Кіріспе

Радиобағытты анықтау (ARDF, сондай-ақ радио ориентирлеу, радио түлкі аулау және радиоспорт деп те аталады) – радиосигналдарды табуды карта және компаспен бағытталған ориентациялау дағдыларымен үйлестіретін әуесқойлардың жарыс спорты. Бұл белгілі бір уақыт ішінде өтетін жарыс, онда әр қатысушы топографиялық картаны, магниттік компасты және радиосигналдарды анықтау құралын пайдаланып, әртүрлі орманды жерлерде радио хабар таратушыларды іздейді. Спорттың ережелері мен халықаралық жарыстарды Халықаралық әуесқойлар радио одағы ұйымдастырады. Бұл спорт Шығыс Еуропа, Ресей және Қытайда ең көп танымал, онда ол көбінесе мектептердегі дене тәрбие сабақтарында қолданылып келді. ARDF жарыстарында екі метрлік немесе сексен метрлік әуесқойлар радио жиіліктері қолданылады. Бұл екі жиілік барлық елдердегі радио әуесқойларына қолжетімді болғандықтан таңдалған. Жарысқа қатысушылармен бірге тасымалданатын радио жабдықтары бес хабар таратушыдан берілетін сигналды қабылдауға және радио бағытын анықтауға қабілетті болуы керек, соның ішінде радио қабылдағыш, сигналды әлсіретуші және бағыттаушы антенна. Көптеген жабдықтардың дизайны осы үш компонентті бір қолға сыятын құрылғыға біріктіреді.

Тарих

Бірінші ARDF іс-шарасы (Д. Ф. Хант деп аталды), оған қатысты жазбалар 1926 жылғы 21 шілдеде жарық көрген "The Wireless World and Radio Review" журналында келтірілген. Іс-шара Ұлыбританияның Дербишир округінде өткізілді. Бұл спорт 1950 жылдардың соңында Солтүстік және Шығыс Еуропадан бастау алды. Әуесқой радио Солтүстік және Шығыс Еуропа мектептерінде заманауи ғылыми және техникалық іс-әрекет ретінде кеңінен насихатталды. Орта және ірі қалалардың көпшілігінде мүшелер жиналып, радио жабдықтарының технологиясы мен жұмыс істеуін үйрене алатын бір немесе бірнеше әуесқой радио клубы болды. Мектептер мен радио клубтары ұсынған іс-әрекеттердің бірі – радио бағытын табу, ол суық соғыс кезінде азаматтық қорғаныс үшін маңызды болған қызмет. Еуропада көптеген адамдардың жеке көліктері болмағандықтан, радио бағытын табудың көп бөлігі аяқпен, саябақтарда, табиғи аймақтарда немесе мектеп аумақтарында жүргізілді. Скандинавияда танымал болған бағдарлау спорты Еуропаның көптеген елдеріне, соның ішінде Шығыс блогының елдеріне тарала бастады. Бағдарлау кеңінен танымал болғандықтан және бағдарлау карталары қолжетімді болғандықтан, екі қызметті біріктіріп, бағдарлау карталарында радио бағытын табу іс-шараларын өткізу оңай болды. Навигация үшін егжей-тегжейлі топографиялық карталарды пайдалана отырып, осы бағыттағы радио бағытын табуға қызығушылық Скандинавия, Шығыс және Орталық Еуропа, Кеңес Одағы және Қытай Халық Республикасы бойынша тарады. Спорттың ресми ережелері алғаш рет 1950 жылдары Англия мен Данияда ұсынылды. Дереккөздің сенімділігі жоқ: күні=сәуір 2010 Бірінші Еуропа чемпионаты 1961 жылы Швецияның Стокгольм қаласында өтті. 1960 жылдары Еуропада тағы төрт халықаралық чемпионат, ал 1970 жылдары тағы үш чемпионат өткізілді. Бірінші әлем чемпионаты 1980 жылы Польшаның Цетнево қаласында өтті, онда Еуропа мен Азияның он бір елінен келген спортшылар қатысты. Әлем чемпионаттары 1984 жылдан бері жұп жылдары өткізіледі, бірақ 1996 жылы әлем чемпионаты өтпеді, ал 1997 жылы әлем чемпионаты өтті. Азия елдері 1980 жылы ұлттық командаларын халықаралық жарыстарға жіберді, ал Океания мен Солтүстік Америка елдерінің командалары 1990 жылдары бәсекелесе бастады. 2000 жылы Қытайдың Нанкин қаласында өткен әлем чемпионатына жиырма алты елдің спортшылары қатысты, ол Еуропадан тыс жерде өткізілген алғашқы чемпионат болды. Спорт 1960 және 1970 жылдары өскен сайын, әр ел өзінің ережелері мен регламенттерін жасады. Халықаралық жарыстар үшін нақты және дәйекті ережелерді қажет етуі 1970 жылдардың соңында Халықаралық әуесқой радио одағының (IARU) ARDF жұмыс тобын құруына әкелді. Жаңа стандартталған ережелерді қолданған ARDF-тің алғашқы жарысы 1980 жылғы әлем чемпионаты болды. Бұл ережелер жылдар бойы қайта қаралып, жаңартылды, бәсекелестерді жіктейтін жыныстық және жас санаттарының саны көбейді, сондай-ақ старт және финиш сызығындағы рәсімдер ресмиленді. Бұл стандартталған ережелер кейбір өзгерістермен бүкіл әлемде ARDF жарыстарында қолданылып келеді, ал IARU спортты насихаттайтын негізгі халықаралық ұйымға айналды. IARU әлемді әкімшілік мақсаттар үшін үш аймаққа бөледі. Бұл аймақтар Халықаралық телекоммуникация одағының өзінің реттеу мақсаттарында қолданатын үш аймаққа сәйкес келеді, бірақ IARU бұл аймақтарды спорттық әкімшілік үшін де қолданады. IARU I аймақ (Еуропа, Африка, Таяу Шығыс және бұрынғы КСРО) чемпионаты 1993 жылы Словакияның Чтелница қаласында, ал IARU II аймақ (Солтүстік және Оңтүстік Америка) чемпионаты 1999 жылы АҚШ-тың Портленд қаласында өтті. Ұйымдастырылған ARDF жарыстарын Еуропаның барлық елдері мен Солтүстік және Шығыс Азияның барлық елдерінде кездестіруге болады. ARDF қызметі Таиландта, Австралияда, Жаңа Зеландияда, Канадада және АҚШ-та да кездеседі. Бүгінде өз елдерінде әуесқой радионың қызығушылықтарының кең ауқымын білдірсе де, Халықаралық әуесқой радио одағының бірнеше мүшелік қоғамдары бастапқыда спортты насихаттау және ұйымдастыру үшін құрылған және қоғам атауында радиоспорт терминін пайдалануды жалғастыруда. Бұларға Армения Республикасының радиоспорт федерациясы (FRRA), Белоруссияның радиоәуесқойлар және радиоспортшылар федерациясы (BFRR), Қытай радиоспорт қауымдастығы (CRSA) және Монголия радиоспорт федерациясы (MRSF) кіреді. Спортты насихаттау үшін IARU әр IARU аймағы үшін жеке тұлғаларды ARDF үйлестірушілері ретінде ұлттық радио қоғамдарын және басқа ARDF топтарын, әсіресе спортта бұрын белсенділігі жоқ елдерде тәрбиелеуге және ұйымдастыруға тағайындады.

