Кіріспе
1311 жылғы соғыс қазіргі Грекияда Халмирос шайқасы, бұрынғы ғалымдар Кефисс шайқасы немесе Орхомен шайқасы деп атаған, 1311 жылы 15 наурызда Афинаның франк герцогтігінің күштері мен оның Вальтер Бриенннің қол астындағы вассалдары Каталон компаниясының жалдамалы әскеріне қарсы соғысып, жалдамалылардың шешуші жеңісімен аяқталды. Бастапқы жұмыс берушілері Византия империясымен қақтығысқа түскен Каталон компаниясы оңтүстік Балқан аймағын кезіп, 1309 жылы оңтүстік Грекияға жетті. Афинаның жаңа герцогы Вальтер Бриенн оларды көршілес Фессалияның грек билеушісіне шабуыл жасау үшін жалдады. Каталониялықтар оған аймақтың көп бөлігін бағындырғанмен, Вальтер оларға жалақы төлеуден бас тартып, оларды бағындырған жерлерінен күшпен шығаруға әзірленді. Екі әскер оңтүстік Фессалиядағы Халмирос маңында (немесе бұрынғы түсініктері бойынша, Орхомен қаласының жанындағы Боэотик Кефисс өзені бойында) кездесті. Каталониялықтар саны жағынан көп есе кем болды және түрік көмекшілерінің соғысқа құштар болмауынан әлсіреген еді. Бірақ Компания шайқас алаңын таңдау арқылы үстемдікке ие болды, өздерін батпақты жерге орналастырып, оны сумен көбірек толыстырды. Афина тарапынан Франк Грециясының көптеген маңызды феодалдары қатысты, ал Вальтер, өзінің қатыгез мінезімен және ауыр атты әскерінің күшіне сенімді болғандықтан, каталондықтарға қарсы тікелей шабуылға шықты. Батпақ франктардың шабуылына кедергі келтірді, ал каталондық жаяу әскері нық тұрды. Түрік әскері Компанияға қайта қосылды, франк әскері жеңіліске ұшырады; Вальтер және оның мемлекетінің дерлік барлық рыцарьлары майданда қаза тапты. Нәтижесінде каталондықтар бассыз қалған Афина герцогтігін басып алды және Грекияның сол бөлігін 1380 жылдарға дейін биледі.
The Battle of Halmyros, known by earlier scholars as the Battle of the Cephissus or Battle of Orchomenos, was fought on 15 March 1311, between the forces of the Frankish Duchy of Athens and its vassals under Walter of Brienne against the mercenaries of the Catalan Company, resulting in a decisive victory for the mercenaries. Engaged in conflict with their original employers, the Byzantine Empire, the Catalan Company had traversed the southern Balkans and arrived in southern Greece in 1309. The new Duke of Athens, Walter of Brienne, hired them to attack the Greek ruler of neighbouring Thessaly. Although the Catalans conquered much of the region for him, Walter refused to pay them and prepared to forcibly expel them from their gains. The two armies met at Halmyros in southern Thessaly (or at the Boeotic Cephissus, near Orchomenos, according to an earlier interpretation). The Catalans were considerably outnumbered and weakened by the reluctance of their Turkish auxiliaries to fight. The Company did have the advantage of selecting the battleground, positioning themselves behind marshy terrain, which they further inundated. On the Athenian side, many of the most important lords of Frankish Greece were present and Walter, a prideful man and confident in the prowess of his heavy cavalry, proceeded to charge headlong against the Catalan line. The marsh impeded the Frankish attack and the Catalan infantry stood firm. The Turks re joined the Company and the Frankish army was routed; Walter and almost the entire knighthood of his realm fell in the field. As a result of the battle, the Catalans took over the leaderless Duchy of Athens; they ruled that part of Greece until the 1380s.
