Кіріспе

Григориан күнтізбесінің онжылдығы 1820 жылдар (айтылуы "он сегіз жиырмалар") – Григориан күнтізбесінің онжылдығы, 1820 жылдың 1 қаңтарында басталып, 1829 жылдың 31 желтоқсанында аяқталды. Осы кезеңде Бірінші өнеркәсіптік революцияның қалыптасуы басталды. Технологияның айтарлықтай дамуына байланысты, фотосурет, теміржол көлігі және тоқыма өнеркәсібі сияқты салалар кеңінен дамып, маңызды рөл атқарды. Еуропалық отаршылдық Африка мен Азияда нығайып, Цинь әулетімен сауда, әсіресе еуропалық саудагерлерге көбірек мүмкіндік берді. Еуропалық империализм күшейгеніне орай, әсер еткен/қырқылаған қоғамдардың қарсылығы күшті болды, нәтижесінде Ява соғысы және Грекияның Тәуелсіздік соғысы сияқты соғыстар орын алды. Жекелену және ұлтшылдық сияқты қарсылық түрлері (әсіресе испандық-американдық тәуелсіздік соғыстарында) Бразилия, Перу және Боливия сияқты көптеген елдердің тәуелсіздігіне жол ашты.

Саясат және соғыс

Грекияның Тәуелсіздік соғысы мен Ресей-Түрік соғысы онжылдықтың ең маңызды қақтығыстарының екеуі еді. Сонымен қатар, Африкадағы отаршылдық қарқынын күшейтіп, дами бастады, ал Азия елдері (мысалы, Цин империясы) мен Еуропа елдері (атап айтқанда, Британ және Француз империялары) арасындағы әлемдік сауда айтарлықтай артты. Оңтүстік Америкада Боливия, Перу және Бразилия сияқты мемлекеттер испан және португал империяларынан тәуелсіздік алды.

Әлемдік

1820 ж. Кейбір британдық колонияларда қолданысқа түсірілген бекіту монетасы шығарылды.

Индонезия

1824 жылы голландтар Масанг келісіміне қол қойды, Батыс Суматрадағы Падри соғысындағы жаушылықты уақытша тоқтатты.

Ява соғысы

Ява соғысы (Дипонегоро соғысы деп те аталады) 1825 және 1830 жылдар аралығында Явада өтті. Бұл көтеріліс принц Дипонегоро бастауымен болды, себебі голландтар оның ата-анасының қабірі орналасқан жерінен жол салуға шешім қабылдады. Принц Дипонегороның әскерлері бастапқыда өте табысты болды, Яваның орталық бөлігін бақылап, Йогьякартаны қоршады. Сонымен қатар, яван халқы принц Дипонегороның ісіне қолдау көрсетті, ал голланд отаршылдық билігі бастапқыда шешімсіздік танытты. Ява соғысы ұзаққа созылған сайын, принц Дипонегоро әскер санын сақтауда қиындықтарға тап болды. Принц Дипонегоро қатал партизан соғысын бастады және 1827 жылға дейін ғана голланд армиясы басымдыққа ие болды. Голланд отаршыл әскері қатарын Сулавесиден, кейіннен Нидерландтан келген әскерлермен толықтырды. Көтеріліс 1830 жылы аяқталды, принц Дипонегоро Магеланг маңында голландтардың тұтқындығына түсті, өйткені ол мүмкін болған уақытша бейбіт келісім туралы келіссөздер үшін бар деп ойлады. Соғыс барысында 200 мың адам қаза болды деп есептеледі, оның 8 мыңы – голландтар. 1822 жылы британдық территорияларда халық санының өсуі байқалды, бұл басып алу салдарынан жер аударылған малайлардың көптеп келуіне байланысты болды. 1826 жыл – Берни шарты сиамдықтарға Келахтағы өз құқықтарын қорғауға мүмкіндік берді. 1826 жыл – Британдық тәждің Малайзия мен Сингапурде орналасқан Маңғыстау елді мекендері колониясы құрылды.

Вьетнам

1820 жылдың 14 ақпанында Мин Манг Вьетнамда билікке келеді. 1825 жылы Мин Манг Вьетнамда христиан дінін үйретуге тыйым салады.

Лаос

1827: Вьентьян королі Анувонг Сиамға соғыс жариялап, Нахон-Ратчасимаға сәтті шабуыл жасады. 1828 жылғы Сиам-лао соғысы: Сиамдықтар Вьентьян қаласын басып алып, тонады. 1828 жылдың 12 қарашасында Анувонг тақтан түсіріліп, оның патшалығы Сиамға қосылды. Лаос халқының көп бөлігі қауіпсіздігі жоғары Исан аймағына күштеп көшірілді, ал лао муанг болашақ көтерілістердің алдын алу үшін кішірек бірліктерге бөлінді.

Бірма

1824–1826: Бірінші ағылшын-бұрма соғысы британдықтардың жеңісімен аяқталды. Яндабо шарты бойынша Бирма Ассам, Манипур және Аракан жерлерінде бұрын басып алынған аумақтарынан айырылды. Британдықтар сонымен қатар Теннасеримді болашақта Бирма немесе Сиаммен болатын келіссөздерде пайдалану үшін сауда құралы ретінде қолдану ниетімен иеленді.

