Кіріспе

Монтана штатының қаласы және округ орталығы, АҚШ. Грейт-Фолс – Монтана штатының халық саны бойынша үшінші қаласы және Каскад округінің округ орталығы. 2020 жылғы халық санауы бойынша, қаланың халқы 60 442 адамды құрайды. Қала штаттың орталық бөлігіндегі мәдени, коммерциялық және қаржылық орталық болып табылады. Грейт-Фолс Роки тауларының шығысында орналасқан және Миссури өзенімен бөлінген. Монтананың солтүстігіндегі Глейшер Ұлттық паркіне дейін 180 миль (290 км), ал Монтананың оңтүстігіндегі және Вайоминг штатының солтүстігіндегі Йеллоустоун Ұлттық паркіне дейін 264 миль (425 км) қашықтықта жатыр. Қалаға солтүстік-оңтүстік бағыттағы федералды тас жол, Interstate 15 арқылы қызмет көрсетіледі. Грейт-Фолс аты Миссури өзенінде орналасқан бес сарқыраманың сериясынан шыққан. 1805–1806 жылдарғы Льюис пен Кларк экспедициясы сарқырамаларды айналып өту үшін өзеннің 10 мильдік (16 км) бөлігін аралауға мәжбүр болды; экспедиция мүшелері жүкті тасымалдау үшін 31 күн бойы ауыр еңбек етті. Қара бүркіт, Көкжаңбыр және Ұлы сарқырама (немесе Үлкен сарқырама) деп аталатын үш сарқырама аймақтағы бес гидроэлектр станциясының орналасқан жері болып табылады, осының арқасында қала "Электр қаласы" деген лақап атын алды. Монтанадағы федералды мойындалған Чиппева тайпасының Кіші қабықша тайпасы Грейт-Фолста орналасқан. Грейт-Фолс Монтанадағы танымал туристік орын болып есептеледі, жыл сайын шамамен бір миллион турист түндеп қалады және олар 185 миллион долларға жуық ақша жұмсайды, деп хабарлайды Great Falls Montana Tourism тобы. Монтана қалалары арасында Грейт-Фолс ең көп мұражайға ие, олардың саны 10-ға жетеді, соның ішінде Гигант Спрингс жанындағы Льюис пен Кларк орталығы және қаланың солтүстік жағындағы С.М. Рассел мұражайы мен Оригиналды бөлмесі бар студиясы бар. Грейт-Фолс 1950 жылдан 1970 жылға дейін Монтананың ең ірі қаласы болды, бірақ 1970 жылғы халық санауында Биллингс қаласы оны басып өтті; ал Миссула 2000 жылы екінші орынды иеленді.

Тарих

Тарихқа дейінгі дәуірдің көп бөлігінде Ұлы Шарлауықта немесе оның маңында тұрақты қоныстар болмаған, бірақ Салиш үндістері аймақта бизонға маусымдық түрде аң ауыстырған. 1600 жылы батысқа көшіп барған Пиган қара аяқты үндістер бұл аймаққа кірді, Салиштерді Роки тауларына ығыстырып, қазір Ұлы Шарлауық орналасқан жерді иеленді. Мериуэтер Льюис пен Уильям Кларк 1804 жылдан 1806 жылға дейін жаңадан сатып алынған аумаққа Льюис пен Кларк экспедициясын жетектеді. Экспедиция 1805 жылдың 13 маусымында «Миссури өзенінің Ұлы Шарлауына» жетті. Саяси тұрғыдан алғанда, Ұлы Шарлауықтың болашақ орны 19 ғасырда көптеген қолдардан өтті. Ол Конгресс Небраска аумағын құрған 1854 жылдың 30 мамырына дейін бекітілмеген шекараның бөлігі болды. 1861 жылдың 2 наурызында бұл жер Дакота аумағының бір бөлігіне айналды. Ұлы Шарлауық аймағы 1863 жылдың 4 наурызында Айдахо аумағына, ал 1864 жылдың 28 мамырында Монтана аумағына қосылды. Ол 1883 жылы досы Роберт Вон және бірнеше геодезистермен бірге қайтып келді және өзеннің оңтүстік жағында тұрақты елді мекенді жоспарлады. 1885 жылы ағаш кесетін тіс машинасы, ағаш сарайы, банк, мектеп және газет құрылды. 1894 жылы табиғатты зерттеуші Вернон Бейли Ұлы Шарлауықты «өте жақсы қала, гүлденген және дамыған көрінеді, менің ойымша, 15000 тұрғыны бар» деп сипаттады. 1900 жылдардың басында Ұлы Шарлауық Монтананың ең ірі қалаларының біріне айналуға ұмтылып жатты. Атақты батыс суретшісі Чарльз Марион Расселлдің қарапайым студиясы, сондай-ақ Миссури өзенінің Ұлы Шарлауығы танымал орындарға жатты. Алғашқы жылдары салынған құрылыстардың арасында құмтастан салынған Орталық орта мектеп (1896 жылы аяқталды), қазір Париж Гибсон алаңындағы өнер мұражайы; әсем мыс күмбезді Каскад округінің соты (1903); және Ұлы Солтүстік темір жолының (1909) және Милуоки темір жолының (1915) жолаушылар деполары, екеуі де Миссури өзеніне қарап тұрды.