Өмірбаян
1204 жылы Константинополь қаласының шабуылға түсуінен кейін Грекияның көп бөлігі франк крестоносшыларының княздықтарының билігіне көшті. Олардың ең танымалдары – Салоника Корольдігі, Ахая Княздығы және Фива қаласы астана болған Афина Герцогтығы еді. Салониканың өмірі қысқа болды және жаңадан күш алған гректерге қарасты, бірақ басқа франк княздықтары 13-шы ғасырдың көп бөлігінде мойынсыздаулық танытып, тіпті гүлденді. Ортағасырлық тарихшы Уильям Миллер 1908 жылы жарық көрген «Франк Грециясының тарихы» еңбегінде Афина Герцогтығы туралы былай деп жазды: «Де-ла-Рош әулетінің герцогтары билік құрған кезде сауда-саттық дамыды, өндіріс өркендеді, ал Фива сарайының сәні мен шумағы үлкен мемлекеттердің салтанатты рәсімдеріне үйренген шетелдіктерге әсер етті». 1308 жылдың 5 қазанында Афинаның соңғы де ла Рош герцогы Гай II баласыз дүние салды. Оның мұрагерлігіне қатысты дау туды, бірақ 1309 жылдың ортасында Ахаяның Жоғарғы соты (феодалдық кеңес) оның туысы, Бургундия ақсұлуы Вальтер Бриеннді мұрагер етіп тағайындады. Сол кезде грек әлемі Сицилия кештесу соғысының қатысушылары, түріктерге қарсы Кіші Азияда Византия империясымен жалданып жұмыс істеген жалдамалы әскерлер тобы – Каталондық компанияның әрекеттерінен дүрбелеңге түсті. Өзара күдік пен жанжалдар византиялықтармен соғысқа әкелді; 1307 жылы Галлиполидегі базасынан қуылған каталондықтар Тракия мен Македония арқылы батысқа қарай жорық жасап, тонады, бірақ 1309 жылдың басында Чандренос басқарған византиялық әскерлердің қысымымен Тесалияға кірді. Компанияның соңғы басшысы Бернат де Рокафорт Салоника Корольдігін қайта құруды және тіпті Гай II-мен одақ құруды жоспарлады. Бірақ бұл келіссөздер сәтсіз аяқталды, өйткені Рокафорттың үдемелі деспотиялық билігі оның орнынан алынуына себеп болды. Содан кейін компания төрт адамнан тұратын комитетпен басқарылды, оған он екі мүшеден тұратын кеңес көмектесті. Тесалияға 8 мың сарбаздың келуі грек билеушісі Иоанн II Дукасты алаңдатты. Гай II-нің өлімін пайдаланып, Афина герцогтарының үстемдігінен бас тартқан Иоанн Византияға және басқа грек княздығына, Эпир деспотатына көмек сұрады. Гректерден жеңілген каталондықтар Фессалия арқылы оңтүстік Грекияның франк княздықтарына бейбіт түрде өтуге келісті. Бриеннен шыққан Вальтер Италияда каталондықтармен соғысқан, олардың тілін білген және олардың құрметіне ие болған. Осы таныстығын пайдаланып, ол гректерге қарсы алты айға ротаны жалдады, әрбір ауыр атты әскерге төрт унция алтын, әрбір жеңіл атты әскерге екі унция, ал әрбір жаяу әскерге бір унция төледі, төлем әр ай сайын, екі айлық төлем алдын ала жасалды. Каталондықтар Домокос қаласын және тағы да отыздан астам бекіністі басып алып, Тесалияның бай жазығын тонады, бұл Вальтерге Папа Климент V-тен марапаттар мен қаржылық сыйақылар әкелді, бірақ герцог каталондықтармен келісімін орындаудан және қалған төрт айлық жалақысын төлеуден бас тартты. Вальтер ротаның ең жақсы 200 атты әскерін және 300 Алмогавар жаяу әскерін таңдап алып, оларға қарыздарын төледі және оларға өз қызметінде қалу үшін жер берді, ал қалғандарын басып алған жерлерін тапсырып, кетуге бұйрық берді. Каталондықтар оны иелері ретінде мойындауды ұсынды, егер оларға өздерін орнату үшін алған жерлерінің бір бөлігін ұстауға рұқсат берілсе, бірақ Вальтер олардың ұсынысын қабылдамады және оларды күшпен қууға дайын болды. Афина герцогы өзінің феодалдық иелігінен тұратын үлкен әскер жинады. Олардың ішіндегі ең көрнектілері – Бодоница маркграфы Альберт Паллавичини, Салона лорды және Ахея маршалы Томас III д'Аутременкурт, Евбея барондары, Веронадан Бонифаций, Георгий I Гизи және Маисиден Иоанн болды, сонымен қатар Франк Грециясының басқа княздықтарынан келген күштер де болды.
