refer to this supervisory judgement as calibration. The group split their SAT model research into two efforts: the Intelligent Agent Transparency in Human Agent Transparency for Multi UxV Management (IMPACT) and the Autonomous Squad Member (ASM) projects. The ASM research was conducted by providing a simulation game in which the participant had to complete a training course with an ASM, a ground robot that communicates with infantry. The participants had to multitask, evaluating potential threats while monitoring the ASM's communications on the interface. According to that research, experimental results demonstrated that the greatest confidence calibration occurred when the agent communicated information of all three levels of SAT. For instance, analysis of content posted on online social media like Facebook and Twitter using data mining, machine learning and natural language processing techniques may provide situational information. Crowdmapping is a subtype of crowdsourcing by which aggregation of crowd generated inputs such as captured communications and social media feeds are combined with geographic data to create a digital map that is as up to date as possible that can improve situational awareness during an incident and be used to support incident response.

Әскери оқу әдістері

Екі оқу сценарийі бар, олар әскери мамандардың және полиция мен шұғыл көмек қызметтерінің қызметкерлерінің жағдайды бағалау дағдыларын арттыруға бағытталған. Біріншісі – «Кимнің ойыны», әскери-теңіз күштерінің снайперлік мектебінде және полиция академияларында жиі қолданылады. Атауы «Ким» романынан алынған, онда бұл ойын шпиондық мектептегі сабақ ретінде сипатталған. Ойынға қасық, қарындаш, оқтар және солдаттарға таныс басқа да заттар салынған табақ кіреді. Қатысушыларға барлық заттарды көру үшін бір минут беріледі, содан кейін олар жамылғышпен жабылады. Одан кейін қатысушылар өздері көрген заттарды жеке-жеке тізімдейді, ең көп дұрыс жауап берген адам жеңіске жетеді. Бұл ойын балаларға жылдам жаттау дағдыларын үйрету үшін жас скауттар мен қыз балалар ұйымдарында да қолданылады. Екінші әдіс – «Кимнің ойынының» әскери қолданылуының практикалық түрі. Ол 5 метр енінен 10 метр тереңдігіне дейінгі далалық аймақтан (жунгли, бұта немесе орман) басталады, онда түрлі заттар орналастырылады – кейбіреулері камуфляждалған, ал кейбіреулері жоқ, олар жерде және ағаштарда, көз деңгейінде орналасқан. Бұл заттар жаттығудан өтетін әскерилерге таныс болуы керек. Қатысушыларға бір орыннан аймақты көруге және көргендерін есте сақтауға 10 минут уақыт беріледі. 10 минут өткен соң, әскериден физикалық жағдайды имитациялайтын, яғни қиын жағдайдың стрессін сезіндіретін белгілі бір жаттығуларды (мысалы, бурпи) қайталау сұралады. Қатысушы жаттығуды аяқтағаннан кейін, ол көрген заттарды тізімдейді. Соңында ұпайлар есептеліп, жеңімпаз анықталады.