Кіріспе
2007 жылдан 2010 жылға дейін Нигерия президенті Умару Муса Яр'Адуа (; 16 тамыз 1951 – 5 мамыр 2010) – 2007 жылдан 2010 жылға дейін Нигерия президенті қызметін атқарған нигериялық саясаткер. Ол 2007 жылғы 21 сәуірде өткен Нигерия президенттік сайлауының жеңімпазы деп жарияланды және 2007 жылғы 29 мамырда қызметке кірісті. Бұрын ол 1999 жылдан 2007 жылға дейін Кацина штатының губернаторы болды; сондай-ақ Халықтық демократиялық партиясының (PDP) мүшесі еді. 2009 жылы Яр'Адуа перикардитке ем алу үшін Сауд Арабиясына кетті. Ол 2010 жылғы 24 ақпанда Нигерияға оралды, бірақ 5 мамырда қайтыс болды.
Umaru Musa Yar'Adua (; 16 August 19515 May 2010) was a Nigerian politician who served as the president of Nigeria from 2007 to 2010. He was declared the winner of the Nigerian presidential election held on 21 April 2007, and was sworn in on 29 May 2007. He previously served as the governor of Katsina State from 1999 to 2007; and was a member of the Peoples Democratic Party (PDP). In 2009, Yar'Adua left for Saudi Arabia to receive treatment for pericarditis. He returned to Nigeria on 24 February 2010, but died on 5 May.
Отбасы
Ярадуа Нигерияның Кацина штатында дүниеге келген. Оның әкесі Мұса Яр'Адуа Бірінші Республикада Лагос министрі болды және Кацина әмірлігінің Матавалле (патшалық қазынаның сақтаушысы) басқа атағын иеленді, бұл атақты Яр'Адуа мұра етіп алды. Оның әкесінің әкесі Малам Умару да Матаваллен Кацина атағын алған, ал әжесі Бинта Кацина әмірлігінің ханшайымы және әмір Мухаммаду Дикконың қарындасы болған. 1975 жылы Ярадуа Кацина штатының Турай Яр'Адуаға үйленді; олардың жеті баласы (бес қызы мен екі ұлы) және көптеген немерелері болды. Олардың қызы Зәйнәп Кебби штатының бұрынғы әкімі Усман Дакингариге үйленді. Тағы бір қызы Нафиса Баучи штатының бұрынғы әкімі Иса Югудаға үйленді. Оның қарындасы Марьям Яр'Адуадан кейін Кацина штатының әкімі болған Ибрагим Шемаға үйленді. Ярадуа 1992 жылдан 1997 жылға дейін Хауа Умар Раддамен де үйленген, олардың екі баласы болды.
Білім
1958 жылы Рафука бастауыш мектебінде білім алуын бастады, ал 1962 жылы Дютсинма пансиондық бастауыш мектебіне ауысты. 1965 жылдан 1969 жылға дейін Кеффидегі мемлекеттік колледжде оқыды. 1971 жылы Барева колледжінен жоғары мектеп аттестатын алды. 1972-1975 жылдары Зариядағы Ахмаду Белло университетінде білім беру және химия мамандықтары бойынша бакалавр дәрежесін алды, содан кейін 1978 жылы аналитикалық химия бойынша магистр дәрежесін алу үшін қайта оралды. Яра Адуа 1983-1989 жылдар аралығында Кацина штатының Фунтуа қаласындағы Самбо фермалары ЖШС-де алғашқы бас директор болып жұмыс істеді. 1984-1985 жылдары Кацина штатының фермерлік жабдықтау компаниясының кеңесінің мүшесі, 1978-1983 жылдары Кацина өнер, ғылым және технология колледжінің басқару кеңесінің мүшесі, сондай-ақ Кацина мемлекеттік инвестициялық және мүліктік даму компаниясының кеңесінің төрағасы болды. Ол сонымен қатар көптеген компаниялардың директоры болып жұмыс істеді, оның ішінде Хабиб Нигерия Банкі (1995–99); Lodigiani Nigeria Ltd. (1987–99), Hamada Holdings (1983–99); және Madara Ltd., Вом, Жос (1987–99). 1995-1999 жылдары Кадунадағы Nation House Press Ltd. баспасының төрағасы қызметін атқарды.
