Кіріспе

Әскери бөлімнің түрі. Барьерлік, тоқтатушы немесе кері шегінуге қарсы күштер – әскери тәртіпті сақтау, әскери қызметшілердің шайқас даласынан қашуына жол бермеу, тыңшыларды, диверсанттарды және дезертирлерді ұстау, сондай-ақ шайқас даласынан қашқан немесе бөлімдерінен қалып қойған әскерлерді қайтару үшін негізгі күштердің артында немесе алдыңғы қатарда орналасқан әскери бөлімдер. Джейсон Лайлл зерттеулеріне сәйкес, мұндай бөгеттік әскерлерді мемлекеттік құрамындағы этникалық топтарды кемсітетін мемлекеттердің қарулы күштері жиірек қолданады.

Ұлттық революциялық армия

Екінші Қытай-Жапон соғысындағы Нанкин шайқасы кезінде Қытайдың Ұлттық революциялық армиясының (НРА) Жаңа 36-шы дивизиясының батальоны Ецзян қақпасында қақпаны күзету және "ешкімді өткізбеу" бұйрығымен орналасты. 1937 жылдың 12 желтоқсанында Жапон императорлық армиясының (IJA) шабуылына байланысты НРА күші жойылды, және түрлі бөлімшелер бұйрықсыз қақпа арқылы шегінуге тырысты. Батальон оқ атып, көптеген шегініп жатқан НРА бөлімшелерін және қашып бара жатқан азаматтарды өлтірді.

Кеңес Қызыл Армиясы

Ресей КСРО-ның және кейіннен Кеңес Одағының Қызыл Армиясында кедергі әскерлері тұжырымы алғаш рет 1918 жылдың тамызында «блоктау әскерлері» немесе «қайта оралуға қарсы жасақтар» (заградотряды, заградительные отряды, отряды заграждения) деп аударылатын заградительные отряды (zagraditelnye otriady) құрылуымен пайда болды. Кедергі әскерлері Чеканың құпия полициясының жазалаушы жасақтарынан немесе Қызыл Армияның тұрақты жаяу әскер полктерінен алынған адамдардан құралды. Қызыл Армияның кедергі әскерлерін алғаш рет пайдалануы 1918 жылдың жазы мен күзінде Ресей Азамат соғысы кезінде Шығыс майданында болды. Ол кезде коммунистік большевиктер үкіметінің әскери және теңіз істері халық комиссары (соғыс комиссары) Леон Троцкий 1-ші армияның қолбасшысы Михаил Тухачевскийге 1-ші Қызыл Армиядағы сенімсіз жаяу әскер полктерінің артында блокада жасақтарын орналастыруға рұқсат берді, оларға алдыңғы қатардағы әскерлер рұқсатсыз дезертирлік жасаса немесе шегінсе атуға бұйрық берілді. 1919 жылы Троцкийдің қатаң шаралары бойынша барлығы 837 000 әскери қызметтен қашқан және дезертирлік жасағандардың арасынан 612 «жұмыр» дезертир қаза қылды. Фигстің айтуынша, «дезертирлердің көпшілігі («әлсіз ерік» ретінде тіркелгендер) әскери билікке қайтарылып берілді және артқы әскерлердің біріне немесе тікелей майданға жіберу үшін бөлімшелерге біріктірілді». Тіпті «жаман ниетпен» дезертирлік жасағандар да, жағдай нашарлаған кезде, қатарына қайтадан қосылды. Фордж сондай-ақ Қызыл Армияның дезертирлікке қарсы жазалау шараларын тоқтату үшін рақымшылық апталарын енгізгенін атап өтті, бұл 98 000-нан 132 000-ға дейін дезертирлердің өз еркімен армияға оралуына ықпал етті. Бұл тұжырым Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кең көлемде қайта енгізілді. 1941 жылдың 27 маусымында Кеңес Қызыл Армиясының бөлімдерінде дезертирлік пен ыдырау туралы хабарларға жауап ретінде Кеңес Одағының Халықтық қорғаныс комиссариатының (НКО) 3-ші басқармасы (КСРО армиясының әскери қарсы барлау қызметі) жолдарда, теміржолдарда, орманды аймақтарда және т.б. жұмыс істеу үшін НКВД құпия полициясының қызметкерлерінен мобильді кедергі күштерін құру туралы директива шығарды. Мақсаты – «дезертирлер мен күдікті тұлғаларды» ұстау болды. 1941 жылғы неміс шабуылының салдарынан әскери жағдай нашарлағандықтан НКВД жасақтарына жаңа міндет қойылды: Қызыл Армия күштерінің майдан шебінен рұқсатсыз шығуына жол бермеу. Бұл кедергі әскерлері әдетте әскери бөлімдерден құрылып, НКВД-ның басшылығына бағынды. 1942 жылы 28 шілдеде шығарылған Stavka директивасы №227 (Директива Ставки ВГК №227) жазалау батальондарын құрғаннан кейін, қайта оралуға қарсы жасақтар жазалау бөлімдерінің дезертирлік жасауына немесе шегінуіне жол бермеу үшін де пайдаланылды. Қылмыстық әскери бөлімдердің қызметкерлерін әрқашан НКВД-ның шегінуге қарсы жасақтары күзетті, емес, Қызыл Армияның жаяу әскерлері емес. Кейде кедергі әскерлері реттік сарбаздармен бірге ұрыс қимылдарына қатысты, бұл туралы Александр Василевский 1942 жылдың 1 қазанындағы N 157338 бұйрығында айтқан. №227 бұйрық сондай-ақ «қоңырларды» және блоктаушы жасақтардың артында қашқан үрейленген әскерлерді ұстау немесе атуды қарастырды, олар алғашқы үш айда 1000 жазалаушы әскерді атып, 24 993-ін жазалаушы батальондарға жіберді. 1942 жылдың қазанында тұрақты блоктаушы жасақтар идеясы тыныш тасталды, ал 1944 жылдың 29 қазанында Сталин ресми түрде бөлімшелерді таратуға бұйрық берді, бірақ олар 1945 жылға дейін жартылай ресми түрде пайдаланыла берді.

