Кіріспе

1642 жылы Рембрандт салған сурет.

ІІ округтің капитан Франс Баннинк Кок басқаратын милиция ротасы, сондай-ақ Франс Баннинг Кок пен Виллем ван Рюйтенбурхтың атыс ротасы деп те аталады, бірақ көбінесе "Түнгі күзет" (De Nachtwacht) деп танылады. Бұл Рембрандт ван Рейннің 1642 жылғы туындысы. Ол Амстердам мұражайының қорында сақталады, бірақ Рейксмұражайда коллекциясының ең әйгілі суреті ретінде мақтанышпен көрсетіледі. "Түнгі күзет" – Голландияның алтын ғасырындағы ең танымал суреттердің бірі. Рембрандттың ірі көлемді суреті азаматтық күзет ротасының топтық портретін жарық пен көлеңке (тенебризм) арқылы қуатты драмаға айналдырғанымен әйгілі. Атауы қате, сурет түнгі сахнаны бейнелемейді. "Түнгі күзет" 1642 жылы Голландияның алтын дәуірінің шарықталу кезеңінде аяқталды. Онда капитан Франс Баннинк Кок (қара киімде, қызыл белбеумен) және оның лейтенанты Виллем ван Рюйтенбурх (сары киімде, ақ белбеумен) бастаған ротаның шығуы бейнеленген. Олардың артында ротаның туын прапорщик Ян Висшер Корнелисен алып жүреді. Рембрандт аркэбузиерлердің дәстүрлі эмблемасын белбеуінде өлген тауықты ұстаған жас қыздың бейнесіне енгізді, бұл клаувенерлерге (аркэбузиерлерге) және топтық тойларда қолданылатын ішуге арналған мүйіздің түріне сілтеме жасайды.

Комиссия

Сурет 1639 жыл шамасында капитан Банник Кок және оның Кловенерлерінің (азаматтық милиция күзетшілері) он жеті мүшесінің тапсырысымен салынды. Оң жақтағы орталықта, шамамен 1715 жылы суреттелген қалқанда он сегіз есім көрсетілген, себебі жалданып алынған барабаншы суретке ақысыз қосылған. Суретте барлығы 34 кейіпкер бейнеленген. Рембрандт бұл сурет үшін 1600 гульден (әр адам жүз гульденнен) алды, ол сол кезде үлкен сома еді. Бұл сол дәуірде әртүрлі суретшілерге тапсырыс берілген милициялық суреттердің (Schuttersstuk) жеті ұқсас туындысының бірі болды. Сурет Амстердамдағы жаңа салынған Кловенерсдолен (Мушкеттерлер жиналатын залы) мерекелік залында ілінуі үшін тапсырылған. Кейбір зерттеушілер Рембрандтқа және басқа суретшілерге берілген тапсырыстар сериясының 1638 жылы француз патшайымы Мари де Медичидің келуімен байланысты болуы мүмкін деп санайды. Патшайым ұлы Людовик XIII-нің бұйрығымен Франциядан қуылғанмен, оның келуі зор салтанаттылықпен қарсы алынды. Сурет Рембрандттың Амстердамдағы студиясына сыймағандықтан, оның бағындағы шатыр астында аяқталған болуы мүмкін деп есептеледі.