Жергілікті өзгерістер

IARU ережелері халықаралық чемпионаттарға тән ерекше процедураларды егжей-тегжейлі сипаттайды. Барлық ARDF жарыстары осы ережелердің бәрін қатаң сақтамайды. Жергілікті жарыстарда қалыпты ережелерден ауытқулар жиі кездеседі. Көптеген кішігірім жарыстарда үлкен төрешілер алқасы немесе трассадағы төрешілер болмайды. Кейбір жарыстарда екі емес, бір старт дәлізі қолданылатын қарапайым старт процедуралары пайдаланылады. Солтүстік Америкадағы екі метрлік жиіліктегі ARDF жарыстарында Морзе коды идентификацияларын беру үшін амплитудалық модуляцияның орнына жиіліктік модуляция қолданылуы мүмкін.

Карта және бағыт мәліметтері

Идеалды жағдайда, ARDF жарыстарында қолданылатын топографиялық карталар Халықаралық бағдарлау федерациясы белгілеген және бағдарлау жарыстарында қолданылатын Бағдарлау карталарының 2000 жылғы халықаралық спецификациясы (ISOM) бойынша жасалады. Шындығында, көптеген ARDF жарыстары сол карталарды жасаған бағдарлау клубтарымен бірлесіп, қолданыстағы бағдарлау карталарын пайдаланады. Жарыс маршрутын жобалау – сәтті жарыстың маңызды бөлігі. IARU қабылдаған халықаралық ережелерде негізгі жарыс маршрутын құруға қатысты талаптар мен ұсыныстар бар. Маңызды талаптар: ешбір бергіш старттан 750 метрден жақын болмауы керек, ешбір бергіш фиништен 400 метрден жақын болмауы керек немесе жарыс барысындағы басқа бергіштерден жақын болмауы керек, сондай-ақ старт, финиш және барлық бергіштер арасындағы биіктік айырмашылығы 200 метрден аспауы керек. IARU халықаралық жарыстар ережелері бойынша, жарыс маршрутының жалпы ұзындығы алтыдан он шақырымға дейін болуы тиіс.

