Кіріспе

Монтана штатының Хавр қаласы – АҚШ-тың Монтана штатындағы Хилл округінің орталығы және ең ірі қаласы. Хавр қаласы "Hi Line" аймағының "тажының асыл тасы" деп аталады. Оның аты Францияның Ле-Хавр қаласының құрметіне берілген деседі. 2020 жылғы халық санауы бойынша халқы 9 362 адамды құрайды.

Тарих

Гавр 1893 жылдың 5 қыркүйегінде Монтананың солтүстік-орталық бөлігінде құрылды. 1893 жылдың тамызында жиырма алты адам 5 қыркүйекте Гаврді қала ретінде бекітуге дауыс берді. Қалалық жер Descelles және Simon Pepin шаруашылықтарының бөлігінде, темір жолдың оңтүстігіне орналастырылды. Көптеген теміржол қалалары сияқты, Гаврдің көшелері торлы жүйемен салынған, темір жолдың шығыс-батыс бағыты қаланың солтүстік шекарасын құрады, ал оңтүстікке қарай Main Street бойымен өтті, ол темір жолға тікелей қарады, одан кейін Біріншіден Үшінші көшелерге дейін созылды. Даңғылдар темір жолға перпендикуляр орналасқан, ал Үшінші даңғыл Ұлы Солтүстік депосынан оңтүстікке қарай жүреді. Депо Гаврдің сауда ауданына қақпа болды. Бірінші көше, Екінші және Төртінші даңғылдар арасындағы негізгі сауда көшесі болды, ал Үшінші даңғыл басты даңғылға айналды. 1890 жылдардағы Гаврдегі ғимараттар бірінші буынның типовой құрылыстары болды және көбінесе қағаз қаптамасы бар ағаштан жасалған шатырлардан тұрды. Бір-біріне жақын салынған бұл ғимараттар жалған фасадты және бір қабатты болды, сондай-ақ арасында бір жарым және екі қабатты ғимараттар да болды, мысалы, Үшінші және Төртінші даңғылдар арасындағы Бірінші көшедегі Виндзор қонақ үйі. Екі қабатты Виндзор ғимараты 1890 жылдардың ортасында кірпіштен салынған ғимараттар пайда болғанға дейін Бірінші көшедегі ең биік ғимарат болды. Гаврде шекаралық қалаға тән көптеген кәсіпорындар болды, оның ішінде салон, шаштараз, мейрамхана, қытай кір жуу орындары, аяқ киім шеберханалары, нан пісірушілер, дүкендер, теміржол дүкендері және қонақ үйлер. Гавр негізінен Джеймс Дж. Хилл салған Ұлы Солтүстік темір жолының ірі теміржол қызмет көрсету орталығы ретінде құрылды, қала Сиэтл мен Миннеаполис-Сент-Пол арасындағы орталықта орналасқан. Хиллдің ескерткіші Гавр Амтрак стансасының жанында орналасқан, оның темір жолы Гавр және Монтана тарихына қосқан үлесін еске салады. Станция жанында Great Northern S 2 Class #2584, 4-8-4 "Northern" типіндегі бу локомотиві қойылған, ол жолаушылар тасымалы кезінде станцияға қызмет көрсеткен. Бастапқыда "Bullhook Bottoms" деп аталған қала, жаңа атауды анықтау үшін бірнеше мәжіліс өткізді. Алғашқы қоныс аударушыларға соңғы шешімді қабылдау құқығы берілді, француз тілінің күшті ықпалына байланысты қала "Гавр" деп аталды. Жаңа атауды таңдау үшін қалада мәжіліс өтті. Бірінші мәжіліс төбелеспен аяқталды, ал екінші мәжіліс табысты болды. Онда азаматтар тек алғашқы бес қожайын – Гас Деселлз, Экзор Пепин (Саймон Пепиннің немере інісі), Том Макдевит, Джо Демарс және Чарли Гоучиге дауыс беруге рұқсат етілді. Бірнеше ұсыныстан кейін, оның ішінде ортақ тарихын мойындау үшін "Франция" атауын ұсынудан кейін, Гас Деселлз өзінің ата-анасының туған қаласы Франциядағы Ле-Хаврдің атымен Гаврді атауды ұсынды. "Гавр" деген сөз "қуаныш немесе порт" деген мағынаны білдіреді. Симон Пепин (1840–1914), "Гаврдің әкесі", Квебекте дүниеге келді және 1863 жылы Монтанаға көшіп келді, онда ол мердігер болып, Форт-Кюстер, Форт-Ассиннибойн және Форт-Магиннис құрылысына керек-жарақтармен