Кіріспе

Кибер дүйсенбі — АҚШ-та Алғыс айту мерекесінен кейінгі дүйсенбіде электрондық коммерциялық мәмілелер үшін қолданылатын маркетингтік термин. Оны саудагерлер адамдарды онлайн сауда жасауға ынталандыру үшін құрды. Бұл терминді Ұлттық бөлшек сауда федерациясының Эллен Дэвис және Скотт Сильверман ойлап тапты және 2005 жылдың 28 қарашасында «Кибер дүйсенбі жылдың ең ірі онлайн сауда күндерінің біріне айналуда» деген тақырыпта Shop.org баспасөз хабарламасында алғаш рет пайда болды. Кибер дүйсенбі Алғыс айту мерекесінен кейінгі дүйсенбіде өтеді; күні жылға байланысты қарашаның 26-сы мен желтоқсанның 2-сі аралығында болады. Кибер дүйсенбі — Қара жұманың онлайн әдепкісіне айналды және кішірек сауда сайттарына ірі желілермен бәсекелесуге мүмкіндік береді. Ол құрылғаннан бері әлемнің түкпір-түкпіріндегі онлайн саудагерлер қолданатын халықаралық маркетингтік терминге айналды. 1950 жылы бөлшек сауда дүкендері бағаларды төмендетіп, жұмыс уақытын ұзартудан бастау алған сауда оқиғасы 2000 жылы әлемдік онлайн құбылысқа айналды, ол әлемдегі ең жоғары сату көлеміне ие болды және одан кейін 2005 жылы Кибер дүйсенбінің құрылуына түрткіс болды. Shop.org/Bizrate Research 2005 жылғы eHoliday Mood Study зерттеуіне сәйкес, «онлайн саудагерлердің 77 пайызы Алғыс айту мерекесінен кейінгі дүйсенбіде сатулары айтарлықтай өскенін мәлімдеді, бұл үрдіс осы жылы (2005) Кибер дүйсенбіде үлкен онлайн жеңілдіктер мен акцияларға әкелуде». 2017 жылы Кибер дүйсенбідегі онлайн сатылымдар рекордтық 6,59 миллиард долларды құрады, бұл 2015 жылғы 2,98 миллиард доллармен және 2014 жылғы 2,65 миллиард доллармен салыстырғанда жоғары көрсеткіш. Дегенмен, орташа тапсырыс құны 128 долларды құрады, бұл 2014 жылғы 160 доллардан сәл төмендеді. 2020 жылдың 30 қарашасындағы Кибер дүйсенбі (COVID-19 пандемиясы кезіндегі алғашқысы) АҚШ тарихындағы ең ірі онлайн сауда күні болды, ондағы онлайн шығындардың жалпы сомасы 10,7 миллиард долларды құрады.

Тарих

"Кибер дүйсенбі" термині Эллен Дэвис есімді адаммен бірге туындады және 2005 жылғы мерекелік маусымда электрондық коммерция қауымдастығында алғаш рет қолданылды. "Шоп.орг" ұйымының басшысы Скотт Сильверманның сөзінше, бұл термин 2004 жылғы зерттеулерге сүйенген, онда "жылдың ең ірі онлайн сауда күндерінің бірі" Алғыс айту күнінен кейінгі дүйсенбі (тарихта 12-ші ірі күн) екені анықталған. Саудагерлер сондай-ақ, ең маңызды сауда кезеңінің өткен жылдың 5-15 желтоқсаны аралығында болғанын атап өтті. 2005 жылдың қараша айының соңында "Нью-Йорк Таймс" газетінде былай деп жазылған: "Кибер дүйсенбі атауы миллиондаған еңбекке жарамды американдықтардың, Алғыс айту күні демалысынан кейін, жұмыстағы жоғары жылдамдықты интернет байланысына оралып, өздеріне ұнаған заттарды сатып алуы байқалғаннан кейін пайда болды". Ол кезде көптеген адамдардың үйде интернет байланысы өте баяу болды. Мұндай мереке туралы идеяны 2003 жылы "1800Flowers.com" компаниясында жұмыс істеген Тони Валадо ойлап тапты және бұл күнді онлайн саудагерлер үшін Алғыс айту күніне дейінгі "Ақ сәрсенбі" деп атады.

Аргентина

Аргентиналық баспасөз хабарлағандай, онлайн сатудан пайдаланған пайдаланушылар саны өткен жылға қарағанда он есеге артты.

Австралия

2012 жылы 20 қараша күні сағат 19:00-де (Австралияның шығыс жазғы уақыты бойынша) Австралияның онлайн саудагерлері алғаш рет осындай шара өткізуге бел буды, оған "Клик френзи" деп ат қойылды. Көптеген веб-сайттар дереу жұмысын тоқтатты, қолжетімсіз болды немесе серверлік мәселелерге тап болды, оның ішінде "Клик френзи" акциялық веб-сайты да. Ірі саудагер "Дэвид Джонс" сол күні "Рождестволық ақырсу" деп аталған қарсы сатылым ұйымдастырды.

