Кіріспе
Вьетнамдық кинорежиссер
Трин Т. Мин ха (1952 жылы Ханойда туған; вьетнам тілінде: Trịnh Thị Minh Hà) – вьетнамдық кинорежиссер, жазушы, әдебиет теориясының маманы, композитор және профессор. Ол отыз жылдан астам уақыттан бері фильмдер түсіріп келеді және 1982 жылы түсірілген «Reassemblage» және 1985 жылы түсірілген «Surname Viet Given Name Nam» фильмдерімен ең жақсы танылады. Ол бірнеше марапаттар мен гранттар алды, соның ішінде Америка кино институтының Ұлттық тәуелсіз кинорежиссері Майя Дерен сыйлығы, Джон Саймон Гуггенхайм қорының, Ұлттық өнер қоры мен Калифорния өнер кеңесінің стипендиялары. Оның фильмдері жиырма ретроспективаның тақырыбы болды. Қазіргі уақытта Берклидегі Калифорния университетінде гендерлік және әйелдер зерттеулері мен риторика профессоры қызметін атқарады. Ол гендерлік саясат, мәдени саясат, постколониалдық кезең, заманауи сын теориясы және өнерге қатысты курстарды оқытады. Оның семинарлары сын теориясы мен зерттеу, мәдени саясат, феминистік теория, «Үшінші кино», кино теориясы мен эстетика, әлеуметтік және шығармашылық контексттегі дауыс, автобиографиялық тақырыптарды қамтиды. Триннің вьетнамдық тегі, сондай-ақ Батыс Африкада, Жапонияда және АҚШ-та өткізген жылдары оның жұмысына, әсіресе мәдени саясатқа назар аударуға әсер етті. Өзін негізінен азиялық немесе американдық деп санамаса да, ол «мәдени мұрасы ұлттық шекарадан асып түсетін Азияның осы толық контекстіне» жатады деп есептейді. Шекараларды кесіп өтетін мәдени мұралардың түсінігі оның кинорежиссер және әдебиет теориясының маманы ретіндегі жұмысын жалғастыруда маңызды рөл атқарады.
Өмірбаян
Трин Т. Мин ха Вьетнамның Ханой қаласында дүниеге келген. Вьетнам соғысы кезінде Оңтүстік Вьетнамда өсті. Ол Сайгондағы Ұлттық музыка және театр консерваториясында фортепиано және музыка композициясын оқыды, сондай-ақ басқа да білім беру бағыттарымен айналысты. Трин 1970 жылы АҚШ-қа көшті. Ол Иллинойс университеті Урбана-Шампейнде музыка композициясы, этномузыкология және француз әдебиетін оқып, философия докторы (Ph.D.) дәрежесін алды. 1994 жылдан бері Калифорния университетінің (Беркли) Гендерлік және әйелдер зерттеулер кафедрасында профессор, ал 1997 жылдан бері Риторика кафедрасында профессор болып жұмыс істейді. Ол сонымен қатар Гарвард, Смит, Корнелл, Сан-Франциско мемлекеттік университеті, Иллинойс университеті, Жапониядағы Очаномидзу университеті және Сенегалдағы Ұлттық музыка консерваториясында оқытумен айналысты. 2023 жылы Трин Т. Мин ханың туындылары Бразилиядағы биылғы Сан-Паулу өнер биенналесінде көрсетілуде. Ол ямайкалық суретші Дебора Анзингер, американдық суретші Торквасе Дайсон, кубалық суретші Вифредо Лам, үнді фотографы Даянита Сингх сияқты көптеген суретшілермен бірге өз жұмыстарын ұсынып жатыр.