Партиялық саясат
Екінші республика кезінде (1979–83) Яр'Адуа солшыл «Халықты құтқару» партиясының мүшесі болды, ал әкесі қысқа мерзімге Нигерияның Ұлттық партиясының ұлттық вице-төрағасы болды. Генерал Ибрагим Бабангиданың Үшінші Республикаға өту бағдарламасы кезінде Яр'Адуа Нигерия Халық фронтының негізін қалаушылардың бірі болды, оның ішінде Атику Абубакар, Баба Гана Кингибе, Бола Тинубу, Сабо Бакин Зуво, Вада Абубакар, Абдуллахи Алийю Сумайла, Абубакар Коко және Рабиу Муса Кванквасо сияқты мүшелер де болды. Бұл саяси бірлестік оның үлкен ағасы, марқұм генерал-майор Шеху Муса Яр'Адуаның басшылығымен құрылды. Кейіннен бұл бірлестік Социал-демократиялық партияны құрды. Яр'Адуа 1988 жылғы Конституциялық Ассамблеяның мүшесі болды. Ол партияның Ұлттық кеңесінің мүшесі және Нигерияның Социал-демократиялық партиясының (СДП) Кацина штатындағы хатшысы болды. Ол 1991 жылғы сайлауда әкімшілік лауазымға кандидат болды, бірақ Ұлттық Республикалық Конвенцияның үміткері және Ибрагим Бабангиданың одақтасы Саиду Бардадан жеңілді.
Кацинаның губернаторы
1999 жылы Ярадуа Кацина штатының губернаторы сайлауында жеңіске жетті. Ярадуа басқарған кезеңде штат дамыды, түрлі өзгерістер орын алды. Кацина Нигерияның солтүстігіндегі ислам шариатын қабылдаған бесінші штат атанды. Білім беруге басымдық беріліп, жергілікті жерлерде бірнеше мектептер салынды. Ярадуа тиімді мемлекеттік басқаруды ұйымдастыруға берген уәдесін орындады, соның арқасында жемқорлыққа қарсы күрес күшейді. 2003 жылы ол екінші мерзімге қайта сайланды, ал оның ізін Ибрагим Шема басты.
2007 жылғы президенттік сайлау
2006 жылдың 16-17 желтоқсанында Яр'Адуа 2007 жылдың сәуір айында өтетін сайлауда үстем Халықтық демократиялық партияның президенттікке үміткері болып сайланды. Ол партия делегаттарынан 3024 дауыс алды, ал оның ең жақын бәсекелесі Рохас Окороча 372 дауысқа ие болды. Яр'Адуаның праймериздегі сәттілігі қазіргі президент Олусегун Обасанжоның қолдауымен байланысты болды. Ол тағайындалған кезде ұлттық аренада көріне бермейтін тұлға еді және әділ жағдайда номинацияны жеңіп ала алмайтын Обасанжоның "марионеткасы" деп сипатталды.
Төрағалық
Сайлаудан кейін Яр'Адуа ұлттық бірлік үкіметін құруды ұсынды. 2007 жылдың маусым айының соңында екі оппозициялық партия, АНПП және Прогрессивті халықтар альянсы (ППА), Яр'Адуа үкіметіне қосылуға келісті.
