Кіріспе

Италиялықтар және олардың Италиядан тыс жерде тұратын ұрпақтары. Италиялық диаспора (emiɡratˈtsjoːne itaˈljaːna) – итальяндықтардың Италиядан кең ауқымды көшіп кетуі. Италия тарихында екі ірі итальян диаспорасы болды. Бірінші диаспора 1880 жылы, Италияның бірігуінен кейін екі онжылдық өткен соң басталып, 1920-шы жылдардан 1940-шы жылдардың басында фашистік Италияның күшеуімен аяқталды. Эмиграцияның басты себебі – кедейлік, атап айтқанда, жердің жетіспеушілігі. Италияда, әсіресе Оңтүстікте, мезадраялық шаруашылық гүлденді, ал меншік ұрпақтар бойы бөлініп, кішіреп қалды. Әсіресе Оңтүстік Италияда жағдай қиын болды. Тағы бір фактор – Италия халқының бірігуден кейін әлеуметтік-экономикалық жағдайлардың жақсаруы нәтижесінде көбеюі. Бұл демографиялық жарылысқа алып келді және жаңа буынды 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында, көбінесе Америкаға жаппай эмиграцияға мәжбүр етті. Капиталдың жаңа ағыны әлемде миллиондаған біліктілігі жоқ жұмыс орындарын жасады және «нан мен жұмыс» (ˈpaːne e llaˈvoːro) іздеген итальяндықтардың бір мезгілде жаппай көшіп кетуіне себепкер болды. Екінші диаспора Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін басталды және шамамен 1970-ші жылдарда аяқталды. 1880-1980 жылдары аралығында шамамен 15 миллион итальяндық елден түгелдей кетіп қалды. 1980 жылы шамамен 25 миллион итальяндық Италиядан тыс жерде тұратын болды. 1861-1985 жылдар аралығында 29 036 000 итальяндық басқа елдерге көшіп кетті; олардың 16 000 000-ы (55%) Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін келді. 10 275 000 адам Италияға (35%) қайтып келді, ал 18 761 000 адам шетелде тұрақты қоныс тепті (65%). Үшінші толқын, негізінен жастарға әсер етеді, итальяндық БАҚ-та «милердің қашуы» (fuga di cervelli) деп аталады, бұл 21-шы ғасырдың басындағы қаржы дағдарысынан туындаған әлеуметтік-экономикалық проблемаларға байланысты. Шетелде тұратын итальяндықтардың мемлекеттік тізіліміне (AIRE) сәйкес, шетелде тұратын итальяндықтардың саны 2006 жылы 3 106 251-ден 2015 жылы 4 636 647-ге дейін өсті, яғни 10 жыл ішінде 49%-ға өсті. Италиядан тыс жерде 5 миллионнан астам итальяндық азамат тұрады, ал әлемде 80 миллионға жуық адам толық немесе ішінара итальяндық тегі бар деп санайды. Италиялық левантилердің тамыры тіпті Жерорта теңізінің шығыс жағалауында (Левант, әсіресе қазіргі Ливан мен Израиль) крест жорықтары мен Византия империясы кезеңінен бері жатыр. Кішкентай топ 1453 жылы Константинополь құлағаннан кейін Қырымнан және Қара теңіздегі Генуялық отарлардан келді. Қазіргі Түркиядағы итальяндық левантилердің көпшілігі – Жерорта теңізі республикаларының (мысалы, Венеция Республикасы, Генуя Республикасы және Пиза Республикасы) саудагерлері мен отарлаушыларының ұрпақтары. Италиялық левантилердің екі ірі қауымы бар: бірі – Стамбулда, екіншісі – Измирде. 19-шы ғасырдың соңында Измирде итальяндық тамырдан шыққан 6000-ға жуық левантин болды. Олардың басым көпшілігі Генуяның Хиос аралынан келген. Ата Түрік заманында қауым 15000-нан астам мүшеге жетті, бірақ қазір итальяндық левантин жазушысы Джованни Скогнамиллоның мәліметінше, бірнеше жүзге дейін азайды. Ливандағы итальяндықтар (немесе итальяндық ливандықтар) – Ливандағы қауым. 12-15 ғасырлар аралығында Италияның Генуя Республикасы Бейрут, Триполи және Библос қалаларында генуялықтардың бірнеше отарларын құрды. Соңғы уақытта итальяндықтар Еуропадағы соғыстардан қашу үшін Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде Ливанға кішігірім топтарда келді. Ливанды баспана ретінде таңдаған алғашқы итальяндықтардың бірі 1911-1912 жылдардағы итальян-түрік соғысынан шыққан итальяндық сарбаздар болды. Италиялықтардың көпшілігі бейрут қаласына еуропалық өмір салтына сай келіп қоныстанды. Тәуелсіздік алғаннан кейін Ливаннан Францияға итальяндықтар аз болды. Ливандағы итальяндық қауым өте аз (шамамен 4300 адам) және ол негізінен ливандық католик қауымына сіңіп кеткен. Италия мен Ливан арасындағы экономикалық қатынастарға қызығушылық артып келеді («Vinifest 2011» сияқты). Одесса итальяндары алғаш рет 13-шы ғасырдағы құжаттарда аталады, болашақ Одессаның аумағында, Украинаның оңтүстігіндегі Қара теңіздегі қала, Генуялық сауда кемелерінің тікелей тоқтау орны орналастырылған, оны «Гинестра» деп атаған, мүмкін Қара теңіздің далаларында өте кең таралған қоқыс өсімдігінің атымен. 