Сиам (Таиланд)

1824–1826 Раттанакосин патшалығы (Сиам): 1824 жылы Рама II қайтыс болды, ал оның ұлы Джессадабодиндра (Рама III) бейбіт түрде таққа отырды. 1825 жылы британдықтар Бангкокқа Шығыс Үндістан компаниясының өкілі Генри Берни бастаған тағы бір миссия жіберді. Олар оңтүстік Бирманы жанекелеген еді, соның салдарынан Сиамның батысындағы көршісіне айналды, сонымен қатар Малайзияны бақылауға алуда. Патша британдықтардың талаптарына бойынсұнуға құлшынбады, бірақ оның кеңесшілері британдықтарға мойынсұнбаса, Сиам Бирманың тағдырына ұшырайтынын ескертті. Сондықтан 1826 жылы Сиам батыс елдерімен алғашқы сауда шартын жасады, ол Берни шарты деп аталды. Шарты бойынша Сиам бірыңғай салық жүйесін енгізуге, шетелдік саудаға салынатын салықты төмендетуге және кейбір патшалық монополияларды жоюға келісті. Осының нәтижесінде Сиамның саудасы жылдам өсті, Бангкокқа көптеген шетелдіктер қоныстанды және батыс мәдениетінің ықпалы тарала бастады. Патшалық байыды және әскері жақсы қаруланды.

Австралия

1824 жылы Мэтью Флиндерстің 1804 жылы ұсынған Австралия атауы, бір кезде Жаңа Голландия деп аталған елдің ресми атауы ретінде бекітілді. 1824 жылдың 13 қыркүйегінде Джон Оксли, «Амити» кемесіндегі экипажымен және 29 сотталғанмен Сиднейден шығып, Австралияның Квинсленд штатындағы қазіргі Редклифте орналасқан Моретон шығанағының жазалау орындасын құрып, негізін қалады. 1826 жылдың 25 желтоқсанында майор Эдмунд Локкьер Австралияның батыс бөлігін иелену үшін және Олбани маңындағы бекініс құру үшін Король Джордж шығанағына келеді. 1829 жылдың 3 маусымында Батыс Австралияда Суан өзені колониясы (кейіннен Перт және Фримантл қалалары) құрылды. Бұл британдықтар үшін Австралия құрлығының батыс «үшінші» бөлігін қамтамасыз етті. 1829 жылдың 12 тамызында «Сулфур» кемесінің капитанының әйелі, Хелен Дэнс, Батыс Австралиядағы Перт қаласының құрылған күнін белгілеу үшін ағаш кесіп түсірді.

Оңтүстік Азия

Баратпур қоршауы – Үндістан (1825 жылдың 9 желтоқсаны – 1826 жылдың 18 қаңтары) британдықтардың жеңісімен аяқталды. 4 желтоқсан, 1829 – Үндістан: Күшті қарсылыққа қарамастан, британдық лорд Уильям Бентинк Үндістанда суттегеге көмектескендердің барлығы кінәлі деп жариялайтын қаулы шығарады.

Батыс Азия

1827 жылдың 1 қазаны – Ресей-Парсы соғысы, 1826–1828: Иван Паскевич басқарған орыс әскері Ереванды қоршап алып, Шығыс Армениядағы мың жылдық мұсылман үстемдігін аяқтады. 1828 жылдың 22 ақпаны – Түркменчай шарты: Ресей мен Парсы арасындағы бейбіт келісім: Ресей Парсыдан Шығыс Арменияны иеленді.

Шығыс Еуропа

6 сәуір 1821 – Оңтүстік Грецияда Осман империясына қарсы грек Тәуелсіздік соғысы ресми түрде жарияланды. 19 маусым 1821 – Филики Этайрея Османдықтар тарапынан Валахиядағы Драгашани шайқасында жеңіліске ұшырады. 1825 жылдың желтоқсаны – Ресейде Декабристер көтерілісі басталып, толығымен басылды. 1 желтоқсан 1825 – Ресейдің Николай I өзінің ағасы Александр I-ден кейін таққа отырды. 14-15 маусым 1826 – Ырыс оқиғасы: Осман империясының сұлтаны Махмуд II Истанбұлда янычерлердің соңғы бүлігін жандырып жіберді. 29 қыркүйек 1828 – Ресей-Түрік соғысы, 1828–1829: Варна қаласы Ресей әскері тарапынан басып алынды. 2 шілде 1829 – Ресей-Түрік соғысы, 1828–1829: Ресей фельдмаршалы Ханс Карл фон Дибич Трансбалкан шабуылын бастады, оның нәтижесінде Ресей әскері Стамбулға 68 км жақынға жетті. 16 қыркүйек 1829 – Ресей-Түрік соғысы, 1828–1829: Адрианополь шарты Ресейге Дунайдың сағасында және Қара теңіздің шығыс жағалауындағы бірнеше аумақтарды ұсынуға мүмкіндік берді.

Солтүстік Еуропа

1825 жылдың 3 ақпанында – Вендиссель Тхи, бұрын Данияның батыс бөлігін құраған Ютландия түбегінің бір бөлігі, 1 км ендігі құрлық жолағы суға батып, аралға айналады. 1825 жылдың 27 қыркүйегінде әлемдегі алғашқы заманауи темір жолы – Стоктон және Дарлингтон темір жолы ашылады, инженер Джордж Стивенсон Locomotion No 1 бу машинасымен тартылған алғашқы қоғамдық пойызды жүргізеді. 1827 жылдың 4 қыркүйегінде Финляндияда Түркудегі үлкен өрт қаланың 3/4 бөлігін қиратады, көптеген адамдар қаза табады.

