Кіріспе

Араб-Византия соғыстарының бір бөлігі

Лалакон шайқасы, немесе Посон шайқасы (Μάχη τοῦ Πό(ρ)σωνος) 863 жылы Византия империясы мен Пафлагонияда (қазіргі Солтүстік Түркия) шапқышы араб әскері арасында өтті. Византия әскерін император Михаил III-нің туысы Петронас басқарды, бірақ араб деректері императордың өзі де қатысқандығын көрсетеді. Арабтардың басшысы Мелитен (Малатья) әмірі Умар әл-Ақта болды. Умар әл-Ақта Византияның бастапқы қарсылығын жеңіп, Қара теңізге жетті. Содан кейін византиялықтар күштерін жинап, Лалакон өзені маңында араб әскерін қоршап алды. Нәтижедегі шайқас Византияның жеңісімен аяқталды және әмір шайқас алаңында қаза тапты, одан кейін Византия шекара арқылы сәтті қарсы шабуыл жасады. Бұл жеңістер шешуші болды: Византия шекаралық аймақтарына қауіп төндірген негізгі күштер жойылды және Византияның Шығыста үстемдік құру дәуірі басталды (10 ғасырдағы жаулаулармен аяқталды). Византияның табысының тағы бір салдары болды: шығыс шекарадағы арабтардың үнемі қысымын жою Византия үкіметіне Еуропадағы, әсіресе көршілес Болгариядағы мәселелерге назар аударуға мүмкіндік берді. Болгариялықтар Византия мәдени аймағына сіңірілуінің бастамасы болған Византия христиандығын қабылдауға мәжбүр болды.

Тақырыбы: Арабтар мен Византияның шекаралық соғыстары

VII ғасырдағы мұсылмандық жаулаулардың жылдамдығынан кейін Византия империясы Кіші Азия, Балқанның оңтүстігі және Италияның бір бөлігімен шектелді. Византия алғашқы халифаттардың негізгі христиан жауы болғандықтан, арабтардың Кіші Азияға жасаған шабуылдары VIII және IX ғасырларда да жалғасты. Бұл жорықтар араб шекаралық аймағындағы базалардан дерлік жыл сайын ұйымдастырылып, мұсылман джихадының (қасиетті соғыс) бір бөлігі ретінде жартылай рәсімдік сипатқа ие болды. Византиялықтар VII–IX ғасырларда көбінесе қорғанысқа көшті және 838 жылы үкімдік ететін Амориан әулетінің бас қаласы Амориумның қиратылуы сияқты ауыр жеңілістерге ұшырады. 842 жылдан кейін Аббасид халифатының әскери қаупінің азайуымен және шығыс Византия шекарасында жартылай тәуелсіз араб әмірліктерінің пайда болуымен, византиялықтар өздерін нығайта алды. 850-ші жылдарда Византия империясына ең үлкен қауіп – Умар әл-Ақта басқаратын Мелитен (Малатия) әмірлігі; Әли ибн Яхья әл-Армани басқаратын Аббасид шекаралық округі Тарс; Қалиқала әмірлігі (Византиялық Феодосиополь, қазіргі Эрзурум); және Карбеас басқарған Тефрике Пауликий княздығы еді. Мелитень, әсіресе, Анти-Тавр тауларының батыс беткейінде орналасқандықтан, Анатолия жазығына тікелей қол жеткізуге мүмкіндік бергендіктен, үлкен алаңдау тудырды. Бұл биліктердің қаупі 860 жылы айқын болды, олар византиялықтар үшін апатты салдарға әкелді. Омар мен Карбеас Кіші Азияға шабуыл жасап, көптеген олжамен оралды. Осыдан кейін Әли әл-Армани басқарған Тарс әскерлерінің шабуылы болды. Соңында, Сириядан келген араб теңіз күштері Кибирреот тақырыбының астанасы Атталеяны тонады.