Сыртқы саясат
Президенттік қызметін атқару кезінде Яр'Адуа басқа елдермен сыртқы қатынастарды жақсартуға тырысты, сонымен қатар әлеуметтік әділдік пен ұлттық қауіпсіздікті нығайтуға көмектесуді мақсат етті. Президент Джордж Бушпен болған әңгімесінде Нигериядағы жемқорлыққа қарсы күресуге және экономиканы дамытуға көмектесетінін айтқан еді. Бірақ, бұл сөздері іске аспай, керісінше, басқа елдермен сыртқы қатынастарды нашарлатты. Мысалы, Нигерия азаматтарының шетелге сапарлары көбейіп, басқа мемлекеттердің азаматтарымен байланыстары арта түскенде, нигериялықтарға шетелде жасалған зорлық-зомбылықтың да саны ұлғайды. Осылайша, 2007 мен 2010 жылдар аралығындағы кезең Нигерияның сыртқы қатынастарына жаһанданудың теріс әсер еткен кезең ретінде сипатталады. Бұған дәлел – жаһанданудың ұсынып отырған мүмкіндіктерін пайдалануға тырысқан көптеген нигериялықтар интеграция процесінің құрбаны болды. Әкімшілік кезінде елдің басқа мемлекеттермен сыртқы қатынастары барысында нигериялықтарға қарсы оқиғалардың саны жоғары болды. Бұл жағдай Африка, Еуропа және Азияда да байқалды. Мысалы, 2008 жылдың мамыр айында Оңтүстік Африка азаматтары иммигранттарға қарсы ксенофобиялық шабуылдар жасады, нәтижесінде көптеген нигериялықтар ауыр зиян көріп, қиын жағдайға түсті. Omenma (2015) айтады, ксенофобиялық шабуылдардан бұрын Нигерия мен нигериялықтарға қарсы жүйелі және жауыртқан жалақорлық науқандары жүргізілді, соның ішінде Нигерия елшілігінің тонау оқиғасы болды, бұл Оңтүстік Африка азаматтарының шабуылдарының шыңына жетті.
Нигер дельтасындағы зорлық-зомбылық
Ярадуа тұсында Нигерияның мұнайға бай Нигер дельтасы күшейтілген әскериленуге ұшырап, қауіпсіздік жағдайы нашарлады. 2007 жылы қарулы топтар мен қауіпсіздік күштері жүздеген бейбіт тұрғынды өлтірді, бұл зорлық-зомбылық аймақтың дамуын одан әрі қиындатты. Дельта аймағындағы тұрақсыздық барлық деңгейдегі басқарудың жеткіліксіздігімен тікелей байланысты болды. Мұнай бағасының өсуіне байланысты бюджет ұлғайғанына қарамастан, федералдық, штаттық және жергілікті билік аймақтағы наразылықтың түпкі себебі болған ауыр кедейлік пен экологиялық апатты жоюға тиімді шаралар қабылдамады. Керісінше, көптеген аймақтық саясаткерлер зорлық-зомбылық әрекеттерге қатысқан әскери топтарды қаржылап, қарумен қамтамасыз етуге тікелей қатысты. Кейіннен ол Нигер дельтасына бейбітшілік орнатып, тұрақтандырды.
2009 жылғы Боко Харам көтерілісі
2009 жылдың басында Боко Харам Нигерияда исламдық үкімет орнату мақсатымен әскери науқан бастады. Алғашқы бұқаралық ақпарат құралдарының хабарлауынша, зорлық-зомбылық 2009 жылдың 26 шілдесінде Боко Харам Баучи штатындағы полиция бөліміне шабуыл жасаған кезде басталды. Қано, Йобе және Борно штаттарында радикалды топтар мен Нигерия полициясы арасында қақтығыстар болды. Бұл Ярадуаны радикал исламист сектасының жетекшісін өлтіруге қатысты тергеу жүргізуге мәжбүр етті, бұл секта 700-ден астам адамның қаза болуына себеп болған зорлық-зомбылыққа жауапты болды. Көптеген адамдар қайғыға батқан, ал соғыс бүгінге дейін тоқтамай тұр.