Әдебиет теориясы
Тринның әдебиет теориясындағы еңбегі ұлттық шекараларды бұзып, бірегей анықтамаларға қарсы тұрады. Ол трансмәдени өзара әрекеттесу, өту, айырмашылықты жасау және қабылдау, технология мен отарлаудың тоғысуы секілді тақырыптарға ден қояды. Технология мен киберкеңістіктің "үзеді-құратын жекелікке" тигізген әсері оның жақындағы еңбектерінің негізгі тақырыбы болып табылады. Трин үшін "басқаша жер" (оның 2010 жылғы кітабының тақырыбы) тұжырымдамасы "жеткіліксіз/басқа" идеясымен байланысты. Ол бұл терминді сексенінші жылдары ойлап тапқанмен, "жеткіліксіз/басқа" оның кинорежиссер және сыншы ретіндегі жұмысында да маңызды рөл атқарады, себебі ол шекаралық жекелікке назар аударады. Америка Құрама Штаттарында тұратын, әртүрлі диаспоралық көзқарысқа ие вьетнамдық ретінде ол Басқа үшін шынайы дауыс табудың қаншалықты қиын екенін айтады, өйткені барлық субъективтіліктер тілде қалыптасады және тілдің күші мен білімімен бейімделеді. Өмірлік тәжірибенің шындығын жай ғана айту жеткіліксіз, керісінше, шындықты жасайтын тілдің өзі сұраққа тартылуы керек.
Лавецид (2016)
2016 жылдың шілде айында жарық көрген "Ловецид" атты Триннің соңғы кітабында АҚШ-тың Ирак пен Ауғанстанға әскери араласуынан бастап, Қытайдың Тибетті қосып алуына дейін, АҚШ-тағы нәсілдік толқуларға дейін созылатын әлемдегі үздірілмейтін соғыс туралы лирикалық, философиялық толғаныс ұсынылады. Кітап адамдардың милитаризм мен бақылау актілеріне қарсы тұру динамикасының өзгеруіне, сондай-ақ әлеуметтік желілерге және олардың азаматтарды хабардар ету мен біріктіру қабілетіне назар аударады. Кітап Триннің "жеңіс пен жеңіліс арасындағы уақытша шекара" деп сипаттаған нәрсеге баса назар береді, онда қақтығыстар шатастырылған, жеңістер нақты да, объективті де емес, және соғыс ғана нақты жеңімпаз болып табылады. Әлемдік милитаризмнің "ауруы" және жеңіске жету қажеттілігі жалғасуда, бірақ оған қарсы тұру үшін күшті наразылық түрлері пайда болды, бұл көрінеу әлсіздерге өздерінің "жеңістерін" иеленуге мүмкіндік берді.
Басқа жерде, осында: Иммиграция, босқындар және шекаралық оқиға (2010)
Басқа жерде, «Мұнда» – әртүрлі кеңістіктер арасындағы аралықтардың қандай мүмкіндіктер беретінін зерттейтін эсселер жинағы. Бұл жинақ шекараларды және сөздік екіұштылықтарды өнімді түрде бұзу арқылы жаңа көзқарас ұсынады. Трин жеке тәжірибеге, әлеуметтік ортаға және тарихи естеліктерге ден қойып, әртүрлі шекаралық жағдайлардағы будандастыққа назар салады. Сонымен қатар, сырттай ұқсамайтын кеңістіктердегі динамикалық ұқсастықтар мен байланыстарды ашып көрсетеді. Бірінші бөлім, «Саяхаттап жүрген бастау», үй, көші-қон және қалыптасу туралы ұғымдарды тарих, орта және, әрине, будандастық арқылы қарастырады. Екінші бөлім, «Шекаралық оқиға: Қарсылықтан панаға дейін», бейнелеу саясатын, білудің әртүрлі жолдарын және өнер мен шығармашылық арқылы пайда болатын мүмкіндіктерді зерттейді. Үшінші бөлім, «Аяқ көрінбейтін соңы», билік пен қанау жүйелерінің қайта жаңғыруын, оларды бұзуға болатын мүмкіндіктерді, соның ішінде шығармашылықты, әңгіме айтуды және білім алуды көрсетеді.