Орталық Еуропа

1820 жылдың 25 қазаны – 20 қарашасы – Ресей, Австрия және Пруссия билеушілері арасында Троппау (Опава) конгресі шақырылды. 1822 жылдың қазан-желтоқсаны – Верона конгресі: Ресей, Австрия және Пруссия Испанияға француздық араласуды бекітті. 1825 жылдың 6 шілдесінде Шлезвиг-Гольштейн-Зондербург Бек герцогы Глюксбургке ие болды және өзінің атағын Фридрих Вильгельм, Шлезвиг-Гольштейн-Зондербург-Глюксбург герцогы деп өзгертті. Шлезвиг-Гольштейн-Зондербург-Глюксбург әулеті кейін Грекия, Дания және Норвегия патшалық үйіне айналды.

Оңтүстік Еуропа

1820 жылдың 1 қаңтары – Кадисте конституционалистік әскери көтеріліс Испания Парламентін шақыруға әкеледі (7 наурыз) (қараңыз, 19 ғасырдың ортасындағы Испания). 1820 жылдың 9 наурызында Испания королі Фердинанд VII жаңа конституцияны қабылдап, Либералды үшжылдық ("Либералды Триениум") басталады. 1820 жылдың шілдесінде Екі Сицилия Корольдігінде конституционалистік революция болады. 1820 жылдың 24 тамызында Португалияның Порту қаласында конституционалистердің көтерілісі басталады. 1820 жылдың 15 қыркүйегінде Лиссабонда революция басталды (қараңыз, Португалияның 19 ғасырдағы дағдарыстары). 1822 жылдың 22 қыркүйегінде Португалия өзінің алғашқы Конституциясын бекітеді. 1825 жылдың 4 қаңтарында Екі Сицилия королі Фердинанд I-ге ұлы Франциск I мұрагерлік етеді. 1826 жылдың 28 мамырында Бразилияның Педро I Португалия тағынан бас тартыңыз. 1828 жылдың 23 маусымында Португалияда король Мигель I немересі королева Мария II-ні құлатып, Либералды соғыстарды бастайды.

Грекияның тәуелсіздік соғысы

Онжылдықтың басында Грекияның көп бөлігі 1453 жылдан бері Осман империясының билігінде болды, жиі болатын көтерілістерге қарамастан. 1821 жылдың басында Filiki Eteria деп аталатын құпия ұйым бірнеше шайқастарды бастады, ал 25 наурызда Патра епископы Германның грек туын көтеріп, көтеріліс жариялауы революцияның басталуын белгіледі. Көтеріліс Пелопоннес аймағында бекініп, 1821 жылдың қыркүйегінде Триполицаны басып алды, сондай-ақ Крит, Македония және Орталық Грецияда да сәттілікке жетті. 1821 мен 1824 жылдар аралығында бірінші және екінші ұлттық жиналыстар өтті, 1822 және 1823 жылғы конституциялар қабылданды. Дегенмен, революциялық қозғалыс шашыраңқы болды, нәтижесінде 1824–1825 жылдардағы азамат соғыстары туды. Грек тарапы түрік шабуылдарына қарсы тұра алды, себебі осы кезеңде Осман әскерінің жорықтары уақытша және үйлесімсіз болды. Бұл жағдай Осман сұлтаны Махмуд II Мысырдың Мехмет Әлиімен келіссөздер жүргізген кезде өзгерді, ол Грециядағы көтерілісті басу үшін ұлы Ибрагим Пашаны әскермен жіберуге келісті, бұл үшін аумақтық пайда алуға уағдаласты. Ибрагим 1825 жылдың ақпанында Пелопоннеске қонды және 1825 жылдың соңына дейін жарты аралдың көп бөлігін бақылауға алды. Ол Миссолонгхи қаласын қоршаудан босатуға көмектесті. Ибрагим Маниде жеңілгенімен, Пелопоннестегі көтерілістің көп бөлігін басып тастады және Афина қайтадан басып алынды. Жылдар бойы келіссөздер жүргізуден кейін, Ресей, Ұлыбритания және Франция сияқты үш ірі держава Осман империясының билігі астындағы автономиялы грек мемлекетін құруға келісті, бұл Лондон шартында көрсетілген. Османлылардың бұл талаптарды қабылдамауы Наварино шайқасына әкелді, ол Грекияның толық тәуелсіздігін қамтамасыз етті. Сол жылы Троэзенде өткен үшінші ұлттық жиналыс Бірінші грек Республикасын құрды. Француз әскерлерінің көмегімен гректер түріктерді Пелопоннестен қуып шығып, 1828 жылға қарай Орталық Грецияның басып алынған бөлігіне жетті. Жылдар бойы келіссөздер жүргізудің нәтижесінде Греция 1832 жылдың мамыр айында тәуелсіз мемлекет ретінде мойындалды.