Қолдану тәжірибесі және нәтижелері

1941 жылдың қазан айында Лаврентий Берияға жолданған ресми хатқа сәйкес, Барбаросса операциясының басталған сәтінен бастап 1941 жылдың желтоқсанының басына дейін НКВД жасақтары 657 364 әскери қызметшіні ұстады, олар өз бөлімдерінен қалып қойған немесе майданнан қашқан. Осы тұтқындардың 25 878-і қамауға алынды, ал қалған 632 486-ы бөлімдерге біріктіріліп, қайта майданға жіберілді. Қамауға алынғандардың арасында 1505 тыңшы, 308 саботажшы, 2621 сатқын, 2643 «қорыққан және үрей тудырған», 3987 «жала жарушылар», және 4371 басқа да адамдар болды. Олардың 10 201-і атып өлтірілді, яғни қамауға алынғандардың шамамен 1,5%-ы әскери трибуналдармен өлім жазасына кесілді. Ричард Овери соғыс кезінде атылып өлтіруге үкімшілік жаза алғандардың жалпы саны 158 000 адамды құрағанын мәлімдейді. Қызыл Армияның тұтқынға түскен немесе жаумен қоршалып қалған әскерилерін жан-жақты тексеру мақсатында, 1941 жылдың 27 желтоқсанындағы Мемлекеттік қорғаныс комитетінің № 1069сс қаулысымен әрбір армияда әскер жинау және жіберу пункттері құрылды, сондай-ақ НКВД-ның арнайы лагерлері ұйымдастырылды. 1941–1942 жылдары 27 арнайы лагерь құрылды, бірақ тексерілген әскери қызметшілерді тексеріп, майданға жіберумен байланысты олар біртіндеп таратылды (1943 жылдың басына қарай тек 7 арнайы лагерь жұмыс істеді). Советтік ресми деректерге сәйкес, 1942 жылы арнайы лагерьлерге 177 081 бұрынғы әскери тұтқын және қоршауда қалған адамдар жіберілді. НКВД-ның арнайы бөлімдері тексергеннен кейін 150 521 адам Қызыл Армияға қайта жіберілді. 1944 жылдың 29 қазанындағы Қорғаныс халық комиссары И.В. Сталиннің № 0349 бұйрығына сәйкес, майдандағы жағдайдың күрт өзгеруіне байланысты тосқауыл отряды таратылды. Олардың құрамындағы қызметкерлер мылтық бөлімдеріне қосылды.