Ай қызыл шамырағанда (1991)
Ай қызылға айналғанда: Өкілдік, гендер және мәдени саясат патриархалдық идеологияларға қарсы тұрып, феминистік қарсылық арқылы көп рет шеттетілген субъектінің шеңберін кеңейтеді. Бұл эсселер жинағы лиминалды және өзгермелі болмысы қолданыстағы идеологияны бұзу және одан асып түсу үшін қолданылуы тиіс көптік белгілі бір субъектінің позициясын сипаттайды. Эсселер кинотеориясы, феминизм және үшінші әлемнің суретшілері мен сыншыларына арналған. Эсселердің бірінші бөлімінде Тринх деректі фильмдер дәстүрін және оның адас астыру тәсілдерін сынап көрсетеді. Оның пікірінше, үшінші әлем елдері туралы деректі фильмдер бірінші әлемнің субъективті шындығын таратуға қызмет етеді. Фильм деректі фильм жасаушыларды сұхбат берушілерге қарсы қойып, олардың дауысы естілуі үшін соңғыларының бұрынғыларына тәуелді болуын қамтамасыз ететін билік динамикасын жасайды. Көбінесе, шығыстану және патриархат деректі фильмдерде жасырын күйде көрінеді, тіпті олар жұмыс істеп тұрған кезде де. Эсселердің екінші бөлімінде Тринх басқа теоретиктер мен суретшілерді көптік белгілі бір субъектіні белгілі бір санаттармен шектегені үшін сұраққа тоқтатады. Алайда, ол сонымен қатар түсті феминистер дәстүрлі гендерлік және нәсілдік саясатты күмәндандыратын теория мен сынды өндіре алатын интерстициалдық кеңістікті ұсынады. Ол осы интерстициалдық кеңістіктегі субъектілер бұрынғы билік позицияларын қайта өндірмей, жаңа ойлау тәсілдерін өндіре алуы керек деп санайды. Осы кеңістікте үшінші әлемнің сыншысы бір мезгілде мәдениеттің бір бөлігі де, мәдениеттің сыртқы бақылаушысы да болып табылады. Сыншы бұл кеңістікте идеологияның жаңа бейнелерін жасауға қабілетті болуы керек. Дегенмен, Триннің өзінің жұмысы да басым идеологияны таратусыз қалай шығармашылық жасауға болатыны туралы сұраққа жауап беруі керек. Эсселердің үшінші бөлімінде ол саясаттың үстем идеологияға қарсы бинарлық емес оппозициясын жақтайды. Трин оқырмандарды "идеологиялық патриархат пен гегемонияның қалай жұмыс істейтініне назар аударуға және оны тереңдетуге" шақырады, әсіресе идеологияның жаңа бейнелерімен бірге кейбір артефакттар әлі де сақталған кезде.
Әйел, жергілікті, басқа: постколониялдылық пен феминизмді жазу (1989)
"Әйел, туған өлке, басқа" атты еңбегінде Трин өзінің зерттеулерін ауызша дәстүрге – отбасына, өзіне және өзінің мәдениетіне арнайды. Осы көзқарас арқылы Трин, халықтың барлық кісіні қамтитын теориясын жасайды. Бұл әдіс түрлі терілі әйелдерге теорияны сынауға және стандартты академиялық теориядан өзгеше "білудің" жаңа жолдарын құруға мүмкіндік берді. Трин оқырманға қалыптасқан білімді және шындықты құрылымдау тәсілдерін қайта қарауды ұсынады. Бірінші тарауда ол тіл, жазу және ауызша дәстүр мәселелерін зерттейді. Ол "жақсы жазылған" мәтінге сынмен қарауды және "жазылған әйел" мен "жазатын әйел" арасындағы айырмашылықты білуді ұсынады.42" Екінші тарауда Трин антропология арқылы батыстың және ерлердің білім құрылыстарын жоққа шығарады. Ол антропологияның батыстың еркек үстемдігінің идеологиясының бастауы екенін, оның мақсаты адам туралы шындықты айту екенін көрсетеді. Оның әңгімелері мен сын-пікірлеріне Trinh-тің кино саласындағы жұмысынан түсті терілі әйелдердің суреттері қосады. Ол өзінің жұмысының этникалық және семиотикалық кеңістігін кеңейту үшін Audre Lorde, Nellie Wong және Gloria Anzaldua сияқты басқа да түрлі терілі әйелдердің оқиғаларын қосады, сонымен қатар әртүрлі "басқа" бейнелеудің қиындығын көрсетіп, бинарлық емес көзқарасты ұсынады. "Әйел, туған өлке, басқа" кітабы, жан-жақты баяндауымен және әртүрлі стилімен, патриархалды/үстемдік идеологияны қолдау үшін бинарлық қарама-қарсылықтардың қалай жұмыс істейтінін және одан қашу үшін оған қалай басқаша қарау керектігін көрсетуге тырысады.