Жабдықтар мен киімдер

ARDF жабдықтары – арнайы нарық, ал сатып алуға қолжетімді жабдықтардың көп бөлігі шағын коммерциялық сатушылардан немесе жеке тұлғалардың шағын партиялық өндірісінен түседі. Жарияланған сызбалар немесе жинақтар бойынша қолда ұсталатын антенналар сияқты жабдықтарды өздігінен жасау да кең таралған. Киім-кешек және басқа да жабдықтар арнайы бағдарлау жабдықтарын сатушылар немесе жалпы сыртқы спорт тауарларын сатушылар арқылы сатылады.

Беруші жабдық

ARDF таратушыларының қуаты төмен және олар екі метрлік немесе сексен метрлік әуесқойлық радио жиіліктерінде жұмыс істейді. Хабарлар Морзе кодымен беріледі. Әр таратушы бірегей идентификатор жібереді, оны тіпті Морзе кодымен таныс емес адамдар да, бірнеше нүктелерден кейін келетін қысқа сигналдардың санын санап, оңай түсіндіре алады. Курстағы барлық таратушылар бірдей жиілікте хабар таратады және әрқайсысы бір минуттан тұратын, қайталама циклмен ретті түрде хабар береді. Әр таратушының жанында бірнеше метрлік қашықтықта бағдарлау бақылау жалаушасы және тіркеу құрылғысы орналастырылады. Көптеген және барлық ірі жарыстарда тіркеу құрылғысы – SPORTident сияқты, бағдарлау жарыстарында қолданылатын электрондық жүйе болып табылады. Бұл жүйе жарысқа қатысушылардың әр бақылау пунктына келген уақытын тіркеп алады. Балама ретінде, жарысқа қатысушылар өздерімен алып жүретін бақылау картасында ерекше белгілер қалдыру үшін қаламсаптарды қолдануға болады. Жарысқа қатысушылар таратушы орнындағы бақылау жалаушасын тауып, келгендерін тіркеу үшін тіркеу құрылғысын пайдалануы керек. Жақсы жол жобалау жүгірушілердің бақылау пунктына жақындағанда таратушы жабдықтарына кедергі келтірмеуге барынша тырысады. Ірі халықаралық немесе ұлттық жарыстарда, әділ ойынды қамтамасыз ету үшін қазылар таратушылардың бақылау пунктерінде болуы мүмкін. IARU ережелері таратушы жабдықтарының толық техникалық сипаттамаларын қамтиды. Екі метрлік таратушылар әдетте 0,25-тен 1 ваттқа дейін қуат шығарады және кілттелген амплитудалық модуляцияны қолданады. Екі метрлік жиілікте қолданылатын таратушы антенналар көлденең поляризацияланған және барлық бағыттағы болуы керек. Сексен метрлік таратушылар әдетте бірден бес ваттқа дейін қуаттылықпен CW модуляциясын қолданады. Сексен метрлік жиілікте қолданылатын таратушы антенналар тік поляризацияланған және барлық бағыттағы болуы керек. Таратушы, батарея және басқару құрылғылары ауа райынан және жануарлардан қорғау үшін, мысалы, ескі оқ-дәрі жәшігіне немесе үлкен пластикалық азық сақтағыш контейнеріне орналастырылады.