Ұлыбритания

1820 жылдары британ үкіметін ресми түрде король Георг IV басқарды, бірақ іс жүзінде оны премьер-министрлер – Лорд Ливерпуль (1812–1827), Джордж Кэннинг (1827), Лорд Годерих (1827–1828) және Веллингтон герцогы (1828–1830) басқарды. Бұл онжылдық Ұлыбритания үшін көбінесе бейбіт болды, бірақ кейбір сыртқы араласулар болды. Британдықтар Либералды соғыстарда португалдық либералдарды, ал грек көтерілісшілерін тәуелсіздік үшін күресте қолдады. Осы кезеңде Лондон әлемдегі ең ірі қалаға айналып, Пекиннен озып кетті. Онжылдықтың басында ішкі жағдай шиеленісті болды: Питерлу қырғыны (1819), Като-стрит қастандығы (1820) және Шотландиядағы Радикалдық соғыс (1820) орын алды. Алайда, 1820 жылдардың соңына қарай көптеген қатаң заңдар жойылды. 1822 жылы Ұлыбритания 100-ден астам қылмыс үшін өлім жазасын алып тастады, сондай-ақ дене жазалары – сурет салу, төртке бөлу және қамшылау қолданыстан шықты. 1824 жылы "Көпшілік жиналыстарды болдырмау туралы" заң (ірі жиналыстарға тыйым салатын) және "Бірігу туралы" заң (кәсіподақтарды тыйымдайтын) күшін жойды. Ұлыбритания Парламенті қабылдаған Рим католиктеріне жеңілдік беру туралы заң Ұлыбритания мен Ирландиядағы католиктердің құқықтарын кеңейтті. 1820 жылғы Миссури келісімі 36°30′ солтүстік ендігінен солтүстікке қарайғы бұрынғы Луизиана аумағында құлдықты тыйым салды, бірақ бұл шектеу Миссури штатының жоспарланған шекарасына қолданбады. 1830 жылғы АҚШ халық санауы бойынша, құлдардың саны 2 009 043 адамға жетті. 1828 жылғы сайлауда Эндрю Джексон сайланды.

Мексика

Мексикада он жылдық азамат соғысынан кейін (кейін "Жаңа Испанияның вице-корольдігі" деп аталды) және оның екі негізін қалаушысының қазасына дейін, 1820 жылдың басында Мексиканың тәуелсіздік қозғалысы тоқтап, құлдырауға жақын болды. Дегенмен, Мексиканың тәуелсіздігін қамтамасыз ету және Рим-католик дінін қорғау мақсатымен полковник Агустин де Итурбиде басшылығымен, патриоттар мен адалдардың қолдауымен "Үш кепілдіктің армиясы" құрылды. Итурбиде әскеріне Мексиканың түкпір-түкпірінен көтерілісшілер қосылып, Мексиканы жылдам бақылауға алды. 1821 жылдың 24 тамызында испан тәжінің өкілдері мен Итурбиде Игуала жоспарының шарттарымен Мексика империясын мойындаған Кордова шартына қол қойды. 27 қыркүйекте "Үш кепілдіктің армиясы" Мексика қаласына кірді, ал ертесі күні Итурбиде Мексика империясының тәуелсіздігін жариялады. Жаңадан құрылған Мексика конгресі 1822 жылдың 19 мамырында Итурбидені Мексика императоры деп жариялады. Сол жылы Итурбиде конгресті таратып, оның орнына оған ықылас білдіретін хунтаны орнатты. Бірақ 1823 жылдың 19 наурызында Итурбиде тақтан бас тартты. Бірінші Федеративтік Республика 1824 жылдың 4 қазанында құрылды. Жаңа конституцияда республика "Біріккен Мексика Штаттары" деп аталды және католицизм ресми және бірегей дін ретінде танылған өкілдік федеративтік республика ретінде бекітілді. Гуадалупе Виктория 1824 жылдан 1829 жылға дейін Мексиканың алғашқы президенті болды. Мануэль Гомес Педраса Викторияның орнын басу сайлауында жеңіске жеткеннен кейін, Висенте Герреро 1829 жылдың 1 сәуірінде төңкеріс жасап президенттікке келді. Герреро 1829 жылдың желтоқсанында вице-президент Анастасио Бустаманте басқарған көтеріліс нәтижесінде қызметтен алынды.

Кариб теңізі

1821 жылдың 1 желтоқсаны – Доминикан Республикасы Испаниядан тәуелсіздігін жариялайды, бірақ 1822 жылы Гаити шапқышылығына ұшырайды (Доминикан Республикасы тарихына қараңыз). 1822 жылдың 9 ақпаны – Жан-Пьер Бойер басқарған Гаити әскерлері жаңадан құрылған Республиканы құлату үшін Санто-Домингоға келді. 1825 жылдың 17 сәуірі – Франция королі Карл X Гаитиді мойындады, Гаити революциясынан кейін француздарды 21 жыл бұрын қуғаннан кейін, және 150 миллион алтын франк төлеуді талап етеді, оның 30 миллионы Гаити Франция арқылы төленуге тиіс.

Орталық Америка

1820 жылы 20 ақпанда Гватемаланың Тотоникапан департаменті Санта-Мария Чикимула қаласында көтеріліс басталды. 1823 жылы Орталық Американың біріккен провинциялары құрылды. 1821 жылдың 15 қыркүйегінде Гватемала, Сальвадор, Гондурас, Никарагуа және Коста-Рика Испаниядан тәуелсіздік алды (Орталық Америка тарихына қараңыз). 1821 жылдың 28 қарашасында Панама Испаниядан тәуелсіздігін жариялады (Панама тарихына қараңыз). 1 шілдеде Орталық Америка конгресі Испаниядан, Мексикадан және кез келген басқа шет елден, соның ішінде Солтүстік Америкадан толық тәуелсіздік жариялады және республикалық үкімет жүйесі орнатылды. 1826 жылдың 22 маусымында Панамадағы Панамерикалық конгресс Америка республикаларын біріктіруге тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады.