Темір жол және су электр станцияларын кеңейту

Джеймс Джером Хилл, Ұлы Солтүстік темір жолының президенті және негізгі акционері, 1886 жылдың 25 қаңтарында Монтана Орталық темір жолы деп аталатын еншілес компания құрды. Буттедегі кеншілер металдарын нарыққа жеткізуге асығып жатты. Хеленаның жанында алтын мен күміс табылған, ал Канададағы көмір компаниялары отынын Монтананың балқыту зауыттарына тасымалдауға тырысты. Хиллдің жақын досы және іскер серіктесі Пэрис Гибсон Грейт-Фолсты арзан гидроэлектр энергиясы мен ауыр өнеркәсіпті дамытуға қолайлы орын ретінде ұсынды. Хилл Монтананың солтүстік бөлігінде Ұлы Солтүстік теміржолын салып жатқандықтан, Грейт-Фолсты Хелена мен Буттемен байланыстыратын Монтананың орталық бөлігінен солтүстік-оңтүстік бағытта теміржол салу да тиімді болды. 1885-1886 жылдардың қысында геодезистер мен инженерлер Хелена мен Грейт-Фолс арасындағы маршрутты жоспарлауды бастады, ал 1886 жылдың соңына қарай Хеленадан Бутке дейінгі маршрутты жоспарлады. Ұлы Солтүстік желісінің батысқа қарай құрылысы 1886 жылдың соңында басталды, ал 1887 жылдың 16 қазанында Солтүстік Дакота штатындағы Devils Lake, Fort Assinniboine (қазіргі Монтана штатындағы Гавр қаласының жанында) және Грейт-Фолс арасындағы байланыс аяқталды. 1887 жылдың қараша айында Хеленаға қызмет көрсету басталды, ал Бутте 1888 жылдың 10 қарашасында қосылды. Хилл 1887 жылы Грейт-Фолс қаласын дамыту, оны электр қуатымен, канализациямен және сумен қамтамасыз ету, сондай-ақ қалаға сауда мен өнеркәсіпті тарту мақсатымен Грейт-Фолс су электр қуаты және қала құрылысы компаниясын құрды. Жаңа қалаға өнеркәсіпті тарту үшін ол Монтана Орталық теміржолында төмен бағалар ұсынды. 1889 жылдың 12 қыркүйегінде Бостон және Монтана ("B & M") компаниясы Грейт-Фолс су электр қуаты және қала құрылысы компаниясымен келісімге келді, онда электр компаниясы 1890 жылдың 1 қыркүйегіне дейін кемінде 1000 ат күші (немесе 0,75 МВт) және 1891 жылдың 1 қаңтарына дейін 5000 ат күші (немесе 3,73 МВт) қуатты қамтамасыз ететін бөгет салуға келісті. Алғашында B & M бөгеттің жанында 300 000 долларлық мыс балқыту зауытын салуға келісті. Қара бүркіт бөгеті 1890 жылдың желтоқсан айында электр энергиясын өндіре бастады. 1891 жылдың 6 қаңтарында бөгеттің үстінен су ағызуға рұқсат берілді, ал 15 наурызда бөгеттің құрылысы аяқталды деп есептелді. 1912 жылға қарай Rainbow бөгеті мен Volta бөгеті (қазіргі Ryan бөгеті) толығымен іске қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Солтүстік-Батыс сахналау маршруты Грейт-Фолс арқылы өтті, осы маршрут бойынша ұшақтар Ленд-Лизинг бағдарламасы бойынша КСРО-ға жеткізілді. Грейт-Фолс 1940 жылдары жақын жердегі әскери база ашылғаннан кейін одан әрі дамыды, бірақ ғасырдың соңында теміржол тасымалы мен жүк айналымы баяулағандықтан, шеткердегі ауылшаруашылық аймақтары халықты жоғалтты, ал 1980 жылдары балқыту зауытының жабылуы және Малмстром әуе күштері базасындағы қысқартулар халық өсімін баяулатты. 1950 жылы Грейт-Фолс қаласында Марианадағы НЛО оқиғасы болды, ол ең алғашқы кеңінен таралған НЛО оқиғаларының бірі болды. Соңғы жылдары Грейт-Фолс экономикасы, Ұлы жазықтар мен Орта Батыстағы басқа қалалар сияқты, дәстүрлі өнеркәсіптің төмендеуінен зардап шекті.