Бельгия

Бельгияда Киберсесенбі 2016 жылдан бері танымал болып келеді. Көптеген ірі онлайн-дүкендердің Киберсесенбі күніне арналған ірі акцияларын өткізуінің нәтижесінде, Киберсесенбі күнінің орташа кірісі 2015 жылғы көрсеткіштермен салыстырғанда 50%-ға артты.

Канада

Кибер-дүсенбі 2008 жылы Канадаға келді. Канадалықтар да қол жетімді болатын АҚШ-тың ірі телеарналары Қара жұма мен Кибер-дүсенбідегі сату акцияларын, Канадада да бизнес жүргізетін дүкендер үшін жариялағандықтан, канадалық доллар АҚШ-та жұмсалмас үшін, канадалық саудагерлер де сондай сату шараларын ұйымдастыруға мәжбүр болды деген болжам бар.

Чили

Чилидегі алғашқы Кибер дүйсенбі 2011 жылдың 28 қарашасында өтті. Іс-шараға қатысқан компаниялар Сантьяго сауда палатасының Электрондық коммерция комитетінің қатысушылары болып табылады. 2015 жылы Чилидің Кибер дүйсенбісіне 85 дүкен қатысып, 390 000 транзакция жасалды және 83 миллион АҚШ долларына сатылым болды. Оның 36 пайызы мобильді құрылғылар арқылы жүзеге асты. 2016 жылы Кибер дүйсенбі 7 қарашада өтеді. 140 компания ресми серіктес ретінде тіркелді.

Колумбия

Колумбияда алғашқы Киберсеусенбі 2012 жылдың 26 қарашасында болды. Оны Колумбияның Электрондық коммерция палатасы ұйымдастырды және Ақпараттық технологиялар мен телекоммуникация министрлігі демеушілік етті.

Франция

АҚШ-тағы құбылысқа шабыттанған Кибер дүйсенбі термині алғаш рет 2008 жылы Францияда пайда болды.

Германия

Amazon.de компаниясы 2010 жылы Германияға Cyber Monday-ді алып келгенін хабарлады. 2014 жылдан бастап Amazon.de Cyber Monday-ді жарнамалауды жалғастырып, оны Құралыс тойына дейінгі дүйсенбіде басталатын 8 күндік кезеңге ("Cyber Monday аптасы") ұзартты.

Үндістан

2012 жылдың 12 желтоқсанында Үндістан өзінің «Кибер дүйсенбі» (Great Online Shopping Festival) фестиваліне ие болды, осыған орай «Google India» компаниясы Flipkart, Snapdeal, HomeShop18, Indiatimes shopping және MakeMyTrip сияқты көптеген электрондық коммерция компанияларымен серіктестік құрды. Google бұл салада мұндай ауқымды бастама алғаш рет іске асырылып отырғанын мәлімдеді. 2015 жылдың қараша айында Google бұл шара қайталанбайтынын хабарлады.

Жапония

Amazon.co.jp 2012 жылы Жапония мерейтойлар қауымдастығында Cyber Monday тіркелгенін хабарлады. Amazon.co.jp 2012 жылдың 10 желтоқсанынан 16 желтоқсанына дейін Cyber Monday жеті күндік сату акциясын өткізді.

Нидерланды

Нидерландыда "Кибер дүйсенбі" термині алғаш рет 2012 жылы қолданылды. Содан бері голландиялық онлайн саудагерлер "Кибер дүйсенбі" күнін жарнамалық мақсаттарда пайдаланады, себебі ол Нидерландыда бір-біріне сыйлықтар сатып алу арқылы тойланатын Синтерклаас мерекесіне дейін өте ыңғайлы уақытқа сәйкес келеді. 2012 жылдан бері "Кибер дүйсенбі" күнінің танымалдылығы Нидерландыда жыл сайын күрт өсуде. 2017 жылғы "Кибер дүйсенбі" кезеңінде барлығы 105 онлайн дүкен қатысты. 2019 жылғы "Кибер дүйсенбі" күндері дүкендердің саны 40-қа артып, барлығы 189 дүкенге жетті.

Жаңа Зеландия

Онлайн-саудагер Belly Beyond Жаңа Зеландияда алғашқы Cyber Monday акциясын 2010 жылдың 29 қарашасында өткізді. Акция бес күн бойы, дүйсенбіден жұмаға дейін жалғасты.

Португалия

Португалияда "Кибер дүйсенбі" термині алғаш рет 2009 жылы қолданылды.

Румыния

Румынияда Кибер дүйсенбі – АҚШ-тағы Қара жұмадан бір апта бұрын ең ірі сауда желілері ұйымдастыратын Қара жұмадан кейінгі алғашқы дүйсенбі.