1794 жылы Одесса қаласына негіз салумен украинаның оңтүстігінде итальяндықтардың саны көбейді. Мұның бәріне Қара теңіз бассейнінің жаңадан құрылған астанасының басында 1797 жылға дейін испандық тегі бар неаполитан, Джузеппе Де Рибас тұрды. 1797 жылы Одессада шамамен 800 итальяндық болды, бұл жалпы халықтың 10%-ын құрады: олардың көпшілігі неаполитандық, генуялық және Ливорно теңізшілері, саудагерлер болды, кейін оларға суретшілер, техниктер, қолөнершілер, фармацевттер және мұғалімдер қосылды. 1917 жылғы революция олардың көпшілігін Италияға немесе Еуропаның басқа қалаларына жіберді. Совет заманында Одессада тек бірнеше ондаған итальяндықтар қалды, олардың көпшілігі өз тілін ұмытып қалды. Уақыт өте келе олар жергілікті халықпен бірігіп, шығу тегінің этникалық ерекшеліктерін жоғалтты. Қырым итальяндары – Қырымда тұратын шағын этникалық азшылық. Итальяндықтар Генуя Республикасы мен Венеция Республикасы кезеңінен бері Қырымның кейбір аймақтарында қоныстанды. 1783 жылы 25 000 итальяндық Ресей империясымен жақында басып алынған Қырымға көшіп келді. 1830 және 1870 жылдары екі түрлі көші-қон Керчь қаласына Трани, Бисклье және Мольфетта қалаларынан келді. Бұл көші-қоншылар шаруалар мен теңізшілер болды, оларды жергілікті Қырым портындағы жұмыс мүмкіндіктері және пайдаланылмаған және құнарлы Қырым жерлерін өңдеу мүмкіндігі тартып тұрды. Қазан революциясынан кейін көптеген итальяндықтар шетелдіктер деп есептелді және жау ретінде қарастырылды. Сондықтан олар көптеген репрессияға ұшырады. Азаматтарға Никита Хрущевтің билігінде Керчьке оралуға рұхсат берілді. Кейбір отбасылар Совет Одағының басқа аумақтарына, негізінен Қазақстан мен Өзбекстанға тарады. Қырым итальяндарының ұрпақтары бүгінде 3000 адамды құрайды, олардың көпшілігі Керчьте тұрады. Генуялық қауым 16-шы ғасырдан бері Гибралтарда бар және кейіннен халықтың маңызды бөлігіне айналды. 16-шы ғасырда Генуядан Гибралтарга көшіп келген эмигранттар қауымының бар екенін дәлелдейтін көптеген мәліметтер бар, олар 18-шы ғасырдың бірінші жартысында Гибралтар халқының үштен бірінен астам құрады. «Генуялықтар» деп белгіленгенімен, олар тек Генуя қаласынан емес, Солтүстік Италиядағы Генуя теңіз республикасының орталығы болған Лигурия аймағынан келген. 1725 жылғы халық санауына сәйкес, жалпы азаматтық халқы 1113 адамды құраса, оның ішінде 414 генуялық, 400 испандық, 137 еврей, 113 британдық және 49 басқа (негізінен португалдықтар мен голландтар) болды. 1753 жылғы халық санауында генуялықтар Гибралтардағы азаматтардың ең ірі тобын құрады (шамамен 34%), ал 1830 жылға дейін итальян тілі ағылшын және испан тілдерімен бірге қолданылып, ресми хабарламаларда пайдаланылды. Наполеон заманынан кейін Гибралтарга көптеген сицилиялықтар мен тоскандықтар көшіп келді, бірақ генуялықтар мен лигуриялықтар итальяндық топтың басым бөлігін құрады. Шындығында, генуялық диалекті Каталания шығанағында 20-шы ғасырға дейін қолданылып, 1970-ші жылдары жойылды. Бүгінде Гибралтардың генуялық қауымының ұрпақтары өздерін гибралтарлықтар деп есептейді және олардың көпшілігі Гибралтардың автономиясын жақтайды. Генуялық мұрасы Гибралтардың барлық жерінде, әсіресе қаланың ескі ғимараттарының сәулетінде көрінеді, ол дәстүрлі генуялық тұрғын үй стиліне ұқсайды, ішкі аулалары бар (сондай-ақ «патио» деп те аталады). Корфу итальяндары («корфу итальяндары») – Грек арал Корфуда (Керкира) этникалық және тілдік байланыстары Венеция Республикасына жататын халық. Корфу итальяндық қауымының тарихы...