Орналасуы және өзгеруі

"Түнгі күзет" алғаш рет Амстердамның Кловенерсдолендегі Грот Заалда (Ұлы зал) ілінген. Қазіргі уақытта бұл ғимаратта Долен қонақ үйі орналасқан. 1715 жылы картина Амстердам қалалық әкімшілігіне көшірілді, осыған байланысты барлық төрт жағы қысқартылды. Бұл суретті екі бағананың арасына орналастыру үшін жасалды және 19 ғасырға дейін бұл кең таралған практика болды. Бұл өзгерістің нәтижесінде суреттің сол жағындағы екі тұлға, арканың жоғарғы бөлігі, балюстрада және сатының жиегі жойылды. Жоғалған бөліктер табылмады; Риксмузей директоры Тако Диббитс, кем дегенде сол жақ бөлігі жойылмаған болуы мүмкін деп үміттенеді, себебі онда үш тұлға бейнеленген, ал картина қысқартылған кезде Рембрандттың картиналарының құны жоғары болған. 17 ғасыр суретшісі Геррит Лунденстің (1622–1683) туындысы, Лондонның Ұлттық галереясынан Риксмузейге қарызға алынған, түпнұсқа композицияны көрсетеді. Наполеон Нидерландыны басып алған кезде, қалалық әкімшілік Дам алаңындағы сарайға айналды, ал судьялар картинаны Трипп отбасының Триппенхуасына көшірді. Наполеон оны қайтаруға бұйырды, бірақ 1813 жылы оккупация аяқталғаннан кейін картина қайтадан Триппенхуайсқа көшірілді, онда қазір Голландия ғылым академиясы орналасқан. Ол 1885 жылы ғимарат аяқталғаннан кейін жаңа Риксмузейге ауысқанға дейін сол жерде қалды. Сурет 1939 жылдың қыркүйегінде, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Риксмузейден алынып тасталды. Холст жақтауынан ажыратылып, цилиндрге оралды. Оралған картина төрт жыл бойы Маастрихт үңгіріндегі көптеген өнер туындыларын қорғау үшін салынған арнайы сейфте сақталды. Соғыс аяқталғаннан кейін холст қайта орнатылып, қалпына келтіріліп, Риксмузейге қайтарылды. 2003 жылдың 11 желтоқсанында "Түнгі күзет" Риксмузейдің күрделі жөндеу жұмыстарына байланысты уақытша орынға көшірілді. Сурет жақтауынан ажыратылып, дақсыз қағазға оралды, ағаш жақтауға салынып, екі қаптамаға салынып, арбамен жаңа орнына жеткізілді, көтеріліп, арнайы ойыс арқылы жаңа үйіне әкелінді. Жөндеу жұмыстары жүргізілген кезде "Түнгі күзетті" Риксмузейдің Филипс қанатындағы уақытша орнында көруге болады. 2013 жылдың сәуірінде жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін картина бастапқы орнына, Nachtwachtzaal (Түнгі күзет залына) қайтарылды. 2021 жылы картина маусымнан қыркүйекке дейін Лунденстің көшірмесіне негізделген конволюциялық нейрондық желілер, жасанды интеллект (AI) алгоритмі арқылы қалпына келтірілген бөліктерімен көрсетілді. Қалпына келтіру перспективаны түзетуге мүмкіндік берді (Лунденс көшірме жасағанда суреттің сол жағында отырған болуы керек), сондай-ақ Рембрандт қолданған түстер мен щетка соққыларын пайдаланды. Суреттің қысқартылуы лейтенанттарды ортаға қойды, бірақ түпнұсқа оларды орталықтан тыс орналастырды, олардың сол жаққа қарай жүріп бара жатқан әскерлерінің динамикасын жасайтын бос кеңістікке қарай бағытталды. Рембрандттың қысқартылған картинасы мен жоғалған бөліктердің AI арқылы қалпына келтірілуі үш айға көрмеге қойылды. Көрермендерді толық түпнұсқаны көріп жатыр деп "алдауға" болмайтындықтан, күшейтілген картина тұрақты түрде көрсетілмейді; күшейтілулер суретшінің емес, ғылыми интерпретациясы болып табылады.

Вандализм және қалпына келтіру

Сурет өзінің көп бөлігі бойы қара түсті лакпен қапталған, бұл оның түнгі көріністі бейнелейтін қате әсерін қалдырды, соның салдарынан қазіргі таңда кеңінен танымал болған атауы пайда болды. 1911 жылдың 13 қаңтарында жұмыссыз аяқ киім жасаушы және бұрынғы әскери-теңізші шефі жұмыс таба алмағанына наразылық білдіріп, суретті аяқ киім жасаушының пышағымен кесуге тырысты. Дегенмен, қалың лак қабығы сол кезде суретті кез келген зақымданудан қорғады. 1975 жылдың 14 қыркүйегінде жұмыссыз мектеп мұғалімі Вильгельмус де Рейк нан пышағымен суретке шабуыл жасады, нәтижесінде 30 см-ге дейін жететін бірнеше үлкен, зигзаг тәрізді кескіндер пайда болды. Психикалық аурудан зардап шеккен де Рейк, ол "Иеміз үшін жасадым" және "осыны істеуге бұйрық алдым" деп мәлімдеді. 1990 жылдың 6 сәуірінде психиатриялық емханадан қашқан науқас суретке жасырын сорғысы бар бөтелкеден қышқыл шашыратып тастады. 2019 жылдың шілдесінде ұзақ және күрделі қалпына келтіру жұмыстары басталды. Қалпына келтіру жұмысы Риксмузейде арнайы жасалған шыны қоршауда, көпшілік алдында және тікелей эфирде жүргізілді. Жоспар бойынша, 9 шілдеде музей жабылуымен бастап 337 кг салмақталған суретті қоршауға орналастырып, одан кейін суретті "қабат-қабат және пигмент-пигмент бойынша" картаға түсіріп, табылған нәтижелерге сәйкес консервациялау жұмыстарын жоспарлау көзделген. Риксмузейдің бас директоры Тако Диббитс 17 жылдан бері онда жұмыс істесе де, суреттің жоғарғы бөлігін ешқашан көрмегенін айтты: "Біз [Рембрандт] «Түнгі күзетшіні» қалай жасағаны туралы өте аз білеміз".