Үлкен Колумбия

1820 жылы 9 қазанда Гуаякиль Испаниядан тәуелсіздігін жариялады (Эквадор тарихына қараңыз). 1821 жылдың 24 маусымы – Карабобо шайқасы: Симон Боливар Венесуэланың Испаниядан тәуелсіздігін жеңіп алды (Венесуэланың тәуелсіздігіне қараңыз). 1821 жылдың 7 қыркүйегі – Гран-Колумбия Республикасы (қазіргі Венесуэла, Колумбия, Панама және Эквадордың көп бөлігін қамтитын федерация) құрылды, Симон Боливар – негізін қалаушы президент, ал Франсиско де Паула Сантандер – вице-президент болды. 1822 жылдың 24 мамыры – Пичинча шайқасы: Симон Боливар Китоның тәуелсіздігін қамтамасыз етті. 1822 жылдың 26 шілдесі – Жозе де Сан-Мартин Симон Боливармен кездесу үшін Гуаякильге (Эквадор) келді. 1822 жылдың 27 шілдесі – Симон Боливар мен генерал Хосе де Сан-Мартин Гуаякильде кездесті. Боливар кейін Гуаякилді аннексиялады (Гуаякиль конференциясына қараңыз). 1828 жылдың 3 маусымы – Гран-Колумбия – Перу соғысы: Президент Симон Боливар Перуге соғыс жариялады. 1828 жылдың 27 тамызы – Симон Боливар өзін Гран-Колумбияның диктаторы деп жариялады.

Боливия

1825 жылғы 6 тамызда Симон Боливардың ықпалымен Боливия Испаниядан тәуелсіздік алып, республика болады.

Перу

1821 жылы 28 шілдеде Перу Испаниядан тәуелсіздігін жариялады (Перудің Испаниядан тәуелсіздігін қараңыз). 1823 жылы 10 қыркүйекте Симон Боливар Перу президенті болып сайланды. 1824 жылы 10 ақпанда Симон Боливар Перудің диктаторы деп жарияланды. 1824 жылы 9 желтоқсанда Аякучо шайқасы: Перу әскерлері испандықтарды жеңіске бұйырды. 1825 жылы 10 ақпанда Симон Боливар Перу диктаторы лауазымынан бас тартып, "Азат етуші" атағын алды.

Аргентина-Бразилия соғысы

1827 жылдың 7 наурызы – Бразилия теңіз жаяу әскері Рио-Негро өзенімен жоғары қарай жүзіп, Аргентинаның Кармен-де-Патагонес уақытша теңіз базасына шабуыл жасайды; олар жергілікті тұрғындар тарапынан жеңіледі. 1827 жылдың 7 сәуірі – 8 сәуірі – Монте-Сантьяго шайқасы: Бразилия императорлық теңіз флотының эскадрильясы Аргентина кемелерін маңызды теңіз шайқасында жеңіп шығады. 1827 жылдың 20 ақпаны – Итузаинго шайқасы (Пасо-ду-Розарио): Бразилия императорлық армиясының күштері Аргентина-Уругвай әскерлерімен шайқасады. 1828 жылдың 27 тамызы – Оңтүстік Америка: Бразилия және Аргентина Уругвайдың тәуелсіздігін мойындайды.

Уругвай

18 шілде 1825 жыл – Уругвай Бразилиядан тәуелсіздігін жариялайды (Уругвайдың тәуелсіздігі туралы қараңыз). 27 тамыз 1828 жыл – Оңтүстік Америка: Бразилия және Аргентина Уругвайдың тәуелсіздігін мойындайды.

Аргентина

1820 ж. Аргентина Конфедерациясы (Аргентина) Мальвина аралдарында жаза тартатын колония құрды. 1826 жылдың 8 ақпанында Бернардино Ривадавия Аргентинаның тұңғыш президенті болды.

Чили

1820 жылдың 6 ақпаны – Лорд Кокрейн Чили Республикасы атынан Вальдивияны басып алады. 1821 жылдың 4 қыркүйегі – Чили генералы Хосе Мигель Каррера Аргентина әскери трибуналымен Мендоса қаласында атқыланды.

Тынық мұхит аралдары

1821 жылдың 21 тамызы – «Элиза Франс» кемесінің экипажы Джарвис аралын жасайды. 1827 жылдың 14 шілдесі – Гавай Корольдігі: Гонолулу дін аймағы құрылды.

Экономика және сауда

1821 жыл: Мысырға жоғары сапалы мақта енгізілді. 1822 жылы «Эшлидің жүзі» тобы Сент-Луис қаласынан шығып, тері саудасының күрт өсуіне бастама берді. 1822 жылы Швецияда кофеге қойылған тыйым алынды. 1824 жылы Гудзон шығанағы компаниясы төменгі Колумбия өзенінің солтүстік жағалауында Форт-Ванкувер сауда бекетінің құрылысын бастады. Форт Джордж жабылғаннан кейін келесі жылы салтанатты түрде ашылды. 1825 жылдың 18 тамызында Грегор Макгрегор Лондонның Томас Дженкинс & Компания банкі арқылы 2,5% үстемемен 300 000 фунт стерлингтік несие берді. Оның іс-әрекеттері 1825 жылғы үрейге, Лондондағы алғашқы заманауи қор биржасының құлдырауына әкелді.