Австралия

thumbgadgetИтальяндық пармиджана ди меланзане мен котолеттаның үйлесімі негізінде дайындалған тауық пармиджанасы. Солтүстік Америка мен Австралияда кеңінен таралған. Австралиядағы айқын итальяндық көші-қон австралиялық асүйге күшті әсер етті. Италиялық пармиджана ди меланзане мен котолеттаның үйлесіміне негізделген тауық пармиджанасы Австралияда 1950 жылдары танымал болды. 1952 жылы Сиднейде (вероятно, Австралиядағы бірінші) алғашқы эспрессо машиналары пайда болды және Мельбурн сияқты Австралияның басқа қалаларында көптеген сапалы итальяндық кофеханалар ашылды.

Бразилия

Италиялық ас Бразилияда кең таралған, себебі 1800 жылдардың соңы мен 1900 жылдардың басында осы елге көптеген итальяндықтар көшіп келген. Ірі итальяндық қауымға байланысты, Сан-Паулу қаласында осы ас ең көп бағаланады.

Мексика

Елдің барлық аймақтарында миланеса торты азық-түлік арбалары мен дөңгелектерде кең таралған тағам. Бұл жергілікті наннан жасалған сэндвич, ішінде панировкаланған, табада қуырылған шошқа немесе сиыр етінен жасалған котлет болады. Оңтүстік Африкада, әсіресе құрғақ оңтүстік-батыс аймақтарында, Жерорта теңізіне тән жауын-шашын үлгісі басым болғандықтан, сапалы зәйтүн майының өндірісі артып келеді. Кейбір майлар халықаралық жоғары наградаларға ие болған.