Сирия әскері

Сирия азаматтық соғысының бастапқы кезеңдерінде, наразылық көтерілісін басуға жіберілген әскерлер, режимге адал күштермен құрылған сыртқы қауіпсіздік шеңберімен қоршалып алынған. Оларға бұйрықтарды орындамағандарды немесе қашуға ұмтылғандарды атуға рұхсат берілген.

Ресейдің құрлықтық әскерлері

Украина парламенті ұлттық қауіпсіздік және қорғаныс комитетінің мүшесі Федир Венеславский Ресейдің құрлық әскерлері 2022 жылы Украинаға толыққанды шабуыл кезінде ұрыс аймағынан қашуға тырысқан дезертирлерді ату үшін 141-ші арнайы моторежиментінің чечендік құрамын кедергі жасаушы әскер ретінде пайдаланғанын мәлімдеді. 2022 жылдың қазанында украин барлауы Вагнер тобы түрмелерден жалдаған тұтқындарды шегініп жатса өлтіру және өзі шегінсе, басқалар оны өлтіретінін сипаттаған ресейлік сарбаздың телефон арқылы сөйлескенін жариялады. Қараша айында Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі Ресей кедергілеу бөлімшелерін қолданып жатқанын мәлімдеді. 2023 жылғы 25 наурызда Ресей президенті Владимир Путинге жарияланған видеоүндеуде Вухледарға шабуыл жасауға міндеттелген бөлімнің мүшелері командирлерінің кері шегінуге қарсы әскерлерді пайдаланып, оларды алға жылжуға немесе атылу қаупіне ұшыратуға мәжбүр еткенін айтты. 2023 жылдың қазан айында Ресей Думасының депутаты Геннадий Семигин Кадыровтың жасақтарының Украинадағы кедергі жасаушы әскерлер рөлін ашық мақтады, бұл факті бұрыннан мәлім болғанымен, Ресейдегі қоғамдық пікірде талқыланбаған. Оған жауап ретінде ол кеңінен сынға ұшырады және ресейлік сарбаздардың қорқақ екенін айыптады.

Фильмде

2001 жылы түсірілген "Еңбек қақпасындағы жау" фильмінде Кеңес Қызыл Армиясының комиссарлары мен кедергі жасақтары өздерінің жеке қаруларымен қатар ПМ М1910 тапаншасын қолданып, Сталинград шайқасы барысында неміс бекінісіне жасаған сәтсіз шабуылдан қалған санаулы сарбаздарды атып өлтіргені көрсетілген. Фильм Қызыл Армиядағы кедергі жасақтарының рөлін дұрыс емес бейнелейді. "Бір қадам артқа шегінбе!" (Ни шагу назад!) деген ұранды қанаттандырған №227 директива (Директива Ставки ВГК №227) болғанымен, пулеметшілер қатардағы әскерлердің артына, шегінушілерді атуға бұйрықпен орналастырылмаған, және олар тек жазалау жасақтарында ғана қолданылған. №227 директиваға сәйкес, әр жасақта 200 адамға шамамен үш-бес кедергі жасағы болған. 2011 жылы Оңтүстік Кореяда түсірілген "Мой путь" фильмінде де советтік кедергі жасақтарының шабуыл кезінде шегініп жатқан сарбаздарды атып жатқаны көрсетілген.