География

Грейт-Фолс Миссури өзеніндегі бірнеше сарқырамалардың жанында орналасқан. Ол Монтана штатының орталық бөлігіне жақын, Ұлы жазықтықтың солтүстігінде жатыр. Рокки тауларының алдында және Канада-АҚШ шекарасынан шамамен 100 миль (161 км) оңтүстікке қарай орналасқан. АҚШ Халық санағы бюросының мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы 22,26 шаршы миль (58 км²), оның ішінде 21,79 шаршы миль (56 км²) құрлық және 0,47 шаршы миль (1 км²) су алабын құрайды.

Геология

Грейт-Фолс қаласы Солтүстік Америка құрлығының бір бөлігін құрайтын Архей кезеңінің іргелі жыныстарының екі геологиялық провинциясы арасындағы ішкіконтиненттік серпіліс аймағы – Грейт-Фолс тектоникалық аймағының үстінде жатыр. Қала Солтүстік Американың көп бөлігін жапқан үлкен Лаврентид мұздық қабатының оңтүстік шетінде орналасқан, бұл соңғы мұз дәуірінде болған. Шамамен 1,5 миллион жыл бұрын Миссури өзені солтүстікке қарай ағып, терминалды көлге құйған. Лаврентид мұздық қабаты өзенді оңтүстікке қарай ығыстырған. Біздің заманымыздан бұрын 15 000 жылдан 11 000 жылға дейін Лаврентид мұздық қабаты Миссури өзенін тосып, Ұлы Шарлауық мұздық көлін жасады. Шамамен біздің заманымыздан бұрын 13 000 жыл шамасында мұздық шегіну кезінде Ұлы Шарлауық мұздық көлінің суы күшті тасқынға ұшырады. Миссури өзені мұздық массасын айналып шығысқа қарай ағып, қазіргі арнасына орналасты.

2000 жылғы халық санағы

2000 жылғы халық санауы бойынша, қалада 56 690 адам, 23 834 шаруашылық және 14 848 отбасы тұрды. Халық тығыздығы көрсетілген жоқ. 25 250 тұрғын үй болды, олардың орташа тығыздығы көрсетілген жоқ. Қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 89,96% еуропалық нәсілді, 0,95% афроамерикалық, 5,09% американдық үндістер, 0,86% азиялық, 0,09% Тынық мұхиты аралдарынан шыққандар, 0,60% басқа нәсілдер және 2,45% екі немесе одан көп нәсілге жататындар. Кез келген нәсілге жататын халықтың 2,39% латын американдықтары немесе испандарды құрады. 23 834 шаруашылықтың 30,1%-ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрды, 47,4%-ы бірге тұратын некедегі жұбайлар, 11,1%-ында күйеуі жоқ әйелдер, ал 37,7%-ы отбасы емес. Барлық шаруашылықтың 31,9%-ы жеке тұлғалардан тұрды, ал 12,4%-ында 65 жасқа толған немесе одан асқан жалғыз адамдар тұрды. Шаруашылықтың орташа мөлшері 2,31 адамды, ал отбасының орташа мөлшері 2,92 адамды құрады. Қаладағы халықтың жас бойынша таралуы: 18 жасқа дейінгілер 24,9%, 18-24 жас аралығындағылар 9,0%, 25-44 жас аралығындағылар 27,7%, 45-64 жас аралығындағылар 22,7%, ал 65 жасқа толған немесе одан асқандар 15,7%. Медианалық жас 38 жасқа тең. Әр 100 әйелге 94,2 еркек келеді. 18 жастан асқан әйелдердің әр 100-іне 91,4 еркек келеді. Шаруашылықтың медианалық табысы 32 436 доллар, ал отбасының медианалық табысы 40 107 долларды құрады. Ер адамдардың медианалық табысы 29 353 доллар, ал әйелдердің медианалық табысы 20 859 долларға тең. Қаланың жан басына шаққандағы табысы 18 059 долларды құрады. Отбасылардың 11,1%-ы және халықтың 14,5%-ы кедейлік шегінен төмен тұрды, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 20,3%-ы және 65 жастан асқандардың 9,2%-ы.