863 ж. арабтардың басып кіруі

863 жылы жазда Омар қайтадан шабуыл жасады, Аббасид генералы Джафар ибн Динар әл-Хайятпен бірігіп, Каппадокияға сәтті жорық ұйымдастырды. Арабтар Киликия қақпасы арқылы Византия аумағына өтіп, Тианаға дейін тонап-жорық жүргізді. Джафардың әскері кері қайтты, бірақ Омар Джафардан Кіші Азияға тереңірек енуге рұқсат алды. Омардың әскері оның әмірлігінің күшінің басым бөлігін құрады, бірақ олардың нақты саны белгісіз. Заманауи мұсылман тарихшысы Я’қуби Омардың 8000 сарбазы болғанын айтады, ал 10 ғасырлық византиялық тарихшылар Генезий мен Теофан Континуатус араб әскерін 40 000 сарбазға дейін көбейтті. Византия танушысы Джон Холдон бұл көрсеткіштердің алғашқысы шындыққа жақын екенін мәлімдейді; Холдон араб әскерлерінің жалпы саны 15 000–20 000 адамға жуық деп есептейді. Қазіргі заманғы тарихшылар Карбеас басқаратын пауликиандық жасақ та болған болуы мүмкін екенін санайды, бірақ бұл туралы нақты мәліметтер жоқ. Император Михаил III араб шабуылына тойтарыс беру үшін әскерін жинады және олармен араб деректерінде Мардж әл-Ускуф ("Епископ алаңы") деп аталатын жерде шайқасты: Назианздың солтүстігіндегі Малакопея маңындағы жота. Өзеннің және шайқас орнының нақты орналасқан жері анықталмаған, бірақ көптеген ғалымдар олардың Амисостан оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан Халис өзенінің жанында болғанын айтады. Бір науқанның нәтижесінде византиялықтар шығыс шекарасындағы ең қауіпті үш қарсыласын таңсылдырды. Бұл жеңістер шешуші болды, Мелитеннің күшін толығымен жойды. Лалакон шайқасындағы византиялық жеңіс аймақтағы стратегиялық тепе-теңдікті өзгертті және Византияның Шығыстағы ғасырлық шабуылының басталуын қадағалады. Бұл жеңістердің маңызы сол кезде ескерусіз қалмады. Византиялықтар оларды 25 жыл бұрын Амориумды тонауға жауап ретінде қарсы алды, жеңімпаз генералдар Константинопольге салтанатты түрде кірді, арнайы тойлар мен діни қызметтер өткізілді. Петронас құрметті сарай атағын алды, ал Чарсианонның әкімшілігі толыққанды тема мәртебесіне көтерілді. Әл-Табари хабарлағандай, "Исламды қатты қорғаған, қызмет еткен шекаралық аймақтарда зор құрметке ие болған" Омар мен Әли әл-Арманидің қазасы туралы хабар Бағдад пен басқа қалаларда үлкен қайғыға апарып соқты, одан наразылықтар мен тонаушылықтар туды. Қасиетті соғысқа жекелеген азаматтар мен еріктілер шекараға жинала бастады, бірақ "осы күндері орталық билік византиялықтарға қарсы әскери күш жіберуге дайын емес еді", өйткені Аббасид халифатында ішкі тұрақсыздық сақталды. Шығыс қауіп-қатерінің жойылуы және византиялықтардың сенімділігінің артуы батыста да мүмкіндіктер ашты, онда болгар билеушісі Борис Рим папасы мен неміс Людовигімен өзінің және халқының христиан дініне өтуі туралы келіссөздер жүргізіп жатқан. Византия үкіметі папаның Константинопольге жақын жердегі ықпалын кеңейтуге жол бермейтін еді. Жеңімпаз шығыс әскерлері Еуропаға ауыстырылды және 864 жылы Болгарияға басып кірді, бұл оның билеушісін византиялық миссионерлерді қабылдауға көндірген әскери күштің көрсеткіші болды. Борис византиялық императордың құрметіне Михаил деп ат қойып, христиан дінін қабылдады. Осылайша Болгарияның христиандануы және оның ұлтының византиялық ықпалмен Шығыс христиан әлеміне енуі басталды.

Батырлық поэзияға әсері

Француз византинисі Анри Грегуардың пікірінше, арабтарға қарсы византиялықтардың жемісті шайқастары, Лалакон шайқасымен аяқталды, ең көне сақталған акритикалық (батырлық) поэманың біріне – Армурис әніне шабыт берді. Грегуардың сөзінше, аттас басты кейіпкер (жас византиялық жауынгер Армурис) император Михаил III-тен үлгі алған. Диген Акритас айналасындағы византиялық эпостық циклдегі шайқас та Лалакон шайқасының оқиғаларын еске түсіреді, себебі атақты батыр Малакопея маңындағы араб әскерін қоршайды. Батал Ғази туралы араб, кейіннен түрік эпостарында және "Мың бір түн" шығармасында да күшті ықпалдарды көруге болады.