Жаңа LED жарықтандыру

2011 жылдың 26 қазанында Рийксмузей "Түнгі күзет" суреті үшін жаңа, тұрақты LED жарықтандыруды таныстырды. Жаңа технологияның арқасында алғаш рет LED жарықтандыру суреттің күрделі түстер палитрасының ұсақ ерекшеліктерін дәл көрсетуге мүмкіндік берді. Жаңа жарықтандыруда 3200 Кельвин түстік температурасы бар LED шамдар пайдаланылды, бұл вольфрам-галоген сияқты жылы ақ жарық көздеріне ұқсас. Оның түс беру индексі 90-нан жоғары, бұл оны "Түнгі күзет" сияқты жәдігерлерді жарықтандыру үшін өте қолайлы етеді. Жаңа LED жарықтандыруды пайдалану арқасында музей энергияны 80% үнемдейді және сурет үшін Ультракөк сәуле мен жылудың болмауынан туындаған қауіпсіз ортаны қамтамасыз етеді.

Гигапикселдік фотосурет

2020 жылдың 13 мамырында Рийксмузей 528 түрлі фотосуреттен жасалған 44,8 гигапикселдік "Түнгі күзет" картинасын жариялады. Мұражайдың мәлімдемесінше, "22 суреттен тұратын 24 қатар нейрондық желілердің көмегімен цифрлық түрде біріктірілді". Бұл көбінесе ғалымдарға картинаны қашықтан қарап зерттеуге және уақыт өте келе картинаның қалай өзгеріп жасыратынын бақылауға мүмкіндік беру үшін жасалған. Суретті онлайн көруге және ең ұсақ бөлшектеріне дейін үлкейтуге болады.

Мәдени мұра

Морис Мерло-Понти бұл туындысын 1961 жылғы «Көз және Ақыл» эссесінде еске алады. Ол былай деп жазады: «Капитанның кеңістігі екі көздің тоғысқан жерінде жатыр, ал бұл көздердің бірімен-бірі үйлесуі мүмкін емес. Көздері бар әр адам осы көлеңкелер ойынына немесе оған ұқсас нәрсеге куә болған және осы арқылы кеңістікті және оның ішіндегі барлық нәрсені көруге мәжбүр болған». Бұл туынды классикалық және рок музыкасындағы шығармаларға шабыттандырды, соның ішінде Густав Малердің 7-симфониясының екінші бөлімі және Айреонның «Капитан Франс Б. Коктың ату жасағы» (Universal Migrator Part 1: The Dream Sequencer) туындылары. King Crimson тобының 1974 жылғы «Starless and Bible Black» альбомындағы «The Night Watch» әнінде лирик Ричард Палмер Джеймс картина арқылы голланд тарихының маңызды кезеңін бейнелеуге тырысады. Осы кезеңде саудагерлер мен буржуазияның өкілдері ұзақ жылдар бойы соғысқаннан кейін өмірлерін ішкі дүниеге бұрып, еңбектерінің нақты нәтижелеріне назар аудара бастады. Ән туындының негізгі кейіпкерлері, суретшінің өзі және картинаны қазіргі заманда көретін адамдардың көзқарастарын қамтиды, сонымен қатар қазіргі заманғы жоғарғы орта таптың қалыптасуы мен тұтыну мәдениетінің портретін жасайды. Александр Корданың 1936 жылғы «Рембрандт» тарихи фильмінде картина қателік салдарынан толық емес түрінде көрсетіліп, аяқталмаған туынды ретінде бейнеленеді, ал суреттегі кейіпкерлердің наразылығын қоздырғандықтан мазақ еткендей көрінеді. Жан-Люк Годардың 1982 жылғы «Passion» фильмінің бастапқы кадрында «Түнгі күзет» көрінісі тірі актерлердің қатысуымен қайта жандандырылады. Годар өзінің фильмін Рембрандттың картинасына теңеп, екеуін де «тесіктерге толы және дұрыс толтырылмаған кеңістіктер» деп сипаттайды. Ол көрермендерге картинаның жалпы композициясына емес, Рембрандт картинасын қарағандай фильмнің әрбір кейіпкеріне назар аударуға кеңес береді. «Түнгі күзет» 1995 жылғы аттас «Түнгі күзет» фильмінің маңызды сюжеттік желісі болып табылады, онда картинаның ұрлануы оқиғасы көрсетіледі. Терри Пратчетттің 2002 жылғы осы аттас кітабының британдық мұқабасында «Түнгі күзет» картинасы пародияланып бейнеленген. Мұқаба суретшісі Пол Кидби өзінің алдыңғы шебері Джош Кирбиге құрмет көрсетіп, оны картинада Рембрандт өзін салғандай орынға орналастырады. Кітаптың артқы мұқабасында картинаның көшірмесі орналасқан. «Түнгі күзет» режиссер Питер Гринавейдің 2007 жылғы «Nightwatching» фильмінің тақырыбы болып табылады. Фильмде Франс Баннинг Кок пен Виллем ван Рюйтенбурхтың мушкетер полкінде болған қастандықтар туралы айтылады, сонымен қатар Рембрандт өзінің топтық портретіндегі сырттай көрінбейтін аллегориялық бейнелер арқылы қастандық теориясын бейнелеген болуы мүмкін деген ой айтылады. Оның 2008 жылғы «Рембрандттің айыптауы» фильмі осы идеяны дамытады, картинадағы композициялық элементтерді егжей-тегжейлі талдайды. Гринавей «Түнгі күзет» картинасын қазіргі уақытта Батыс әлеміндегі Мона Лиза, Соңғы кешкі ас және Сикстин капелласының төбесінен кейін төртінші ең танымал картина деп атайды. 2006 жылы «Түнгі күзет» португалдық жазушы Агустина Бесса Луистің «A Ronda da Noite» шығармасына шабыттандырды. «The Amazing Race 21» жарысында Амстердамдағы бір тапсырмада командалар «Түнгі күзет» картинасын тірі актерлерді пайдаланып қайта жасайтын. Сурет Netflix-тің «Sense8» сериалының 2-ші маусымының 3-ші эпизодында пайда болады. 2016 жылғы Оңтүстік Кореяның «Goblin» телесериалының 5-ші эпизодында картина Goblin / Kim Shin (Gong Yoo) кейіпкерінің өнер жинағының бөлігі ретінде көрсетілді. 2022 жылғы Guerrilla Games компаниясының «Horizon Forbidden West» видео ойынында картина Тильда ван дер Меердің өнер қоймасында пайда болады.