Швеция

Швецияда Кибер дүйсенбі тез дамып келеді және көптеген ірі онлайн-саудагерлер Кибер дүйсенбі акцияларын тұрақты түрде өткізеді. Кибер дүйсенбі алғаш рет 2010 жылы Швециядағы ірі онлайн-саудагерлерде пайда болды.

Ұлыбритания

2009 жылғы The Guardian газетінде жарияланған мақалаға сәйкес, Ұлыбританияның онлайн саудагерлері жылдың ең қарбалас интернет-сауда күні ретінде "Кибер дүйсенбіні" атайды, ол көбінесе АҚШ-тың Кибер дүйсенбісімен бірге келеді.

Америка Құрама Штаттары

2006 жылы comScore компаниясы Cyber Monday күні онлайн-сату 25%-ға өсіп, 608 миллион долларды құрағанын, 2007 жылы 21%-ға өсіп 733 миллион долларды, ал 2008 жылы 15%-ға өсіп 846 миллион долларды құрағанын хабарлады. 2009 жылы comScore онлайн-саудадағы жұмсалымның 5%-ға, яғни 887 миллион долларға артқанын және АҚШ веб-сайттарындағы онлайн-сауданың жартысынан астамының (52,7%) жұмыс компьютерлерінен жасалғанын, бұл өткен жылмен салыстырғанда 2,3 пайыздық тамылған жоғарылау екенін мәлімдеді. Қалған үлестің көп бөлігі (41,6%) үйден жасалған сатып алулардың үлесін құрады, ал халықаралық жерлерден жасалған сатып алулар 5,8% құрады. ComScore төрағасы Джан Фулгонидің сөзіне сәйкес, "comScore деректері Cyber Monday күні онлайн-сатулардың жұмыс орындарынан жасалған сатып алулардың көптігімен жүзеге асырылатынын көрсетіп келеді. Бұл үрдіс өзгерген жоқ. Ұзақ мерекелік демалыстан кейін, әлі де көптеген мерекелік сатып алулар күтіп тұрған тұтынушылар жұмыстан демалыс күндері сатып алуларын жалғастыруға бейім. Бұл күнді саудагерлер ұсынатын кең ауқымды Cyber Monday ұсыныстарынан пайдалану немесе отбасы мүшелерінің көзінен жасырып сыйлықтар сатып алу үшін Американың онлайн-дүкендері үшін жыл сайынғы дәстүрге айналдырды". 2011 жылы comScore Cyber Week кезеңінде АҚШ тұтынушылары 28 қарашадан 2 желтоқсанға дейін 6 миллиард доллардан астам онлайн-сату жасағанын хабарлады. 2012 жылы comScore Cyber Monday күні 2011 жылмен салыстырғанда сату 16%-ға өсіп, жалпы сомасы 1,5 миллиард долларды құрағанын мәлімдеді. 2013 жылы Cyber Monday сатулары өсімін жалғастырып, 2,29 миллиард долларды құраған ең жоғары көрсеткішті тіркеді. 2014 жылы орташа жоспарланған шығын бір адамға шаққанда 361 долларды құрады. Адамдардың 46%-ы несие картасымен, ал 43%-ы дебеттік картамен төлеуді жоспарлап отыр. IBM Digital Analytics мәліметтері бойынша, сату 8,1%-ға өсті. Орташа тапсырыс сомасы 131,66 долларды құрады, бұл өткен жылғы көрсеткішпен салыстырғанда өзгермеді, бірақ транзакциялар саны артты және адамдар тапсырыс бойынша орташа есеппен көбірек тауар сатып алды. 2016 жылы Adobe Digital Insights мәліметтері бойынша, Cyber Monday 3,45 миллиард долларды құрап, жаңа рекордты жаңартты, бұл АҚШ тарихында онлайн-сатудың бір күні ішінде 3 миллиард доллардан асып түскен алғашқы жағдай болды. Бұл көрсеткіш өткен жылмен салыстырғанда 12,1%-ға өсті. 2018 жылы Adobe Analytics мәліметтері бойынша, Cyber Monday онлайн-сатуда рекордтық 7,9 миллиард долларды құрады, бұл өткен жылмен салыстырғанда 19,3%-ға жоғары көрсеткіш. 2019 жылы Adobe Analytics мәліметтері бойынша, Cyber Monday күні мобильді транзакциялар 3,1 миллиард долларды құрады, ал жалпы онлайн-сату рекордтық 9,4 миллиард долларға жетті. + Кибер дүйсенбі күні онлайн сату (млн доллар)ЖылКүнСатулар% Өзгеріс27 қараша2006$610N/A26 қараша2007$73020%1 желтоқсан2008$84616%30 қараша2009$8874.7%29 қараша2010$1,02816%28 қараша2011$1,25122%26 қараша2012$1,46517%2 желтоқсан2013$1,73518%12 желтоқсан2014$2,03817%30 қараша2015$2,28012%28 қараша2016$2,67117%27 қараша2017$3,36426%