Жазу мен киноның арасындағы сын көзқарас
Трин Т. Минха жазу және кино түсіру процесін өзгеше деп қарамайды, ол нақты хабарламалар емес, "өзгеріс процестері тұрғысынан" ойлайды. Хабарлама туынды жасау барысында беріледі. Бұл оның фильмдері мен сценарийлерімен қатар әдебиет теориясының элементтерін қосатын D Passage сияқты жарияланған туындыларын қарастырғанда анық көрінеді.
Қайта құрастыру (40 минут, 1982)
Reassemblage (кейде Re:assemblage деп аталады) – Трин Т. Мин ханың алғашқы 16 мм фильм. Ол Сенегалда түсіріліп, 1982 жылы шықты. Reassemblage фильмінде Мин ха дәстүрлі этнографиялық деректі фильмдерден өзгеше, "туралы сөйлемеймін/жай ғана жанында сөйлеймін" деген ниетте екенін түсіндіреді. Фильм – Сенегалдан алынған шағын-шағын суреттердің монтажы, онда әңгімелеу жоқ, бірақ Трин Т. Мин ханың кейде айтатын сөздері бар. Оның айтқан ешбір сөзі көріністерге түсінік бермейді. Фильмде музыка, үнсіздік болады, кейде Трин кино көреді, фильмді бір "мәдениет туралы" деп көрсетуден бас тартады. Бұл көрерменнің күтіміне және мағына беру қажеттілігіне назар салады.
Жылаңаш кеңістіктер: өмір сүру дөңгелек (135 минут, 1985)
"Жылаңаш кеңістіктер: Өмір дөңгелек" еңбегінде Трин Т. Мин ха "Қайта құрастыру" туралы толыққанды айтады. Ол "Қайта құрастыруда" постколониалдық идентификация және әлсіздендірудің геосаяси құралдары тақырыптарын зерттейді, соның нәтижесінде жеке тұлға, аударманың мүмкін болмауы және мәдени өкілдік нысаны ретінде кеңістік туралы этнографиялық эссе-фильм жасайды. Ол суреттерді қайта қарастырып, метафоралық сүзгі – иеленген басымдық көзқарасын орнатады. Суреттердің монтажы ойын-сауық экономикасына нұсқайды, ол суреттерді экзотикалық етеді; халықаралық қауымдастық оны неоколониализмді жалғастыру үшін дәлелдеу ретінде пайдаланады. Триннің суреттері африкалық өмірді мистификациялау мен экзотикалық етуге қарсы күрес пен қарсылықты көрсетеді. Оның суреттері интерпретация процесін ұсынады, бұл белгіленген көзқарастарға және стереотиптерді таратуға қарсы тұру үшін түсіндірме ретінде қызмет етеді, кіріспе мәлімдемесінде жарияланғандай: "Сипаттаушы емес, хабарлаушы емес, қызықты емес".