қамтамасыз етті. Пепин Форт Ассинибойннің жанындағы жерді сатып алды. Джеймс Дж. Хилл Монтананың солтүстігінен Ұлы Солтүстік темір жолын салғанда, ол Гавр орналасқан жерде Пепинге тиесілі жерде бірнеше локомотив жөндеу шеберханаларын салды. Пепин мал, жылжымайтын мүлік және банк ісі арқылы Гаврдің экономикалық өсуіне үлкен үлес қосты. Гавр Монтананың ең үлкен сегізінші қаласы және Hi Line Монтана бөлігіндегі ең үлкен қала. Ең жақын үлкен қала Грейт-Фолс, оңтүстікке қарай 120 миль (193 км) қашықтықта орналасқан, Гавр Hi Line-тің Монтана бөлігі үшін медициналық және бизнес орталығы болып табылады. АҚШ-тың 87-ші тас жолының солтүстік нүктесі Гаврде орналасқан. АҚШ-тың 2-ші магистралі, шығыстан батысқа қарай жүреді, қаланың басты көшесі болып табылады. Ең ірі жұмыс берушілер – Солтүстік Монтана ауруханасы, Монтана мемлекеттік университеті – Солтүстік және Бурлингтон Солтүстік және Санта-Фе темір жолы (BNSF). ХХ ғасырдың көп бөлігінде BNSF қаладағы ең маңызды жұмыс беруші болды, бірақ компания 1990 жылдары Гаврдегі жұмыс күшін қысқартты. Сүт өзені (Миссури өзенінің саласы) қала арқылы өтеді, ал оңтүстікте Аюлар тауы көрінеді. Қаланың орталық бөлігіндегі кейбір жаяу жүргіншілер жолдарында қызғылт түсті шаршылар көрінеді. Бұл кемінде жүз жыл бұрын салынған жер асты сауда орталығының терезелері. Тарихы бойында бұл жер асты аймағында жезөкше үй, қытай кір жуу орындары, салон, дәріхана, кем дегенде үш опиум сату орындары және тыйым заманында алкоголь контрабандасы үшін пайдаланылған бөлмелер болды. 1904 жылы өрт Гаврдің сауда ауданын қиратқанда, заңды жер үсті кәсіпорындары жер астындағы заңсыз кәсіпорындарға қосылды, ал жоғарыдағы көшелерде жаңа кірпіштен салынған ғимараттар тұрғызылды. Қазір "Havre Beneath the Streets" деп белгіленген жер асты аймағы, қазіргі кезде туристерді тартатын орын болып табылады. Wahkpa Chu'gn бұйвол секіруі, немесе бизон өлтіру орыны, Гаврдің солтүстік-батыс бұрышындағы Holiday Village сауда орталығының артында орналасқан. 2000 жылдан астам уақытқа созылған бұл орын, бүкіл әлемдегі ең үлкен және жақсы сақталған бұйвол секіру орындарының бірі болып табылады. Көне заманда, үндістер бизонды жартастың үстінен құлатқан, оларды өлтірген немесе ауыр түрде жарақаттандырған. Кейін үндістер жануарлардың терісін сызып, етін сақтаған. Бұйвол секіруі қазір археологиялық орын және шағын туристік орталық. Бұйвол секіруі Гавр Бадлендтерінің оңтүстік жиегінде орналасқан, бұл бадленд қалыптасуы қаланың батысына қарай Сүт өзенінің бойымен созылады. Бұл аймақта теңіз қабықшалары және тас ағаш сияқты кішкентай қазбаларды табуға болады. Форт Ассиннибойн Гаврден 6 миль (10 км) оңтүстік-батысқа қарай орналасқан. Форт 1879 жылдан тыйым заманына дейін Монтананың негізгі әскери бекеттерінің бірі болды. Форт, АҚШ үндістерден болатын шабуылдардан қорғану және Канададан басып кіруді тоқтату үшін пайдаланған көптеген бекеттердің бірі болды. Өзінің шарықталу кезеңінде фортта 104 ғимаратта 489 сарбаз орналасқан және жұмыс істеген. Гаврге жақын жерде Bear's Paw шайқасының орны, U.S. кавалериясымен Нез Персе шайқасы болған жер орналасқан. Басшы Джозеф кавалерияға бас иді және "Күн қазір тұрған жерден, мен ешқашан қайта соғыспаймын" деген сөздермен аяқталатын танымал сөз сөйледі. 2018 жылы АҚШ азаматтары екі АҚШ шекаралық күзет қызметкерлерімен ұсталды; 2020 жылы олар CBP-мен құпия сомаға келісімге келді.