Құлдық, крепостнойлық және еңбек

1820 жылдың 3 және 6 наурызы – АҚШ-тағы құлдық: Миссури келісімі заң күшіне енеді. 1820 ж. Роберт Оуэн еңбек купонын ұсынады. 1820 ж. 18 957 қара нәсілді құл Анголаның Луанда қаласынан шығады. 1828 ж. Бразилияның Рио-де-Жанейро қаласында 32 000 анголалық сатылады. 1829 жылдың 5 маусымы – Құл саудасы: Куба жағалауында қарулы құл кемесі «Воладора» қолға түсіріледі.

Ғылым мен технология

1820 жылдың 28 қаңтарында Фабиан Готлиб фон Беллинсгаузен мен Михаил Петрович Лазарев басқарған орыс экспедициясы Антарктика жағалауына жақындады (Антарктика тарихы). 1820 жылдың 30 қаңтарында Эдвард Брансфилд Антарктида құрлығына түсті (Антарктика тарихы). 1820 жылдың сәуір айында Ханс Кристиан Орстед электр мен магнетизм арасындағы байланысты ашты. 1820 жылдың 11 мамырында (кейіннен жас Чарльз Дарвиннің ғылыми сапарына шығатын кеме) іске қосылды. 1820 жылы «Британ энциклопедиясының» 6-шы басылымы жарық көрді. 1822 жылдың 14 маусымында Чарльз Бэббидж айырмашылық есептегішін ұсынды. 1822 жылы Розетта тасын пайдалана отырып, Томас Янг пен Жан-Франсуа Шампольон иероглифтерді жазып шығарды. 1822 жылы Галилео Галилейдің «Диалог» кітабы Рим-католик шіркеуінің тыйым салынған кітаптар тізімінен, Index Librorum Prohibitorum-нан алынып тасталды. 1822 жылы Нью-Джерси штатының Баунд-Брук қаласында пресвитериандық пастор Сильвестр Грэм құмыршақты печеньенің рецептін жасады. 1823 жылы неміс астрономы Генрих Вильгельм Олберс Олберстің парадоксын сипаттады. 1824 жылдың 8 қаңтарында көптеген пікір таластарынан кейін Майкл Фарадей, бір ғана қарсы дауыспен, Патшалық қоғамның мүшесі болып сайланды. 1824 жылдың 21 қазанында Джозеф Аспдин Портленд цементін патенттеді. 1824 жылы Панорамаграмма жасалды, ол алғашқы көлемдік дисплейді құрады. 1824 жылы Гидеон Мантелл мен Мэри Аннинг өз үйлерінен шалқары жерде Игуанодонның тісі мен Мегалозаврдың қаңқаларын тапты, осылайша палеонтология дүниеге келді. 1825 жылы Ханс Кристиан Орстед алюминий хлоридін алюминий алу үшін қайта өңдеді. 1826 жылдың маусымында Фотография: Нисефор Ньепс нағыз фотосуретті жасады. 1826 жылы Отто Унвердорбен алғаш рет анилинды индигоның құрғақ дистилляциясынан бөліп алды. 1827 жылдың 25 мамырында румыниялық өнертапқыш Петраке Поенару алмастырылатын сиялы қаламды ойлап тапқаны үшін француз патентін алды. 1827 жылы ағылшын Джон Уокер алғашқы фрикциялық тұспалдақты ойлап тапты, оны Люцифер деп атады. 1828 жылы Фридрих Вёлер мочевинаны синтездеді, витализмнің негізгі қағидасын жоққа шығарды. 1828 жылы Аньос Джедлик әлемдегі алғашқы электр қозғалтқышын жасады. 1828 жылы Каспарус ван Хоутен аға (Коенрад Йоханнес ван Хоутеннің әкесі) қуырылған какао бұршақтарынан какао майын сығудың арзан әдісін патенттеді, какао қалдықтарын қалдырды. Бұл қазіргі заманғы қатты шоколад өндірісінің маңызды қадамы болды. 1829 жылдың 6 мамырында Сирил Демиан аккордеон деп аталатын аспапқа патент алуға өтініш берді (ресми түрде 23 мамырда мақұлданды). 1829 жылдың 23 шілдесінде АҚШ-та Уильям Берт пернетақтаның бір түрін патенттеді.