Тегі Вьет Атау Намы (108 минут, 1989)
Тегі Viet, аты Nam Вьетнамда түсірілмеген. Фильм жаңалықтар мен мұрағаттық кадрлардан, сондай-ақ баспа материалдарынан құралған. Онда АҚШ-та тұратын бес қазіргі вьетнамдық әйелмен сұхбаттар бар, сонымен қатар Вьетнамдағы әйелдермен (алғашқыда француз тілінде жарияланған) алынған сұхбаттардың ағылшыл тіліне аудармаларын оқып отырған сол әйелдермен "қойылым сұхбаттары" да көрсетіледі. Триннің сөзінше, фильм "сұхбаттасу тәсіліне шындық пен жалғанның, нақтылық пен сахналықтың арасындағы ойынға қатысуға мүмкіндік береді". Сахналанған және "шынайы" сұхбаттарды көрсету арқылы фильм екеуінің арасындағы айырмашылықты көрсетеді, соның арқасында сұхбаттардың және жалпы бейнелеу саясатының жасырынып қалған жақтарына назар аударады. Фильм көрерменге көптүрлілік, деректі фильмдердегі қияли элементтер және фильмді аударма ретінде қарастыру сияқты мәселелерді ойлануға шақырады. "Тегі Viet, аты Nam" көп назарға ие болды, соның ішінде Америка кино және бейнефестивалінде "Көк лента" жүлдесін жеңіп алды.
Мазмұны үшін ату (102 минут, 1991)
"Мазмұн үшін ату" атауы бір жағынан қытайлық болжау ойынына сілтеме жасайды. Бұл Қытайда аллегориялық атаулар мен әңгімелеудің ерекше лабиринты. Фильмде Тяньаньмэнь алаңындағы оқиғалардан туындаған билік, өзгеріс, саясат және мәдениет мәселелері зерттеледі. Атау деректі фильмдердегі шындықты табу тұжырымдамасымен ойын қылып жасалған: "Мазмұнын атып түсір". Сонымен қатар, фильм өзі туралы сұрақ қояды: "Осы фильмде не бар екенін тап?". Фильм кино жасау процесін сараптайды. Фильмде қытай халық әндері, классикалық музыка, Мао мен Конфуцийдің сөздері, әйелдердің дауыстары, суретшілердің, философтардың және басқа да жұмысшылардың ойлары жинақталған. Кескіндер мен дыбыстардың көп қабаттылығы Тринхтың бұрынғы фильмінде ("Surname Viet Given Name Nam") айтылған сәйкестік көптігі және бейнелеу саясаты тақырыптарын қайта көтеріп, осы жолы Қытайды бейнелеу мәселесіне тоқталады. Фильмнің көрсету мен жасыру арасындағы нәзік тепе-теңдігі, түстермен, ырғақпен ойын және құлақ пен көздің арақатынасының өзгеруі заманауи қытай мәдениеті мен саясатындағы түсіндірулердің өзгеруін көрсетеді. Бұл фильм 1992 жылы Тринге "Кинематографиядағы үздік жетістік" сыйлығын әкелді.
Махаббат туралы әңгіме (108 минут, 1995) (қисық)
Трин Т. Минь ханың оныншы фильмі "Махаббат туралы әңгіме" Вьетнам эпосы "Кьёу туралы әңгіме" поэмасының негізінде еркін құрылған. Бұл 19 ғасырда жазылған ұлттық махаббат поэмасы, талантты, жас Кьёудың отбасын құтқару үшін "тазалығынан" бас тартып, өзін проституцияға сатуы туралы қайғылы оқиғаны баяндайды. Поэма жиі басып алынған Вьетнамның метафорасы ретінде кеңінен танылған. Фильм Америкадағы жаңа өмірдің қарама-қайшы талаптары, артында қалдырған отбасы және жеке амбициялары арасында күресіп жүрген вьетнамдық иммигрант Кьёудың оқиғасын айтады. Бұл Мин ханың 35 мм форматында түсірілген алғашқы толық метражды фильмі болды.