Тарихи экономика

Темір жол торабы ретінде салынған Грейт-Фолс бастапқыда кен балқытуға көп еңбек еткен. 1890 жылы ашылған Black Eagle Dam – Монтанадағы және Миссури өзенінде салынған алғашқы гидроэлектрлік бөгет. Энергетика саласы Грейт-Фолс қаласына «Электр қаласы» деген лақап ат беруге көмектесті. Сол жылы Бостон мен Монтана біріккен мыс және күміс кен компаниясы бөгеттен алынған қуатқа тартылып, қалада үлкен балқыту зауытының негізін қалады. Бірнеше жыл ішінде элементтер іске қосылды, ал электролиттік өңдеу зауыты мен домна пештерінен тұратын соңғы жұмыстар 1893 жылдың ақпан және сәуір айларында аяқталды. 1892 жылы балқыту зауытында 1000-нан астам жұмысшы жұмыс істеді. 1910 жылдардың соңында қаланың солтүстігінде 161 км жерде мұнайдың табылуымен энергия өндірісі арта түсті. 1920 жылы Грейт-Фолста екі мұнай өңдеу зауыты болды, бірақ 1929 жылдан кейін қала бір өрттен қалды. Грейт-Фолс 1893 жылы алғашқы ірі экономикалық дағдарысын бастан кешірді. Қаладағы банктер мен өнеркәсіптер жеткілікті капитал жинамады, ал 1893 жылғы үрей шығыстағы қаржы ағынына тосқауел салды. Күміс бағасы құлдырап, жақын жердегі кен орындары жабылды. Мал шаруашылығы мен бидай өндірісі үшін қажетті қаржы жетіспеді. Грейт-Фолстағы көптеген кәсіпорындар жабылды. Қаланың көп бөлігі 1895 жылдан 1900 жылға дейін 900-ге жуық жұмыскерді жұмыспен қамтыған балқыту зауытының арқасында сақталды. Солтүстік Монтана ауыл шаруашылығы қоғамы ірі қара мал және бидай шаруашылығын жақсарту және федералдық және мемлекеттік қаржыландырылатын суару жобаларын қолдау үшін құрылды. 1894 жылы Грейт-Фолста ресми мемлекеттік жәрмеңке өткізуге заң шығарушы органнан рұқсат алу әрекеті сәтсіз аяқталды, бірақ ұйымдастырушылар 1895 жылдың мамырында алғашқы Каскад округі жәрмеңкесін өткізуге қол жеткізді. Қала ауыл шаруашылығы өнімдерінің орталығы ретінде одан да танымал болды. Монтанада бидай өндірісі 1906-1907 жылдардағы өсіру маусымында көтеріле бастады, ал 1920 жылы жергілікті фермерлерден астық жинау үшін қаладан 11 темір жол желісі салынды. Қаланың арзан электр қуатына жеңіл қол жетімділігі оны астық ұнтақтау және ет тоңазыту үшін идеалды етті, соның арқасында Грейт-Фолс фермерлер мен малшылар үшін маңызды орталыққа айналды. 1892 жылы Грейт-Фолста Корольдік диірмен компаниясы құрылды, жеті жыл ішінде штаттағы ұнның жартысын өндірді. 1917 жылы ол күн сайынғы қуатын үш есеге арттырды, содан кейін 1928 жылы бүкіл ел бойынша 25 басқа диірмендермен бірігіп, General Mills компаниясын құрды. Монтана ұн диірмендері 1916 жылы Грейт-Фолста зауытын ашты және 1920 жылы күніне 500 тонна өнім өндірді. 1920 жылы Рояльдің астық сақтау қуаты 500 мыңнан асты, ал Монтана ұнының ішуі қаладағы ірі өнеркәсіпке айналды. 1892 жылы Монтана сыра компаниясы (Грейт-Фолс Селект сырасын жасаушылар) құрылды. Қаланың Монтананың ірі қара малға бай Джудит бассейніне жақын орналасуы ірі ет өңдеу өнеркәсібінің дамуына әкелді. Great Falls Meat Co., Needham Packing Company, Stafford Meat Co., Valley Meat Market және басқа да мал сою орындары басқарған, 1930 жылдары Грейт-Фолс Вашингтон штатының Спокан қаласы мен Миннеаполис штатының арасындағы ең ірі ет өңдеу орталығы болды. Қала халқының саны көбейіп, 1913 жылы 30 000-ға жетті. 145 төсектік Колумбус ауруханасы (католик шіркеуіне тиесілі мекеме) 1892 жылы ашылды, ал 330 төсектік Монтана Диаконна медициналық орталығы (алғашқыда методист епископальдық шіркеу мекемесі) 1898 жылы ашылды, бұл қала Монтананың орталық бөлігінде денсаулық сақтау саласына қажеттіліктері бар адамдар үшін бағыт болды. 1910 жылдары Грейт-Фолс аймақтық банктік қала ретінде танылды, онда үш ұлттық және үш мемлекеттік жарғылық банк болды (бірақ Ұлы депрессиядан тек екі ұлттық және бір мемлекеттік банк аман қалды). Аймақтағы қыш, көмір, гипс, әк тас және құмтас кен орындары қалада кірпіш, цемент, гипс және тас кесу зауыттарының пайда болуына себеп болды. 