Көлік

1825 жылы Лондонда атпен жүретін алғашқы автобустар құрылды. 1825 жылдың 27 қыркүйегінде Англияда әлемдегі алғашқы заманауи темір жол – Стоктон және Дарлингтон темір жолы ашылды. 1825 жылдың 26 қазанында Эри каналы ашылып, Нью-Йорк штатының Олбани қаласынан Буффало қаласына және Эри көліне қатынас жолы болды. 1825 жыл: Огайо және Эри каналы Огайо өзеніне елді мекендердің және тауар айналымының қолжетімділігін арттыру үшін қазылды. 1826 жылдың 30 қаңтарында инженер Томас Телфорд салған Менай аспалы көпірі Англси аралы мен Уэльс аралының арасында ашылды. 1826 жылдың 1 сәуірінде Сэмюэл Мори ішкі жану қозғалтқышына патент алды. 1826 жылдың 1 қазанында Шотландияда Монкленд және Киркинтиллох темір жолы ашылды. 1826 жылдың 21 қыркүйегінде Канадада Ридо каналын салу жұмыстары басталды. 1826 жылдың 7 қазанында Массачусетс штатындағы Гранит темір жолымен алғашқы пойыз жүрді. 1826 жылы Англияда Ливерпуль мен Манчестер арасында алғашқы темір жол туннелі салынды. 1827 жылдың 28 ақпанында Балтимор және Огайо темір жолы құрылды, ол АҚШ-та адамдар мен жүктерді коммерциялық тасымалдауды ұсынатын алғашқы темір жол болды. 1827 жылдың 26 сәуірінен 24 мамырына дейін Нидерланд Корольдік Әскери-теңіз флотының британдық құмыралы кемесі Curaçao Hellevoetsluis-тен Paramaribo-ға дейін бу күшімен бірінші транс атланттық сапарды жасады. 1829 жылдың 4 шілдесінде Джордж Шиллибир Лондон қаласында алғашқы автобус қызметін іске қосты. 1829 жылдың 8 қазанында Теміржол көлігі: Стивенсонның "Ракетасы" Рейнхилл сынақтарында жеңіске жетті. 1829 жылдың 30 қарашасында Порт Далхаузиде алғашқы Велленд каналы сынақ жүргізу үшін ашылды.

Музыка

1823 жылдың 3 ақпанында Джоачино Россинидің «Семирамида» операсы алғаш рет қойылды. 1823 жылдың 13 сәуірінде 11 жасар Франц Лист концерт берді, содан кейін оны Людвиг ван Бетховен жеке құттықтады. 1824 жылдың 7 мамырында Бетховеннің ең белгілі шығармаларының бірі – 9-шы симфониясы Венада тұсаукесерге шықты. 1826 жылдың шілде айының басында Людвиг ван Бетховен До-диез минорындағы скрипкалық квартетін аяқтады, Opus 131. 1826 жылы Людвиг ван Бетховен «Große Fuge» шығармасын жазды. 1829 жылдың 11 наурызында Феликс Мендельсон Бахтың «Матайдың құмарлықтарын» орындады. Сәуір-қыркүйек айларында Феликс Мендельсон алғаш рет Ұлыбританияға сапар жасады. Бұл сапарға «Жазғы түнгі арман» атты концерттік увертюрасының Лондондағы тұңғыш орындалуы және Фингаль үңгіріне жасаған саяхаты кірді.

Өнер

1820 ж. Милос аралында Мило Венерасы табылған.

Спорт

1823 жылы Уильям Уэбб Эллис регби футболын "ойлап табады". 1826 жылдың 10 тамызы – Ұлыбританиядағы Уайт аралында алғашқы Коуз регатасы өткізілді. 1829 жылдың 10 тамызы – Берн Альптарының ең биік шыңы – Финстер-архорнға алғаш көтерілді.

Театр

1829 жылдың 19 қаңтарында Август Клингеманның Иоганн Вольфганг фон Гётенің "Фауст" пьесасы бойынша қойлымның премьерасы Брауншвейгте болды.

Мода

1820 жылдары Еуропа мен еуропалық әсердегі елдерде әйелдердің сәнді киім үлгілері шамамен 1795–1820 жылдардағы классикалық үлгіден ("Империя" / "Регенция" стилінен), олардың салыстырмалы түрде еркін силуэтімен, арылып, 18 ғасырдың көп бөлігіне тән элементтерді (және 19 ғасырдың қалған бөлігіне де тән болатын) қайта қабылдады, мысалы, толық юбкалар мен табиғи белді анық көрсететін корсеттер. Ерлер киімінің силуэті де ұқсас өзгерістерге ұшырады: 1820 жылдардың ортасына қарай пальтоларда кең иықтар, пы пы жеңдер, тар бел және толық юбкалар болды. Күндізгі киім үшін шалбарлар тағылды, ал бридждер сарайда және елде қолданыла берді.

Әр түрлі

1828 жылдың 26 мамырында – Жабайы бала: Каспар Хаузер Германияның Нюрнберг қаласында табылған. 1822 жылы Жан Франсуа Шампольон Розетта тасын пайдаланып, иероглифтердің құпиясын ашты.

