Кіріспе

Жұмысы бұзылса ауыр салдарға әкелетін жүйе

Қауіпсіздікке маңызды жүйе немесе өмірге қауіпті жүйе – бұл бұзылуы немесе дұрыс жұмыс істемеуі келесі нәтижелердің біріне (немесе бірнешесіне) әкелуі мүмкін жүйе:

адамдардың қаза болуы немесе ауыр дене жарақаттары алуы
жабдықтардың/мүліктің жоғалуы немесе ауыр зақымдануы
қоршаған ортаға зиян келтіруі

Қауіпсіздікке байланысты жүйе (немесе кейде қауіпсіздікке қатысы бар жүйе) бір немесе бірнеше қауіпсіздік функцияларын орындауға қажетті барлық нәрсені (жабдықтар, бағдарламалық қамтамасыз ету және адам аспектілері) қамтиды, онда ақаулық адамдар немесе қоршаған орта үшін қауіпсіздік тәуекелін едәуір арттырады. Қауіпсіздікке байланысты жүйелер – адам өміріне, ауыр жарақаттануға немесе қоршаған ортаға зиян келтіру сияқты қауіптерді бақылау үшін толық жауапкершілікке ие емес жүйелер. Қауіпсіздікке байланысты жүйенің дұрыс жұмыс істемеуі тек басқа жүйелердің бұзылуымен немесе адамның қателігімен байланысты ғана қауіпті болады. Кейбір қауіпсіздік ұйымдары қауіпсіздікке байланысты жүйелер туралы нұсқаулар береді, мысалы, Ұлыбританиядағы Денсаулық сақтау және қауіпсіздік атқарушы органы. Мұндай қауіптер, әдетте, қауіпсіздік техникасының әдістері мен құралдарымен басқарылады. Қауіпсіздікке тән жүйе әр миллиард (109) жұмыс сағатына бір адам өмірін жоғалту үшін жасалған. Типтік жобалау әдістеріне ықтималдық тәуекелдерді бағалау, ақаулық режимі мен әсерлерін талдауды (FMEA) ақаулық ағашын талдаумен біріктіретін әдіс кіреді. Қауіпсіздікке тән жүйелер көбінесе компьютерлік негізде жұмыс істейді. Қауіпсіздікке байланысты маңызды жүйелер – бұл көбінесе швейцариялық ірімшік моделімен бірге (әдетте, бау-тай диаграммасында) бірнеше маңызды кедергілердің бұзылуы арқылы қауіптің үлкен апатқа қалай өршіп кетуін бейнелеу үшін қолданылатын ұғым. Бұл әдісті, әсіресе, мұнай мен газ бұрғылау мен өндіру кезінде, сондай-ақ басқа процестерді, мысалы, активтердің тұтастығын басқару және оқиғаларды тергеу сияқты іс-шараларды қолдауда қолдану, әсіресе, процесс қауіпсіздігі саласында кеңінен қолданылады.

Қауіпсіздікке тән жүйелер үшін бағдарламалық жасақтама жасау

Қауіпсіздікке қатысты жүйелер үшін бағдарламалық жасақтаманы жасау ерекше қиын. Өмірлік маңызы бар жүйелер үшін бағдарламалық қамтамасыз етуді жасауға көмектесетін үш аспект бар. Біріншісі – процестік инженерия және басқару. Екіншісі – жүйе үшін тиісті құралдар мен ортаны таңдау. Бұл жүйе әзірлеушіге эмуляция арқылы жүйені тиімді түрде сынауға және оның тиімділігін бағалауға мүмкіндік береді. Үшіншіден, авиация саласындағы Федералдық авиация басқармасының талаптары сияқты, кез келген заңдық және нормативтік талаптарды қарастыру қажет. Жүйеге сәйкес жасалуы тиіс стандартты белгілеу арқылы, ол жобалаушыларды талаптарды қатаң сақтауға мәжбүрлейді. Авионика индустриясы өмірлік маңызы бар авионика бағдарламалық жасақтамасын жасау үшін стандартты әдістерді әзірлеуде сәттілікке жетті. Осыған ұқсас стандарттар жалпы өнеркәсіп үшін (IEC 61508), сондай-ақ автомобиль (ISO 26262), медициналық (IEC 62304) және ядролық (IEC 61513) салалары үшін де бар. Стандартты тәсіл – жүйені мұқият кодтау, тексеру, құжаттау, сынау, растау және талдау болып табылады. Тағы бір тәсіл – өндіріс жүйесі мен компиляторды сертификаттау, содан кейін жүйе кодын спецификациялар бойынша жасау. Тағы бір тәсіл – кодтың талаптарға сай екенін дәлелдеу үшін формалды әдістерді қолдану. Осы тәсілдердің барлығы қауіпсіздікке қатысты жүйелердегі бағдарламалық қамтамасыз ету сапасын жақсартады, өйткені олар даму процесіндегі қолмен орындалатын қадамдарды сынауға немесе жоюға мүмкіндік береді, себебі адамдар қателіктер жасайды, ал осы қателіктер өмірге қауіп төндіретін қателіктердің ең көп таралған себебі болып табылады.