1917 жылы Миссури өзенінің солтүстігіндегі округтерге қатты құрғақшылық соқты, ал 1918 жылы штаттың қалған бөлігіне таралды. 1919 жылы штатты шегірткелердің үлкен үйірі соқты, ал 1920 жылы күшті желдер топырақтың үстіне ерозия салды, топырақтың өнімділігіне зиян келтірді және «топырақ ыдысы» әсерін жасады. Монтана фермерлері, сондықтан, бірінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан пайда болған бидай мен басқа да ауыл шаруашылығы өнімдерінің жоғары бағасын пайдалана алмады. Құрғақшылық тоқтаған жоқ: 1917 жылдан 1930 жылға дейінгі 13 жылдың ішінде тек алтысында орташа немесе орташадан жоғары жауын-шашын болды. 1920 жылдан кейін Еуропадағы ауыл шаруашылығы өндірісі қалпына келгенде, соғыс кезіндегі ауыл шаруашылығы бағалары құлдырады. 1920 жылдары Грейт-Фолс айманындағы жер асты көмір шахталарымен байланысты жоғары шығындар осы жергілікті өнеркәсіптің құлауына әкелді, Грейт-Фолс көмір сатушылары мен тасымалдаушыларына зиян келтірді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі рецессия 1922 жылы ұлттық деңгейде жеңілдегенімен, Грейт-Фолс пен штаттың қалған бөлігінің экономикасы 1920 жылдардың ортасына дейін депрессияда қалды. Қала экономикасы Ұлы депрессия кезінде тоқырады. 1929 жыл мен 1933 жыл арасында мырыш бағасы 75 пайызға төмендеп, фунтқа 5 центке дейін түсті. Anaconda штаттағы өндірісті 75 пайызға қысқартып, Грейт-Фолстағы зауытын жапты, жүздеген адамды жұмыссыз қалдырды. Ауыл шаруашылығы бағалары да құлдырады. Штаттың фермерлерінің жартысы жерлерін ипотекаға берді, ал 1900 мен 1917 жылдар арасында келген 80 000 гомстедтердің 60 000-ы штатты тастап кетті. 1940 жылы Ұлы депрессия аяқталған кезде 11 000 ферма (штаттың жалпы санының 20 пайызы) тасталып, егістік жердің үлесі өңделмей қалды. 1930 жыл мен 1940 жыл арасында ұлттық халық 16 пайызға өссе де, Монтана халқы азайды. Грейт-Фолс Монтанада халық саны өскен сирек орындардың бірі болды. Қала 1930 жылы 28 822 тұрғыннан 1940 жылы 29 928 тұрғынға дейін өсті. Екінші дүниежүзілік соғыс 1941 жылы Грейт-Фолстағы Шығыс базасының (қазіргі Малмстром әуе базасы) құрылуы экономикалық бұрылыс болды. Соғыс қаладан алынған ауыл шаруашылығы және металл өнімдеріне үлкен сұраныс тудырды, сонымен қатар Грейт-Фолста халық санының өсуіне ықпал етті. База қалаға 4 000 жаңа тұрғын әкелді; 1943 жылға қарай қала халқы шамамен 5 600-ға өсіп, 35 000-ға жетті. Бұл жаңа тұрғындар тауарлар мен қызметтерге үлкен сұраныс тудырды, сонымен қатар базаның қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін көптеген жаңа кәсіпорындар пайда болды. Халықтың қарқынды өсуі Грейт-Фолста тұрғын үй құрылысының өркендеуіне әкелді. Соғыс кезінде федералдық үкімет 300 жаңа жеке үйлердің құрылысына қаржы бөлді, бірақ бұл қажетті жаңа тұрғын үй мөлшеріне жетпеді. Шығыс база қаладағы мәдени және әлеуметтік өзгерістерге әкелді, бұл зейнеткерлікке шыққан активті қызметкерлер қалада қалып қоюымен уақыт өте келе күшейді. Соғыс Грейт-Фолс муниципалитет әуежайының жақсаруына да әкелді. 1928 жылғы нысан 1942 жылы федералдық үкіметтен жаңа әуе базасының құрылысынан кейін қала үстінен ұшу санының күрт өсуінен кейін алғашқы әуе қозғалысын бақылау мұнарасын алды. 1950 жылға қарай Грейт-Фолс Монтананың ең ірі қаласы болды, 1940 жылдарда халық саны 33 пайызға өсті. Қаланың өсуінің көп бөлігі қорғаныс және денсаулық сақтау саласына ұлттық инвестициялардың артуымен байланысты, сонымен қатар ол аймақтық конвенциялар, сауда және медициналық орталық болып табылды. 1951 жылы Anaconda штаттағы мырыш өндірісін Грейт-Фолста біріктірді, көптеген жаңа жұмыс орындарын қосты, ал 1955 жылы қалада алюминий балқыту зауытын ашты. O. S. Warden Bridge 1951 жылы ашылды. Қала арқылы түзу жолға айналдырған, көбінесе дамылмаған 10-шы көше S. айналып өтуге арналған. 10-шы көше S. трафигінің едәуір өсуі штатты 1956 жылы орталық бөлгіші бар 80 фут (24 м) ені бар төрт қатарлы тас жолға айналдырды.

