Кіріспе

Рембрандттың майға салған суреті «Доктор Николаес Тюльптің анатомия сабағы» – 1632 жылы Рембрандт салған, Нидерландының Гаага қаласындағы Маурицхуис мұражайында сақталатын сурет. Бұл сурет бастапқыда Хирургтар гильдиясының мәжіліс залында көрсету үшін жасалған. Сурет Рембрандттың ерте туындыларының бірі саналады. Суретте Николаес Тюльп дәрігерлер тобына қолдың бұлшық еттерін түсіндіріп тұрған көрінеді. Көрермендердің арасында суретте бейнеленуі үшін ақы төлеген дәрігерлер де бар. Суреттің жоғарғы сол жақ бұрышында «Рембрандт. f[ecit] 1632» деп қол қойылған. Бұл Рембрандттың RHL (Лейдендік Рембрандт Харменсзуон) әріптемесінің орнына, алғаш рет өз атымен (түпнұсқа түрінде) суретке қол қойған жағдайы болуы мүмкін, демек, оның өнердегі өсуінің және сенімділігінің белгісі.

Өмірбаян

Бұл оқиға 1632 жылдың 31 қаңтарымен даталанады: Амстердам хирургтар гильдиясы, оның Тюльп ресми қалалық анатомы болған, жылына бір ғана қоғамдық диссекцияға рұқсат берді, ал дене өлім жазасына кесілген қылмыскердің денесі болуы керек еді. Анатомия сабақтары 17 ғасырда әлеуметтік оқиға болып саналды, олар нақты театрлар сияқты дәріс залдарында өтті, студенттерге, әріптестерге және жалпы жұртшылыққа кіру ақысын төлеген жағдайда қатысуға рұқсат етілді. Көрермендер осы әлеуметтік оқиғаға лайықты киім киіп келген. Суреттегі ең жоғарыдағы (қағаз ұстамайтын) және сол жақтан ең алыс тұрған тұлғалар кейінірек қосылған деп есептеледі. Хирургтар гильдиясы әр бес-он жыл сайын сол кезеңнің жетекші суретшісіне портрет тапсырыс берді; Рембрандт бұл тапсырманы 25 жасында және Амстердамға жаңа келген кезде алды. Бұл Амстердамдағы оның алғашқы маңызды тапсырысы болды. Портреттегі әрбір адам жұмыста суреттелгені үшін белгілі бір сома төлеген, ал орталықтағы тұлғалар (осы жағдайда Тюльп) көбірек, тіпті екі есе көп төлеген болуы мүмкін. Рембрандттың анатомиялық портреті жанрдың конвенцияларын түбегейлі өзгертті, суреттің ортасына толық бойлы денені қойып (Христос сияқты иконографияны пайдаланып) және жай ғана портрет емес, драмалық мизансцена жасады. Рембрандттың суреті – қиял тудырма; әдеттегі анатомия сабағында хирург кеуде қуысын және көкірек қуысын ашудан бастайтын, себебі сол жердегі ішкі органдар ең жылдам шіриді. Бір адам жетіспейді: дайындықшы, оның міндеті денені сабаққа дайындау еді. 17 ғасырда Тюльп сияқты маңызды ғалымдар диссекция сияқты ауыр және қанды жұмыстармен айналыспайтын, сондықтан мұндай міндеттер басқаларға жүктелетін. Осы себепті суретте кесу құралдары көрсетілмеген. Оның орнына, төменгі оң жақ бұрышында анатомия бойынша үлкен ашық оқулық, мүмкін 1543 жылғы Андреас Везалийдің "De humani corporis fabrica" (Адам денесінің құрылысы) кітабын көруге болады.

Өлі дене

Бұл мәйіт қарулы тонау үшін сотталып, дарға асылуға үкім кесілген қылмыскер Арис Киндттің (Адриан Адриаансзонның псевдонімі) мәйіті. Ол оқиға болған күні-ақ атылды. Мәйіттің беті жартылай көлеңкеде.

Киндт 1999 жылы В.Г. Себальдтың «Сатурн сақиналары» романында талқыланды және Лэрд Ханттың 2006 жылғы «The Exquisite» романында маңызды рөл атқарады. 2014 жылы жазушы және журналист Нина Сигал «Анатомия сабағы» тарихи романында Амстердам қалалық мұрағатында тапқан Арис Киндттің қылмыстық тарихына қатысты құжаттарға сүйене отырып, оның өмір тарихын баяндайды. Медицина мамандары 26 жасар Рембрандттың салған бұлшық еттері мен сіңірлерінің дәлдігі туралы пікір білдірді. Ол мұндай білімді қайдан алғаны белгісіз, мүмкін, анатомиялық оқулықтан көшірген болуы мүмкін. Алайда, 2006 жылы голланд зерттеушілері ер адамның мәйітімен суретті қайта жасап, ашық қалған сол жақ қолдың нақты мәйітпен салыстырғанда бірнеше қателіктерін анықтады. 2007 жылғы зерттеуде американ суретшісі және анатомист Дэвид Дж. Джаккоу және оның әріптестері мәйіттің білезігі мен саусағының сырт жағымен өтетін құпия ақ жіптің, бұрын күйіс жүйкесінің нұсқасы немесе суретшінің қатесі деп есептелгенін, шын мәнінде алдыңғы қолдың сирек кездесетін бұлшық еті – қосымша кішкентай саусақ абдукторының сіңірі екенін көрсетті.

Танымал мәдениетте

"Дене ұрлаушы" (1945) фильмінде доктор Макфарлейн медицина студенттерінің алдында трупты диссекциялайтын көрініс бейнеленген. "Астерикс пен Аруақшы" (1972) комиксінде Удерцо мен Госсиньи 10-беттің төменгі жағындағы суретті көрсеткен, онда кейіпкерлер балықтың ішегін ашуын бақылайды. 2011 жылғы "Deus Ex: Human Revolution" видео ойынында бұл сурет ойын ішіндегі қабырғадағы портреттерде де, сондай-ақ белгілі бір кинематографиялық трейлерде де пайда болады, онда басты кейіпкер Адам Дженсен труп рөлінде бейнеленген, ал доктор Николас және оның студенттері оның күйген және қираған қолдарын зерттейді, ал сюжет бойынша олар ампутацияланып, механикалық мүшелермен ауыстырылады. 2012 жылғы неміс фильмі "Барбара" да дәрігер әріптесіне (басты кейіпкерге) суретті түсіндіріп береді, ол Арис Киндттің сол қолындағы қателікті байқайды. 2013 жылғы Донна Тарттың "Алтынқұс" романында сурет туралы әңгіме жүргізеді, онда баяндаушы (жас жігіт) және оның анасы Метрополитенге сапар жасаған кезде. 2014 жылғы Нина Сигалдың "Анатомия сабағы" кітабы суреттің жаратылуы мен тарихы туралы, алты жылдық тарихи зерттеулер мен Арис Киндттің өміріне қатысты мұрағаттық құжаттарға негізделген көркем әңгіме. Корей драмасы "Hush" (2020) сериалының 14-шы эпизодында пайда болады. Американдық қорқыныш фильмі "False Positive" (2021) фильмінде де кездеседі. Доктор Николас Тюльптің туған оқу орны Амстердам университетінің медициналық орталығы әр жылдары анатомия сабағын өткізіп, құрмет көрсетеді. Бұрынғы спикерлердің қатарында Энтони Фаучи де бар. Анатомист Гюнтер фон Хагенс әрқашан қоғамда қара федора киеді, тіпті трупты қарағанда да, суреттегі доктор Тюльптің бас киіміне құрмет көрсету үшін.