Қабылдау құрылғысы

Жолдағы радиожабдық бес транслятордан берілетін сигналды қабылдауға және радиобағытты табуға қабілетті болуы керек. Бұған іс-шара үшін қолданылатын нақты тарату жиілігіне түйірлене алатын радио қабылдағыш, әлсідеткіш немесе өзгермелі күшейтуді басқару және бағыттық антенна кіреді. Бағыттық антенналар кейбір бағыттардан келетін радиосигналдарға, басқа бағыттарға қарағанда сезімтал болады. Көптеген жабдық конструкциялары үш компонентті де бір қолға ұсталатын құрылғыға біріктіреді. Екі метрлік диапазонда бәсекелестер ең көп қолданатын бағыттық антенналар – иілгіш болат лентадан жасалған екі немесе үш элементті Яги антенналары. Бұл антеннаның кардиоидты қабылдау схемасы бар, яғни сигнал ең күшті болатын бір шыңдық бағыты және сигнал ең әлсіз болатын шыңнан 180° қашықтықтағы нөлдік бағыты болады. Иілгіш болат лента антенна элементтерінің орманның қалың өсімдіктеріне тигенде бүгіліп, сынбауын қамтамасыз етеді. Сегіз метрлік диапазонда қабылдағыштың екі кең таралған конструкциясы – кішкентай контурлық антеннаны немесе феррит таяқшаға оралған одан да кішкентай контурлық антеннаны пайдалану. Бұл антенналардың екі бағытты қабылдау схемасы бар, екі шыңдық бағыты бір-бірінен 180° қашықтықта және екі нөлдік бағыты бір-бірінен 180° қашықтықта орналасқан. Шыңдық бағыттар нөлдік бағыттардан 90° ауытқуға ие. Кішкентай тік антенна элементін контурлық немесе феррит таяқша антеннасымен біріктіру қабылдау схемасын кардиоидтық пішінге өзгертуге мүмкіндік береді, бірақ кардиоидтағы нөл екі бағытты қабылдау схемасындағы нөлдердей сезімтал емес. Ауыстырып қойғыш көбінесе бәсекелеске кез келген уақытта екі бағытты немесе кардиоидты схеманы таңдауға мүмкіндік береді. ARDF қабылдағыш жабдықтары бәсекелес қозғалып тұрғанда жеңіл және пайдалануға оңай болуымен қатар, қалың өсімдіктер өсетін аймақтарда қолдануға төзімді болуы үшін жасалған.

Киім-кешек

IARU ережелері, егер жарыс директоры басқаша белгілемесе, киім таңдау бәсекелестің жеке шешімі болып табылады. 5 бергіштің 2 жиынтығы қажет, әр жиынтық әртүрлі жиілікте жұмыс істейді. Екінші жиынтықтағы бергіштер арқылы жіберілетін Морзе коды, екі жиынтықты ажырату үшін бірінші жиынтықтан сәл жылдам (PARIS 70, ал біріншісі PARIS 50). Сонымен қатар, "көрермен" және "маяк" бақылау пункттері бар, олар қалған он бақылау пункттерінен өзгеше жиіліктерде жұмыс істейді, сондықтан барлығы төрт жиілік қолданылады. Көрермен бақылау пунктін маяк бақылау пунктімен біріктіруге болады. Бәсекелестің қатысушылары 2 минуттық интервалмен старт алады және міндетті көрермен бақылау пунктіне барар алдында, бірінші жиынтықтан 3-тен 5-ке дейін (жас санатына қарай) бақылау пункттерін басуға тиіс. Содан кейін олар екінші жиынтықтан қажетті бақылау пункттерін басып, аяқтау алдында міндетті маяк бақылау пунктін басады. «Түлкі Оринги» – бұл спорттың көбірек бағдарлау дағдыларын қажет ететін түрі. «Түлкі Оринги» трассасында радио бергіштері өте аз қуатты шығарады және оларды тек өте қысқа қашықтықтан ғана қабылдауға болады, көбінесе 100 метрден аспайды. Әр бергіштің орналасқан жері картада шеңбермен көрсетіледі. Бергіштің шеңбердің ортасында немесе тіпті шеңбердің ішінде орналасуы міндетті емес, бірақ шеңбермен белгіленген аумақтың ішінде оның сигналдарын қабылдауға болады. Бәсекелестің қатысушылары картадағы шеңбер аумағына жету үшін бағдарлау дағдыларын қолдануы керек, содан кейін ғана өте төмен қуатты бергішті табу үшін радиобағытталмалы іздеу дағдыларын қолдануы керек. Спорттың тағы бір түрі – «Шектелген аумақтағы радиобағдарлау» (ROCA), ол аздап дене шынықтыру дағдыларын және радиобағытталмалы іздеудің техникалық дағдыларын қажет етеді. ROCA трассасында бергіштер өте аз қуатты шығарады, әдетте 10-ден 200 мВт-қа дейін, және оларды тек өте қысқа қашықтықтан ғана қабылдауға болады. Бергіштер физикалық тұрғыдан кішкентай және бірегей нөмірмен белгіленген, әдеттегі пошта карточкасынан артық емес бақылау картасымен жабдықталған. Аз қуаттылығы мен қысқа қашықтығына байланысты, ROCA бәсекелестерінің көпшілігі трассаны толығымен жүріп өтеді және навигацияға емес, радиобағытталмалы іздеу тапсырмаларына назар аударады. Солтүстік Америкада автомобильдерді көлік құралы ретінде пайдаланатын рекреациялық радиобағытталмалы іздеудің тағы бір түрі көбінесе «түлкі аулау» немесе «бергіш аулау» деп аталады, бірақ кейде ол әуесқой радиобағытталмалы іздеудің ұйымдастырылған халықаралық спортымен шатастырылады.