Ағымдағы экономика

2008–2010 жылдардағы Ұлы дағдарыстан кейін Ұлы Фолс экономикасы жайпақ болды, жылдық өсім 0,9 пайызды көрсетті, ал штат бойынша орташа көрсеткіш 1,8 пайыз, ал ұлттық көрсеткіш 2,0 пайызды құрады. Ең жоғары өсім құрылыс және өндіріс салаларында байқалды, одан кейін кеңсе бизнес-қызметтері (мысалы, Монтана штатының Blue Cross Blue Shield сақтандыру талаптарын өңдеу орталығы), денсаулық сақтау (мысалы, Great Falls Clinic Hospital ашылуы), бөлшек сауда, әлеуметтік көмек (мысалы, 26 үйсіз отбасыға пана берген Камерон отбасы орталығының ашылуы) және туризм дамыды. Қаланың халық санының өспеуі және ауыл шаруашылығы өнімдеріне төмен бағалардың әсері салдарынан, қаладағы өсімге екі он жылдан бері үлкен тосқауыл қойылды. Өсімнің баяулауы қаладағы кедейлікті күшейтті. Тұрғындарының 40 пайызынан астамының табысы федералдық кедейлік шегінен төмен болатын шоғырланған кедейлік аймақтары болған жоқ. Efn|Шоғырланған кедейлік – тұрғындарының 40 пайызынан астамының табысы федералдық кедейлік шегінен төмен болатын аймақ. 2018 жылдың соңына дейін Cargill компаниясы да паркте орын алды.