Ұрыстың қайнар көзі мен орны
Бірқатар дереккөздер шайқасқа дейін және шайқас кезінде болған оқиғалар туралы әртүрлі деңгейде егжей-тегжейлі мәлімет береді: Рамон Мунтанердің жылнамасының 240-тарауы; Морея жылнамасының әртүрлі нұсқалары (француз нұсқасының 540 және 548-бөлімдері, грек нұсқасының 7263–7300 және 8010-тармақтары, ал арагон нұсқасының 546–555-бөлімдері), Византиялық жазушы Никефор Грегорастың тарихының VII кітабының 7-бөлімі, Флоренциялық банкир және дипломат Джованни Вилланидің «Жаңа жылнамасының» VIII кітабындағы қысқаша мәліметтер, Венециялық мемлекет қайраткері Марино Санудоның «Романия тарихы» және соңғысының 1940 жылға дейін жарияланбаған хаты. Морея жылнамасының нұсқалары шайқасты «Халмирос» деп көрсетеді, ол Оңтүстік Тессалиядағы, Теба қаласымен қатар орналасқан қала. Бұл жергілікті жерлер бұрын ғылымда кең таралған; Франк Грециясының стандартты тарихында Уильям Миллер Мунтанер сипаттаған жер бедеріне сүйене отырып, Халмиросты қабылдамады, бұл көзқарас кейінгі еңбектерде де қайталанады. Қазіргі ғалымдардың Кефис аңғарындағы шайқастың нақты орны туралы бірнеше ұсыныстары бар, олар Орхомен және Копаис маңынан бастап, Солтүстікке қарай, Херонея және Давлея ауылдарының маңына дейін, тіпті Амфиклея мен Лилаяға дейін жетеді. Негізгі дереккөздерді сынап қараған соңғы ғалымдар жағдайды өзгертті. Мунтанер 1307 жылға дейін компания мүшесі болды, бірақ шайқас кезінде Джербаның губернаторы болып тағайындалды және тек 1325–1328 жылдары жылнамасын жазды, бұл оның есебіндегі кейбір қателерге себеп болды. Грегорас шайқастың замандасы болғанымен, тарихын одан да кейін, 1349–1351 жылдары жазды, көбінесе екінші қол деректерге сүйене отырып; оның шайқасқа дейінгі жылдардағы компанияның қызметі туралы түсінігі шала және дәл емес, ал шайқас туралы есебі Мунтанерге өте ұқсас, Грегорас батыс дерегін пайдаланғанын көрсетеді. Морея жылнамасының француз тіліндегі түпнұсқасы, барлық басқа нұсқалардың негізінде жазылған, 1292–1320 жылдар аралығында жазылған, ал бүгінде сақталған француз тіліндегі қысқартылған нұсқасы Мореядағы хабардар автордың құрастырған. Кейінірек ғасырда құрастырылған грек және арагон нұсқаларында француз нұсқасындағы мәліметтердің көп бөлігі сақталған. 1940 жылы Марино Санудоның 1327 жылғы хатын табу және жариялау маңызды дәлел болды, ол шайқас күні Солтүстік Эвбея шығанағында жұмыс істейтін галерея капитаны болды. Санудо шайқастың Халмиросқа жақын өткенін нақты айтады («fuit bellum ducis Athenarum et comitis Brennensis cum compangna predicta ad Almiro»), және оның куәлігі сенімді деп есептеледі. Каталондық атты әскерінің көп бөлігі түрік тектес болды (Санудо олардың саны 1800 деп хабарлайды), түркопольдер мен атты садақшылар ретінде қызмет етті; өз басшыларының басшылығымен түріктер екі топқа бөлінді, бірі 1305 жылы Компанияға қосылған Халил басқаратын Анатолиялық түріктер, екіншісі Апрос шайқасынан кейін Византия қызметінен өткен Малик. Соңғысының мүшелері христиан дініне шомылдырылған. Дереккөздердегі әскердің мөлшері туралы мәліметтер әртүрлі: Грегорас 6400 атты әскер мен 8000 жаяу әскер туралы, ал Морея жылнамасы «2000-нан астам» атты әскер мен 4000 жаяу әскер туралы мәлімдейді, ал Мунтанер 700 атты әскер мен 24000 жаяу әскерден тұратындығын айтады, соңғыларының көп бөлігі гректер. Қазіргі ғалымдар бұл сандарды көбінесе артық көреді, бірақ афиналық әскердің каталондықтардан сандық артықшылығы болғанын көрсетеді. Сандық артықшылығы бар, бірақ аз тәжірибелі жаумен бетпе-бет келген Компания қорғаныс позициясын қабылдады, оларға қолайлы майданды таңдауға көңіл бөлді. Каталондықтар табиғи түрде берік орынды таңдады, оны Грегорастың айтуынша, жақын жерден су алып келген және сумен толтырылған траншеялар қазып нығайтқан батпақ қорғайды. Каталондықтар батпақтың артындағы құрғақ жерге орналасты, олар өздерін қатаң тізімге орналастырды, бірақ дереккөздер олардың орналасуы туралы қосымша мәлімет бермейді. Афина әскері Зетуниде (қазіргі Ламия) жиналды. 