География

Хавр шығыс Хилл округінде (48.5454, 109.6775) орналасқан. АҚШ-тың 2-бағдарламалық жолы (Бірінші көше) – қаланың солтүстік шекарасына жақын шығыстан батысқа қарай өтетін қаланың басты жолы. 2-бағдарламалық жолы шығысқа қарай 87 миль (140 км) Мальтаға, ал батысқа қарай 102 миль (164 км) Шелбиге және Interstate 15 тас жолына дейін жетеді. АҚШ-тың 87-бағдарламалық жолының солтүстік соңы Вест-Хаврде, Хавр қаласының орталығынан батысқа қарай 3 миль (5 км) жерде орналасқан. US 87 оңтүстік-батысқа қарай 110 миль (177 км) сапармен Ұлы Сағаға жетеді. Монтана штатының 234-бағдарламалық жолы Гавр қаласының орталығынан оңтүстікке қарай 30 миль (48 км) сапармен Bear Paw Ski Bowl-ға, Bears Paw тауларына барады. АҚШ Халық санағы бюросы мәліметтері бойынша, Гаврдің жалпы ауданы 3.28 шаршы миль (8 км²), оның барлығы құрлық.

Климат

Хаврде жартылай құрғақ климат (Köppen BSk) басылады, ұзақ, суық, құрғақ қыстар мен салқын түндері бар ыстық жаздармен сипатталады. Қысқы ауа райы Канададан Арктикадан келген суық ауаның әсерінен қатал суыққа дейін, ал қыстау температурасына дейін өзгеруі мүмкін. Мысалы, 1916 жылғы қаңтар айы ең суық ай болды (және мұзды баспайтын жалғыз ай), орташа температурасы ал эми 1936 жылғы ақпан айында суық толқын кезінде, ал 1954 жылғы ақпан айында орташа температураға дейін көтерілді, сондай-ақ 1919 жылғы қаңтарда да. Хаврде тіркелген ең жоғары температура 1961 жылғы 5 тамызда болды, ал ең төменгі температура 1916 жылғы 27 қаңтарда тіркелді.

2000 жылғы халық санағы

2000 жылғы санақ бойынша қалада 9621 адам, 4015 үй шаруашылығы және 2449 отбасы тұрды. Халық тығыздығы – 4400 тұрғын үй бірлігі, орташа тығыздығы көрсетілген. Қала халқының этникалық құрамы: 87,08% ақ нәсілді, 0,11% афроамерикалық, 9,01% американдық үндістер, 0,49% азиялық, 0,02% Тынық мұхиты аралдарынан шыққандар, 0,51% басқа нәсілдер және 2,78% екі немесе одан көп нәсілге жататындар. Кез келген нәсілге жататын испан немесе латын американдықтары халықтың 1,48% құрады. 4015 үй шаруашылығының 31,9% құрамында 18 жасқа дейінгі балалар бар, 45,2% бірге тұратын некедегі жұбайлар, 11,5% күйеуі жоқ әйелдер басқарады, ал 39,0% отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 32,6% жеке адамдардан тұрады, ал 13,2% 65 жасқа толған немесе одан асып кеткен жалғыз адамдар тұрады. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,32 адам, ал отбасының орташа мөлшері 2,95 адамды құрайды. Қала халқының жас ерекшеліктері: 18 жасқа дейінгілер – 25,7%, 18-24 жас аралығындағылар – 13,6%, 25-44 жас аралығындағылар – 25,4%, 45-64 жас аралығындағылар – 20,6%, 65 жасқа толған немесе одан асып кеткендер – 14,6%. Орташа жас 34 жасқа тең. Әр 100 әйелге 96,8 еркек шамасында. 18 жастан асқан әйелдердің әр 100-іне 92,3 еркек шамасында. Үй шаруашылығының орташа табысы 29 944 доллар, ал отбасының орташа табысы 38 870 долларды құрады. Ер адамдардың орташа табысы 30 401 доллар, ал әйелдердің орташа табысы 19 189 долларға тең. Қаланың жан басына шаққандағы орташа табысы 15 847 долларды құрады. Отбасылардың 14,8% және халықтың 17,5% кедейлік шегінен төмен тұрады, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 22,0% және 65 жастан асқандардың 7,8% кедейлікте өмір сүреді.

Көлік

Гавр BNSF темір жолының Солтүстік Транскон маршрутында орналасқан; Amtrak-тың «Империя құрылысы» пойзы күн сайын Гавр станциясында тоқтайды. Гавр қалалық-аудандық әуежайы – Гавр қаласының батысында орналасқан, жалпы пайдалануға арналған әуежай. Солтүстік Орталық Монтана көлігі Монтана штатының Грейт-Фоллс қаласына, Рокки Бой үнді резервациясына, Гарлемге және Монтана штатының Форт-Белкнапқа шектеулі автобус қызметін көрсетеді.

Газеттер

Гавр Daily News аймақтық түрде қолжетімді. Оның таралымы күніне 3500 газет, дүйсенбіден жұмаға дейін жарияланады. Жазылым арқылы толық онлайн нұсқасы бар, сондай-ақ онлайн тегін мазмұны да бар. Көлемі ірі Great Falls Tribune көптеген аймақтарда да қолжетімді. Havre Herald жергілікті жаңалықтарды тегін онлайн-сайт болған (2020 жылдың ортасында жабылды).

Білім

Қала Хавр мемлекеттік мектептерімен қамтамасыз етілген, олар Хавр жоғары мектебін, S.U.N.S. баламалы жоғары мектебін, Хавр орта мектебін және үш бастауыш мектебін басқарады. Жоғары білім Монтана штатының Солтүстік университетінің кампусында беріледі. Гаврде қоғамдық кітапхана бар, ол – Гавр Хилл округтік кітапханасы. Қала шегінде бір жеке мектеп орналасқан, ол – Әулие Яһуда Таддей мектебі, ол католик шіркеуімен байланысты.