Төртінші өлшем (87 минут, цифрлық, 2001)
Төртінші өлшем – Трин Т. Мин ханың алғашқы цифрлық бейнефильмі. Бұл – жаңа технологияның, күнделікті өмірдің және фестивальдар, діни рәсімдер мен театрлық қойылымдар сияқты дәстүрлі рәсімдер ретінде қабылданатын нәрселер арқылы уақытты зерттеу. Фильм көрермендерді "әдетте" "экранға сезімталдықпен жеткізілгеннің" "Жапония емес, Жапонияның бейне ретіндегі және уақыт жарығы ретіндегі кең ауқымды шындығы" екенін түсінуге жетелейді. Жапония арқылы саяхат камера арқылы жүзеге асырылады, ол – бейнелердің саяхат жазбасы, онда визуалды машина саяхатты рәсімдейді. Уақытпен тірілген бейнелер фильмде уақытты да қалыптастырады; осы жерде нақты және виртуалды Төртінші өлшемде кездеседі. "Жапонияның рәсімдері" бейнелерін рәсімдеу процесінде өзің мен басқа, адам мен машина, көрермен мен бейне, факт пен қиялдың тоғысқан жері, өткен мен қазіргінің мүмкін болатын нүктесі пайда болады.
Night Passage (98 минут, цифрлық, 2004) (қисық)
"Түнгі жол" – эксперименттік, лирикалық цифрлық фильм. Кенжи Миядзаваның "Галактикалық теміржол" шығармасынан шабыттандырылып, үш жас дос өмір мен өлім арасында пойызбен саяхат жасайды. Мин ханың кадрға деген талғамын жалғастыра отырып, ол және режиссер әрі продюсер Жан Пол Бурдье пойыз терезесі арқылы көрінетін арман әлемін зерттейді. "Төртінші өлшем" сияқты, Мин ха цифрлық өндіріске деген қызығушылығын жылдамдық пен жаңа көру мүмкіндіктерімен байланыстырады. Элизабет Дунганмен әңгімелескенде ол: "Маңыздысы – жаңа бейне жасау емес, керісінше, жаңа көруді қозғау, жеңілдету және ынталандыру" деді. "Жылдамдық цифрлық бейнелеуде де жылдамдық болып табылады". "Түнгі жол" барысында Мин ха мен Бурдье аралық кеңістіктер мен жеке тұлғалар, сондай-ақ цифрлық киноның процестері туралы ой жүгіртеді.
Вьетнамды ұмыту (2015 жылы 90 минут, цифрлық)
Вьетнамды ұмыту – мифтерді, өнерлеуді, қазіргі вьетнамдық өмірдің суреттерін және мәдени есте сақтауды біріктіретін лирикалық эссе. Вьетнам тіліндегі "ел" ұғымы жер мен су арасындағы элементтерден тұратынын негізге алған "Вьетнамды ұмыту" жергілікті тұрғындардың, көшпенділердің және соғыс ардагерлерінің қалай түсініп, есте сақтайтынын зерттейді. Миф пен Вьетнам соғысының 40 жылдығы арасындағы дамып келе жатқан, үздіксіз әңгіме фильмнің бойымен жалғасады. Фильм 1995 жылы HI 8 форматында, ал 2012 жылы HD және SD бейне форматында түсірілді. Бұл екі түрлі форматтың монтаждалуы фильмде уақыттың сызықтығы және "жетістік" туралы түсініктерге күмән тудырады.
Қытайға не болады? (135 мин, 2022)
Қытайға не деуге болады? – Қытайдың бай және күрделі тарихы мен кино өнері туралы эсселік толғау. Трин Т. Минь ха бұл фильмде 1990 жылдардың басында Қытайдың оңтүстік және шығыс аймақтарында түсірген материалдарын пайдаланады. «Нағыз» Қытайды іздеудің орнына, «Қытайға не деуге болады?» фильмі – ел туралы біздің күнделікті пікірлеріміздің бетін ашуға бағытталған сұрақ. Бұл пікірлер көбінесе БАҚ және ресми мәлімдемелерге негізделген.
Музыка
Өлеңдер. Соқпалы аспаптар ансамблі үшін шығарма. Иллинойс университетінің соқпалы аспаптар ансамблінің жетекшісі Денис Визецки басқаруымен алғашқы орындалуы. 1976 жылғы 9 сәуір. Электрондық музыкаға арналған төрт пьеса. 1975 жылы Иллинойс университетіндегі өнер көрсетулер.