1311 жылдың 10 наурызында Вальтер Бриенненің өсиетнамасын жазып, әскерін бастап кетті. Осы уақытта Зетуниде франк әскерінің болуы Халмиросқа жақын шайқас болғанын көрсетеді, өйткені Зетуни Кефис өзенінің солтүстігінде, бірақ Халмиросқа оңтүстік-батысында орналасқан. Мунтанер мен Грегорастың есебі дұрыс болуы үшін каталондықтар герцогтың әскерінің артында болуы керек; Грегорас сондай-ақ каталондықтар Термопиладан өтіп, Боэотияға келгенін жазады, бұл Зетуни мен Бодоницадағы мықты франк гарнизондарының болуын ескеретін болса, өте күмәнді. Шайқас алдында герцогтың қызметіндегі 500 каталондық, өзіне келген соң, оған келіп, бұрынғы әріптестеріне қайта қосылуға рұхсат сұрады, олар олармен шайқасудың орнына өлгендеріне дайын екенін айтты. Вальтер оларға кетіп қалуға рұхсат бергенін, олардың басқалармен бірге өлгеніне қуанғанын айтты. Түрік көмекші әскерлері жақын жерде жеке орналасты, бұл компания мен Афина герцогі оларды жою үшін алдағы шайқасқа себеп болды деп ойлады. Вальтер батылдығымен, тіпті асығыстығымен танымал болды және жеңіске сенімді болды, бұл оның 500 жалдамалы әскерге берген жоғары бағалы жауабынан көрінеді. Вальтердің мақтанышы мен тәкаппарлығы, оның сандық артықшылығымен және ауыр ақсүйек атты әскерінің жаяу әскерден басымдығына сенімі оны каталондықтарды бағалауда қателікке ұшыратып, жағдай атты әскерге қолайлы болмаса да, шабуылға бұйрық берді. Мунтанердің айтуынша, Вальтер шайқасқа асыққандықтан 200 «алтын шпоры бар» франк атты әскерлерінен тұратын атты әскер қатарын құрды, содан кейін жаяу әскері келіп, өзінің туымен алдыңғы қатарда болды. Франктардың шабуылы сәтсіз аяқталды, бірақ себебі белгісіз; Мунтанердің сипаттамасы қысқа және ешқандай егжей-тегжейлі мәлімет бермейді, ал Грегораста ауыр франк атты әскері лайға батып, қылыштар мен садақтармен қаруланған алмоғаварлар ауыр қару-жарақтарымен қиналған атты әскерлерді жойды. Бұл ғалымдар арасында кең таралған нұсқа. Морея жылнамасы шайқастың қиын болғанын көрсетеді, бұл, әскери тарихшы Келли ДеВрис атап өткендей, Грегорасқа қайшы келеді, және батпақ шабуылдың күшін азайтып, толығымен батпаққа батпаған болуы мүмкін. Каталондықтар шабуылды жеңгені және герцог пен оның көптеген адамдары қаза болғаны белгілі. Екі қатар шайқасқанда, түрік көмекші әскерлері алаялық болмағанын түсініп, лагерьден Афина әскеріне шабуыл жасады, олардың қалдықтарын үркітіп, шашыратты. Грегорас шайқаста 6400 атты әскер мен 8000 жаяу әскер қаза болғанын хабарлайды, бұл Вальтердің әскерінің санымен бірдей. Мунтанердің мәліметінше, 20000 жаяу әскер қаза тауып, жеті жүз атты әскердің тек екеуі ғана аман қалды: Роже Деслаур және Вероналық Бонифаций. Шайқасқа қатысқан әскердің саны сияқты, бұл шығындар растауға келмейді және көбінесе артық айтылған, бірақ Афинаның жеңілісінің ауқымын көрсетеді. Дэвид Жакоби мен Кеннет Сеттон Мунтанер мен Грегорастағы шайқас есебінің арасындағы ұқсастықтарды, 1302 жылғы «Алтын шпоры шайқасы» сияқты, фламанд жаяу әскері француз атты әскерін жеңгенін, тіпті «барлық алтын шпоры бар» 700 атты әскер қаза болғанын атап өтті. Атап айтқанда, Жакоби батпақты жасауды екі жағдайда да француз атты әскерінің күтпеген жеңілісін түсіндіру үшін ойлап табылған элемент деп санайды, «қастандық» тұзақ арқылы. Франк ақсүйектерінің кейбір өкілдері аман қалғаны белгілі: Николас Санудо...