Әскери

Грейт-Фолс қаласында Малмстром әуе базасы және 341-ші зымырандық қанат орналасқан. 341-ші операциялық топ қанаттың құрамындағы континентаралық баллистикалық зымыраларды (ICBM) және зымырандық ескерту пункттерін (MAF) іске қосуға, бақылауға және қамтамасыз етуге қажетті күштерді ұсынып тұрады. Бұл ICBM және MAF Батыс жарты шарындағы ең ірі зымыран кешеніне таралып орналасқан, оның аумағы шамамен 23 000 шаршы мильді (59 570 км²) құрайды (шамамен Батыс Вирджиния штатының ауданындай). Топ 5 миллиард доллардан астам құнды түрлі жабдықтарды, нысандарды және көлік құралдарын басқарады. Малмстром әуе базасында 819-шы және 219-шы «Қызыл ат» эскадрильялары (MTANG) да орналасқан, екеуі де жедел орналастыру бөлімдері болып табылады. Малмстром эскадрильясы – әуе күшіндегі алғашқы «серіктес» «Қызыл ат» эскадрильясы, құрамында шамамен үштен екісі белсенді әскери қызметкерлер және үштен бірі Ұлттық гвардиядан (Монтана Ұлттық гвардиясының 219-шы «Қызыл ат» эскадрильясы) тұрады. 819-шы «Қызыл ат» эскадрильясы 1997 жылдың 8 тамызында Малмстром әуе базасында қайта құрылды. Грейт-Фолс халықаралық әуежайы Монтана Ұлттық гвардиясының 120-шы әуе көлігі қанатының орналасқан жері. 120AW құрамына C-130 Hercules (C-130H) жүк ұшақтары және олармен байланысты қолдау персоналы кіреді. Сонымен қатар, Грейт-Фолс қаласында 889-шы әскер резервтік бөлімшесі де орналасқан.

Өнер және мәдениет

Грейт-Фолс қаласында 1959 жылы құрылған симфониялық оркестр бар, ол концерттік циклдар өткізеді, «Каскад» скрипкалық квартеті және «Чинук желдері» квинтеті сияқты жас оркестрлерді қолдайды, камералық ансамбльдер ұсынады және білім беру бағдарламасын жүзеге асырады. Бұл қауым сонымен қатар бірегей «Sip 'n Dip Lounge» tiki барымен де танымал, ол O'Haire Motor Inn қонақүйінде орналасқан. 1962 жылы салынған бұл барының ішкі бассейні бар, ол бардың терезесінен көрінеді, онда су перілері кейіпіндегі әйелдер су астында жүзеді. 2003 жылы GQ журналы осы лаунжды әлемдегі үздік 10 бардың бірі деп атап, «ұшуға тұрарлық» әлемдегі №1 бар деп бағалады. «Пиано Пэт» есімді сексен жастағы пианисттің болуы, ол Фрэнк Синатра мен 1960 жылдардағы басқа әншілердің әндерін өзгеше орындауымен танымал, Frommer's саяхат нұсқаулығында бұл орынды «Монтана ғана емес, бүкіл Батыстағы ең есімді, ең әдемі және керемет түнгі ойын-сауық орындарының бірі» деп сипаттайды.

Төрт маусымдық арена

Four Seasons Arena – Америка Құрама Штаттарының Монтана штатындағы Грейт-Фолс қаласында орналасқан көп мақсатты жабық спорт және көрме аренасы. 1979 жылы салынған, ол 2005 жылға дейін негізінен мұз айдыны ретінде пайдаланылды. 2003 жылы жаттығу айдынының тоңазыту жүйесінің бұзылуы және 2006 жылы басшылықтың негізгі айдынды жабу туралы шешімі, осы нысанды жабық спорт және көрме алаңы ретінде қайта жабдықтауға себеп болды. 2011 жылдың мамыр айына дейін ол қаладағы ең ірі көрме, музыка және спорт орталығы болып табылды.

Үкімет

Қала комиссиялық басқару түрінде басқарылады. Комиссия қала әкімі мен төрт сайланған комиссардан тұрады. Әкім екі жылдық мерзімге тағайындалады. Кори Ривз 2024 жылы әкім болды. Комиссарлар төрт жылдық мерзімге сайланады, мерзімдері бірімен-бірі келіседі.