Басқа бейнелеулер

Ресейлік суретші Александр Таратынов 2006 жылдан 2009 жылға дейін Амстердамның Рембрандтплейнында көрсетілген атақты суреттің қоладан құйылған көшірмесін жасады. Басқа орындарда көрсетілгеннен кейін, мүсіндер 2012 жылы қайта оралды және қазір Луи Ройердің 1852 жылы құйылған темірден жасалған Рембрандт мүсінінің алдында орналасқан. Батыс әлеміндегі толық көлемді жалғыз көшірме Нью-Йорк штатының Канахохари қаласындағы Канахохари кітапханасы мен өнер галереясында сақталады. Оны кітапхананың негізін қалаушы Бартлетт Аркелл 20-ғасырдың басында кітапханаға сыйға берген. Rijksmuseum-ның «Біздің батырларымыз оралды» флешмобы «Түнгі қарауылды» Нидерландының Бреда қаласындағы күтпеген сауда орталығында қайта жандандырды және 2013 жылдың 1 сәуірінде YouTube-та жарияланды. «Түнгі қарауыл» Голландиядағы Корольдік Дельфтте Дельфт көк түсінде де көшірілген. Бұл нұсқа 480 плиткадан тұрады. Дабылдағы екі суретші бір мезгілде кадрдың сол және оң жағынан жұмыс істеді және олар ортада кездесіп, керемет туындыны аяқтады. Аяқтағаннан кейін, екі суретші де «Түнгі қарауылды» салу үшін тек қара түс қолданғандықтан, жұмыстарының қиын болғанын мойындады. Олар су қосып, ашық түстерді алу үшін дәстүрлі кобальт оксидін пайдаланды. 1200 градусқа дейін қыздырғаннан кейін қара материал көк түске айналады. «Түнгі қарауылдың» осы нұсқасы белгісіз сатып алушыға сатылып, кейін мұражайға халыққа көрсету үшін уақытша берілген. 2007 жылы австриялық суретші Матиас Лоуренц Графф, Банник Кок және Де Графф отбасының алыс туысы, Рембрандттың Франс Банник Коктың «Түнгі қарауыл» картинасын «Ahnenfolge» (Ата-тегі / Шежіре) картинасында және «Weltaußenschau Weltinnenschau» дипломдық жұмысының және диссертациясының бөлігі ретінде пайдаланды.