Ауру
Яра Адуа 2009 жылғы 23 қарашада Нигериядан кетіп, Сауд Арабиясындағы клиникада перикардитпен емделді. Одан кейін ол көпшілік алдында көрінбеді, ал оның қатысуы билік вакуумын тудырды, оны белгілі бір топ пайдаланды. 2010 жылғы 22 қаңтарда Нигерияның Жоғарғы соты Федералды атқару кеңесіне (ФЕК) Яра Адуаның "өкілдігіндегі функцияларын орындауға қабілетсіздігі" туралы шешім қабылдау үшін он төрт күн берді. Сот шешімінде Федералды атқару кеңесі бес дәрігердің куәлігін тыңдауы керек екені, олардың бірі Яра Адуаның жеке дәрігері болуы тиіс делінген.
Қажеттілік туралы ілім
2010 жылдың 9 ақпанында Сенат даулы түрде "қажеттілік доктринасын" қолданып, Президенттік өкілеттіктерді вице-президент Гудлак Джонатанға берді және Ярадуа толыққанды денсаулығына келгенге дейін, барлық құқықтарымен бірге оны Президент міндетін атқарушы деп жариялады. Бұл биліктің ауысуы, кейбір тараптар заңсыз деп есептесе, оппозициялық заңгерлер мен заң шығарушылар тарапынан "сөзбен айтылмаған төңкеріс" деп сипатталды. Дегенмен, билік бослығы тұрақсыздыққа және әскери төңкеріске алып келуі мүмкін деп ойлағандар да болды.
Денсаулық
2007 жылы бүйрек ауруымен ауыратын Яр'Адуа өзінің денсаулығына қатысты болжамдарды жою мақсатында сыншыларын сквош ойынына шақырды. 2007 жылдың 6 наурызында ол медициналық көмек алу үшін Германияға жеткізілді, бұл оның денсаулығы туралы қауесеттерді одан әрі күшейтті. Оның өкілі бұл стрестен болғандық екенін мәлімдеп, Яр'Адуаның жақсы күйде екенін және жақын арада сайлау кампаниясына қайта оралатынын хабарлады. Бірақ Яр'Адуаның өкілі жоққа шығарған тағы бір хабарда, Яр'Адуа жүрек талмасынан кейін құлап түскені айтылды.
Байлық
2007 жылғы 28 маусымда Яр'Адуа өзінің мамыр айындағы мүліктік жағдайын жариялады (мұндай жариялауды жасаған алғашқы Нигерия президенті болды), оған сәйкес оның мүлігінде 856 452 892 нге (5,8 миллион АҚШ доллары) және оның әйеліне тиесілі 19 миллион (0,1 миллион доллар) болды. Оның сондай-ақ 88 793 269,77 (0,5 миллион доллар) көлемінде міндеттемелері де болды. Бұл жариялау сайлау алдындағы уәдесін орындау мақсатында жасалды, ол басқа Нигерия саясаткерлеріне үлгі көрсетуге және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресуге бағытталған. Оның денсаулығы нақты белгісіз болды, бірақ оның әлі де тірі қалдыру аппаратында жатқаны туралы болжамдар тарады. Нигерияның түрлі саяси және діни қайраткерлері оның ауру кезінде оны аралап, жазылып кетеді деп үміттенді. Яр'Адуа 5 мамырда Асо Рок президенттік резиденциясында қайтыс болды. 6 мамырда оның туған қаласы Кацинада ислам діні бойынша жерлеу рәсімі өтті. Нигерия Федералдық Үкіметі жеті күндік аза тұру кезеңін жариялады. Міндетін атқарушы президент Гудлак Джонатан: «Нигерия өзінің тәжіндегі бағалы тасын жоғалтты, тіпті бүгін аспан да біздің елмен бірге аза тұрады. Біз жеке және ұлт ретінде Президенттің жазылып кетуіне дұға етік. Бірақ, барлық өмірді Құдай сыйлап, қайтарып алатынын біле отырып, көңіліміз тынышталды» деді. АҚШ президенті Барак Обама көңіл айтып, былай деді: «Ол Нигерияның ішінде тұрақты бейбітшілік пен өркендеуді құруға белсенділік танытты, ал оның бастамаларын жалғастыру оның есімін мәңгі есте қалдырудың маңызды бөлігі болады».