Салдары
Бұл шайқас Франк Грекиясы тарихындағы шешуші оқиға болды; Афина және оның вассалдық мемлекеттерінің Франк элитасының көбісі майданда немесе тұтқынға түсті, ал Каталондықтар Герцогтіктің жерлеріне енгенде, қарсылық аз болды. Ливадеяның грек халқы қаласын дереу тапсырып, Франк азаматтарының құқықтарымен марапатталды. Герцогтіктің астанасы Фиваны көптеген тұрғындары тастап кетті, олар Венецияның Негропонте бекінісіне қашып, Каталон әскерлерімен тонады. Соңында, Афинаны Вальтердің жесірі, Жана Шатильон жеңімпаздарға тапсырды. Барлық Аттика және Беотия Каталондықтардың қолына бейбіт түрде өтті, ал Пелопоннестегі Аргос және Науплия иелігі Бриеннге адалдардың қолында қалды. Каталондықтар Герцогтіктің аумағын бөлісіп алды. Бұрынғы феодалдық аристократияның құрып кетуі Каталондықтарға салыстырмалы түрде оңай иеленуге мүмкіндік берді, көп жағдайда олар Халмироста қаза тапқандардың жесірлері мен аналарына үйленді. Дегенмен, Каталондықтардың түрік одақтастары Герцогтікте қоныстану ұсынысынан бас тартты. Халил түріктері олжаның үлесін алып, Кіші Азияға бет бұрды, бірақ бірнеше айдан кейін Византия және Генуя күштері Дарданеллден өтуге тырысқанда оларға шабуыл жасап, жартылай қырып салды. Мәлік түріктері Сербия патшасы Стефан Милутиннің қызметіне кірді, бірақ оған қарсы көтерілгеннен кейін талқандалды. Лидерлік еткен адам болмағандықтан, Каталондық компания екі көрнекті тұтқынға жүгінді; олар Вероналық Бонифацийден, оларды білетін және құрметтейтін, басшылық етуін сұрады, бірақ ол бас тартқаннан кейін Роджер Деслорды таңдады. Деслор көңіл көншіліксіз болды, ал Венеция мен басқа Франк мемлекеттерінің қарсылығы Каталондықтарды күшті қорғаушы іздеуге мәжбүр етті. Олар Сицилияның Арагондық патшасы Фредерик II-ге жүгінді, ол өз ұлын Манфредті Афина герцогы етіп тағайындады. Іс жүзінде Герцогтікті Арагон тағы тағайындаған, көбінесе Арагон корольдік отбасының кіші ұлдары болған, жалпы викарийлер басқарды. Ең табысты викарий Альфонсо Фадрике Герцогтікті Фессалияға кеңейтіп, 1319 жылы Неопатра герцогтігін құрды. Каталондықтар билігін нығайтып, 1331-1332 жылдары Бриенн тарапынан Герцогтікті қайтаруға жасалған әрекетке қарсы тұрды. 1360 жылдары екі герцогтікте ішкі тартыстар болды, Венециямен соғысқа қатысты және Османдық түріктердің қатері күшейді, бірақ 1370-1371 жылдары оларға қарсы науқанды бастауға тағы бір Бриенн әрекеті сәтсіз аяқталды. 1379-1380 жылдары ғана Каталондық билік алғашқы маңызды соққыға ұшырады, Навар компаниясы Фиваны және Беотияның көп бөлігін басып алды. 1386-1388 жылдары Коринфтің амбициялы иегері, Нерио I Аццьяоли Афинаны басып алып, Арагон Тағынан Герцогтікті талап етті. 1390 жылы Неопатраны басып алумен Грекиядағы Каталондық билік дәуірі аяқталды. Әскери тарихта бұл шайқас 1302 жылы Алтын шұңқырлар шайқасынан басталган Еуропа соғысындағы маңызды өзгерістің бір бөлігі болды: ол жаяу әскердің дәстүрлі жаяу әскердің басымдылығына қарсы сәтті күрескен дәуірін білдірді.