Кәсіпорындар

20 шілде 1820 – Брейде, Ирландияның Виклоу округінде Сент-Кронан ерлер ұлттық мектебі «Брей ерлер мектебі» аталымымен ашылды. Бұл Брейдегі ең көне мектеп және оның белгілі түлектерінің арасында Ирландияның бұрынғы президенті Cербхалл О’Далаи бар. 1820: Индиана университеті Индиана мемлекеттік семинариясы ретінде құрылды, 1846 жылы Индиана колледжі деп аталды, кейін Индиана университеті болып өзгерді. 9 ақпан 1821 – Джордж Вашингтон университеті президент Монроның келісімімен Колумбия округінің Колумбия колледжі ретінде құрылды. 27 маусым 1821 – АҚШ-тың Нью-Гэмпшир штатында Нью-Хэмптон мектебі негізделді. 18 қыркүйек 1821 – Массачусетс штатында Амхерст колледжі құрылды. 1822 – Абан сарайының құрылысы аяқталды. 12 тамыз 1822 – Сент-Дэвид колледжі (қазір Уэльс университеті, Лампетер) епископ Томас Берджесспен құрылды. 13 қараша 1822 – Санкт-Базиль қауымы құрылды. 5 маусым 1823 – Сингапурдың негізін қалаушы Сэр Стэмфорд Раффлз Сингапур институтын (сол кезде Сингапур институты) құрды. 1823 – Теннессиде Юнион университетінің алғашқысы болған Джексон ерлер академиясы құрылды. 1823 – Оксфорд одағы құрылды. 24 қаңтар 1824 – «Вестминстер шолуы», №1 жарияланды. 16 маусым 1824 – Ұлыбританияда жануарларға қатыгездік жасаудың алдын алу қоғамы құрылды. 10 қазан 1824 – Эдинбург қалалық кеңесі Ұлыбританиядағы алғашқы өрт сөндіру бригадасы – Эдинбург қалалық өрт сөндіру бригадасын құру туралы шешім қабылдады. 5 қараша 1824 – Нью-Йорктің Троя қаласында Ренсселер политехникалық институты (ағылшын тілді әлемдегі алғашқы технологиялық университет) құрылды. 24 желтоқсан 1824 – Принстон университетінде Chi Phi (ΧΦ) атты алғашқы американдық студенттік қауым құрылды. 1824 – Париж қаласында Монпарнас зираты ашылды. Қыркүйек 1825 – Лейди Маргарет қайық клубы Кембридждегі Сент-Джон колледжінің 12 мүшесімен құрылды. 1825 – Брисбен қаласының негізі қаланды (Брисбен тарихына қараңыз). 1825 – АҚШ пошта қызметі өлі хаттар кеңсесін ашты. 11 ақпан 1826 – Лондон университетінің атауымен Лондон университетінің колледжі құрылды. 13 ақпан 1826 – Америкалық сабырлық қоғамы құрылды. 16 наурыз 1827 – АҚШ-та африкалық американдықтарға тиесілі және жарық көрген алғашқы газет «Freedom’s Journal» Нью-Йорк қаласында Джон Рассуурммен құрылды. 1827 – Египет: Қаһир университетінің медицина мектебі Таяу Шығыстағы алғашқы африкалық медицина мектебі ретінде құрылды. 1827 – Дж. Дж. Одубон «Америка құстары» кітабын жариялауды бастады. 11 сәуір 1828 – Баия-Бланка қаласы құрылды. 1 маусым 1829 – «Филадельфиялық Inquirer» «The Pennsylvania Inquirer» ретінде құрылды. 1 қазан 1829 – Кейптаунда Оңтүстік Африка колледжі ашылды. 1829 – Лондон Корольдік колледжі король Георг IV және премьер-министр Веллингтон герцогының қолдауымен құрылды. Ол Англиядағы үшінші ресми университет атанды. 1829 – Гетеборгте Чалмерс технология университеті құрылды.

Апат, табиғи оқиғалар және айқын сәтсіздіктер

1820 жылдың 20 қарашасы. Нантакеттен шыққан «Эссекс» (1799 жылғы) кит аулау кемесі кит шабуылынан батып, аман қалғандары үш кішкентай кит қайығында қалды. Ақырында, олардың барлығы бірлесіп келісіп, кейбіреулерінің тірі қалуы үшін каннибализмге жүгінді. 1820 ж. Рейньер тауы атқылайды (жарылады). 1822 жылдың 6 ақпанында қытай джонкасы «Тек Синг» Оңтүстік Қытай теңізінде батып, бортындағы шамамен 1600 адам қаза тапты. 1822 жылдың 26 мамырында Груе шіркеуінде өрт шығып, 116 адам қаза табады – бұл Норвегия тарихындағы ең ірі өрт апаты. 1822 ж. Чилиде болған жер сілкінісі жағалау аймағын көтереді. 1823 жылдың 15 шілдесінде Римдегі қабырға сыртындағы Әулие Павел базиликасы өртенгеннен дерлік толық қирады. 1824 жылдың 7 қарашасында Санкт-Петербургтегі ең ауыр су тасқыны кезінде су деңгейі қалыпты көрсеткіштен 421 см жоғары көтеріліп, 200 адам қаза тапты. 1825 жылдың 7 қазанында Нью-Брансуикте Мирамичи өрті басталады. 1826 жылдың тамызында Кроуфорд Ноч қаласында жер көшкіні болып, тоғыз адам қаза табады. Қаза тапқандардың арасында Вилли тауының атын алған Вилли отбасының жеті мүшесі бар. 1828 ж. Тайфуннан Жапонияның Кюсю аймағында шамамен 10 000 адам қаза тапты.

Дін

1820: Джозеф Смит Нью-Йорктің Пальмира қаласында көктемде алғашқы көрінесін алады. 1823 жылдың 22 қыркүйегі – Джозеф Смит Құдайдың Moroni періштесі арқылы Алтын тақташалар сақталған жерге бағытталғанын айтады. 1826 жылдың 11 ақпаны – Сваминараян Сваминараян дініндегі маңызды мәтін – Шикшапатриді жазады. 1826 жылдың 26 шілдесі – Испанияның Валенсия қаласында соңғы авто-да-фе өтеді. 1829 жылдың 31 наурызы – Папа Пий VIII, 253-ші папа ретінде Папа Лео XII-нің орнын басады. 1829 жылдың 19 маусымы – Роберт Пильдің «Метрополитен полициясы туралы» заңы Лондонда Метрополитен полиция қызметін құрады, бұл алғашқы заманауи полиция күштері. «Бобби» немесе «пилер» деп аталған алғашқы офицерлер 29 қыркүйекте патрульге шығады.