Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Барбадостағы 1816 жылғы құлдар көтерілісі
the 1816 slave revolt in Barbados
Басса көтерілісі, сондай-ақ Бусса көтерілісі деп те аталады, 1915 жылдың маусымында британдық Нигериядағы тікелей емес басқару саясатына қарсы Басса қаласында болған шағын көтеріліс еді. Көтеріліске себеп британдықтардың жергілікті Бусса әмірін, Киторо Ганиді, қызметтен шеттетуі және оның орнына Жергілікті Әкімшілікті тағайындауы болды. Көтерілісшілер Әкімшілік мүшелерінің шамамен жартысын өлтірді, ал қалғаны қашып кетті, нәтижесінде көтерілісшілер Буссаны бақылауға алды. Германия империясына қарсы Камерун жорығына қарамастан, британдықтар шағын әскер күшін пайдалана алды, ол көтерілісті жылдам басып тастады және ешқандай жарақат алғандар болмады. Басса көтерілісі британдық тарихшы Майкл Краудердің маңызды еңбегінің тақырыбы болды.
The Bussa rebellion, also known as the Boussa rebellion, was a small insurrection in the town of Bussa against the policy of indirect rule in British ruled Nigeria in June 1915. The rebellion was triggered by the British deposition of the local Emir of Bussa, Kitoro Gani, and his replacement with a Native Administration. The rebels attacked and killed around half of the members of the Administration, while the rest fled, leaving the rebels in control in Bussa. Despite the ongoing Kamerun campaign against the German Empire, the British were able to use a small force of soldiers which quickly suppressed the rebellion incurring no casualties. The Bussa Rebellion was the subject of a major work by British historian Michael Crowder.
Өмірбаян
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде отаршылдық мемлекетке қойылатын талаптардың артуы және жұмыс күшінің жетіспеушілігі Батыс Африкадағы британдық және француздық отаршылдық иеліктеріне күш түсірді. Британдық Нигерия мен француздық Дагомедегі көтерілістер еуропалық отаршылдық биліктеріне "ұят келтірді" және оларды басу үшін арнайы сақтық шаралары қабылданды. Егба және Исейин халықтарының бүліктері ерекше алаңдаушылық тудырды. Бусса Солтүстік Нигерияның батысындағы Боргу провинциясында орналасқан. Дәстүрлі түрде Бусса Боргу әмірлігінің құрамына кірген, бірақ британдықтар тарапынан басылып алынып, Солтүстік Нигерия протекторатына қосылды. 1912 және 1914 жылдар аралығында Фредерик Лугардтың басшылығымен Солтүстік және Оңтүстік Нигерия бірігіп, жалғыз Нигерия протекторатын құрады. Лугард дәстүрлі тайпалық топтарға негізделген, бірақ жалпы британдық бақылаудағы, шектеулі өзін-өзі билеуге мүмкіндік берудің жақтаушысы болды, бұл "жанама басқару" деп аталды. Лугард, мүмкіндігі болған жағдайда, отарлық аристократия немесе патшалардың британдық қызметте жанама билеушілер ретінде сақталуы керек екенін айтты, бұл жүйеге көбірек заңдылық береді. Буссаның мұрагерлік әмірі Киторо Гани салық жинауға немесе теміржол құрылысына жұмысшыларды тартуға жеткілікті ықпалы жоқ, әлсіз билеуші деп танылды. Сондықтан 1912 жылы Ельвадағы резидент А.К. Бойд Боргу әмірлігінде үлкен әкімшілік реформа жүргізді, нәтижесінде әмірлік әрқайсысы бейт әл-мал немесе жергілікті басқарумен басқарылатын әкімшілік аймақтарға бөлінді. Буссада басқару бұрынғы патшалық кеңесші Туракидің бақылауына берілді. Сондай-ақ салықтар көтерілді.
During World War I, the increased demands on the colonial state, combined with its growing shortage of manpower, put strain on British and French colonial holdings in West Africa. Uprisings in British Nigeria and French Dahomey in particular served to "embarrass" European colonial powers and special precautions were taken to suppress them. Rebellions by the Egba people and the Iseyin were the cause of particular concern. Bussa was located in Borgu Province, in the west of Northern Nigeria. Traditionally, Bussa had been part of the Borgu Emirate, but it had been conquered by the British and annexed into the Northern Nigeria Protectorate. Between 1912 and 1914, under the auspices of Frederick Lugard, Northern and Southern Nigeria were merged into a single Nigerian protectorate. Lugard was a chief proponent of allowing limited self determination to local states, known as indirect rule, based on traditional tribal groups but within the aegis of general British control. Lugard argued that where possible, pre colonial aristocrats or kings should be retained as indirect rulers in British service to give greater legitimacy to the system. The hereditary emir of Bussa, Kitoro Gani, was judged to be a weak ruler who did not have enough influence to collect taxes or fill quotas of labourers to work on building railways. In 1912, therefore, the resident at Yelwa, A. C. Boyd, forced a major administrative reform on the Borgu Emirate which was divided up into administrative areas, each ruled by a beit el mal, or Native Administration. In Bussa, the Administration was put under the control of Turaki, a former royal advisor. Taxes were also raised.
Көтеріліс
Көтерілістің нақты басталған күні белгісіз, бірақ ол 1915 жылдың маусым айының басында болды. Жергілікті князь Сабуки бастаған шамамен 600 көтерілісші Бусса қаласын басып алды. Көтерілісшілер садақ-жебемен қаруланып, үш ай бұрын құрылған жаңа жергілікті әкімшіліктің мүшелерінің жартысын ұстап өлтiрді. Әкімшіліктің қалған мүшелері ауданнан қашып кетті. Көтеріліс шағын болғанымен, британдық биліктегі әскер тапшылығының салдарынан үлкен қорқыныш тудырды.
The precise date of the start of the insurrection is unknown, but it occurred in early June 1915. A force of around 600 rebels, led by Sabukki, a local prince, occupied Bussa. The rebels were armed with bows and arrows and succeeded in capturing and killing half the members of the new Native Administration established just three months previously. The remaining members of the Administration fled the district. Although small, the rebellion caused panic because the British authorities were so short of troops.
Көтерілісті басу
Жергілікті британдық округ өкілі Гамильтон Браун 16 маусымда көтеріліс туралы хабар алды. Камерун жорығындағы неміс әскерлерімен болған шайқастар оның қолда бар күшін шектеді, бірақ Гамильтон Браун Батыс Африка шекара күштерінен (WAFF) және Нигерия полициясынан шағын отряд жинады. Үкіметтік күштер Буссаға кіріп, көтерілісшілермен қақтығысты, бірақ ешбір әскер қаза болған жоқ және барлығы 150 оқ атты. Сабуки жақын орналасқан Француз Дагомеясына қашып кетті, бірақ көтеріліс француз колониясына таралмады.
The local British District Official, Hamilton Brown, received news of the rebellion on 16 June. The fighting with German forces in the Kamerun campaign limited the forces which were at his disposal but Hamilton Brown managed to levy a small force from the West African Frontier Force (WAFF) and the Nigerian police. The government force moved into Bussa and skirmished with the rebels, although no soldiers were killed and only 150 shots were fired. Sabukki fled to nearby French Dahomey but the rebellion did not spread into the French colony.