Білім

Грейт-Фолс мемлекеттік мектептері жүйесі, бастауыш және жоғары мектептерді қамтиды, қаланың барлық аумағын қамтиды. Бастауыш мектеп ауданы мен жоғары мектеп ауданы бірдей аумаққа ие, оларға кіреді: Грейт-Фолс, Блэк-Игл, Гибсон Флэтс, Малмстром әуе күштері базасы, сондай-ақ Сан-Прери және Улмның бір бөлігі. Жүйеде 20 мектеп бар. Олардың ішінде екі мемлекеттік жоғары мектеп, бір балама жоғары мектеп, екі орта мектеп және 15 бастауыш мектеп бар. Екі мемлекеттік жоғары мектеп – Great Falls High School және Charles M. Russell High School. Балама жоғары мектеп – Париж Гибсон білім беру орталығы, бұрынғы Париж Гибсон орта мектебінің ғимаратында орналасқан. Екі орта мектеп – Солтүстік орта мектебі және Шығыс орта мектебі. Мемлекеттік Монтананың саңырау және соқырлар мектебі Грейт-Фолста орналасқан. Грейт-Фолс қаласында көптеген жеке мектептер де бар, олардың барлығы діни ұйымдармен қаржыландырылады. Католик шіркеуі қаладағы бірнеше мектептерді демеушілік етеді, олардың ішінде: Great Falls Montessori (К-ге дейінгі сыныптар), Our Lady of Lourdes католик мектебі (К-ден 8-сыныпқа дейін), Holy Spirit католик мектебі (К-ден 8-сыныпқа дейін) және Great Falls Central Catholic High School (9-сыныптан 12-сыныпқа дейін). Американың консервативті баптистер қауымдастығы қаладағы екі мектепті демеушілік етеді: Heritage Baptist School (Балалар бағы - 9-сыныпқа дейін) және Treasure State Baptist Academy (Балалар бағы - 12-сыныпқа дейін). Жетінші күндік адвентистер шіркеуі екі мектепті демеушілік етеді: Adventist Christian (1-8 сыныптар) және Five Falls Christian Church (1-8 сыныптар). Сонымен қатар, Foothills Community Christian School (Балалар бағы - 12-сыныпқа дейін) бар. Грейт-Фолс қаласында үш жоғары білім беру мекемесі бар. Great Falls College Montana State University – екі жылдық мемлекеттік жоғары білім беру мекемесі. Ол 1969 жылы Great Falls Vocational Technical Center ретінде құрылды және 2012 жылы штаттағы екі жылдық кешенді колледждердің қайта құрылуынан кейін қазіргі атауын алды. Құрылғаннан бері мемлекеттік мекеме болғанымен, 1994 жылы Монтана университетінің жүйесіне қосылды. University of Providence, бұрын University of Great Falls деп аталған, төрт жылдық католик жеке университеті 1932 жылы Providence және Ursuline әпкелерімен құрылды. Apollos University – 2005 жылы құрылған және 2016 жылдан бері Грейт-Фолста орналасқан жеке қашықтықтан білім беру университеті. 2023 жылдың шілдесінде Нью-Йорк штабындағы Touro University жүйесінен остеопатиялық медицина мектебі ашылады, бұл Монтанадағы алғашқы медицина мектебі. Ол TouroCOM Montana ретінде Touro College of Osteopathic Medicine (TouroCOM) брендімен жұмыс істейді және Touro University жүйесіндегі остеопатиялық медицинаның бесінші мектебі және жалпы медициналық мектептің алтыншысы (бес остеопатиялық және бір аллопатиялық) болады. Грейт-Фолста қоғамдық кітапхана бар – Great Falls Public Library.

FM радиосы

KGPR 89.9
KLFM 92.9
KMON FM 94.5
KVVR 97.9
KAAK 98.9
KLSK 100.3
KMXM 101.9
KINX 102.7
KIKF 104.9
KQDI FM 106.1
KIMO 107.3

Газеттер

"Грейт Фоллс Трибьюн" газеті Грейт Фоллс қаласында жарық көреді. Грейт Фоллс – Монтана штатының екінші ірі медиа нарығы. 2022 жылдан бастап газет енді жергілікті түрде басылмайды. Оның орнына ол Монтана штатының Хелена қаласында басылып, күнделікті жеткізу арқылы таратылады.

Әуежайлар

Грейт-Фоллз қаласына Грейт-Фоллз халықаралық әуежайы арқылы қызмет көрсетіледі, онда төрт жолаушылар және бес жүк тасымалдаушы авиакомпаниясы бар. Олардың ішінде тек Allegiant Air және Fed Ex Express қалаға магистральдық (ірі) реактивтік ұшақтармен қызмет көрсетеді.

Бауырлас қала

Грейт-Фолс қаласының Sister Cities International (SCI) ұйымы белгілеген бір серіктес қаласы бар: Летбридж, Альберта, Канада.