Кіріспе

Кристаллдағы бірлік жасушалардың физикалық өлшемдері

Тор тұрақтысы немесе тор параметрі – кристалл торындағы бірлік жасушалардың геометриясын анықтайтын физикалық өлшемдер мен бұрыштардың бірі және кристаллдағы атомдар арасындағы қашықтыққа пропорционалды. Жасырақтағы кубтық кристалда тек бір тор тұрақтысы болады – атомдар арасындағы қашықтық, бірақ әдетте үш өлшемді торлар алты тор тұрақтысына ие: үш жасуша қабырғасының ұзындығы a, b және c, олар бір төбеде түйіседі, және осы қабырғалар арасындағы бұрыштар α, β және γ. Кристалдық тор параметрлері a, b және c ұзындық өлшемдерімен сипатталады. Бұл үш сан бірлік жасушаның мөлшерін көрсетеді, яғни берілген атомнан сол бағдардағы және орналасудағы көрші жасушадағы бірдей атомға дейінгі қашықтық (өте қарапайым кристалл құрылымдарында болмаса, бұл міндетті түрде ең жақын көршіге дейінгі қашықтық емес). Олардың СИ бірлігі – метр, бірақ олар көбінесе ангстремдермен (Å) беріледі; бір ангстрем 0,1 нанометрге (нм) немесе 100 пикометрге (pm) тең. Типик мәндер бірнеше ангстремнен басталады. Бұрыштар α, β және γ әдетте градустармен көрсетіледі.

Кіріспе

Қатты күйдегі химиялық зат кристаллдар құрауы мүмкін, онда атомдар, молекулалар немесе иондар кеңістікте мүмкін болатын кристаллдық жүйелердің (тор типтерінің) шектеулі санының біріне сәйкес орналасады. Әрбір жүйе затқа тән, жақсы анықталған тор параметрлері жиынтығымен сипатталады. Бұл параметрлер әдетте температураға, қысымға (немесе, жалпы алғанда, кристалл ішіндегі механикалық кернеудің жергілікті жағдайына), электр және магнит өрістеріне, сондай-ақ изотоптық құрамына байланысты. Тор, әдетте, қоспалардың, кристалл ақауларының және кристалл бетінің жанында бұрмаланады. Нұсқаулықтарда келтірілген параметрлердің мәндері осы орталық шарттарды көрсетуі керек және олар өлшеу қателігіне ұшырайтын орташа мәндер болып табылады. Кристалл жүйесіне байланысты, кейбір ұзындықтар тең немесе барлығы бірдей болуы мүмкін, ал кейбір бұрыштардың белгілі бір мәндері болуы мүмкін. Мұндай жүйелерде алты параметрдің тек бір бөлігін ғана көрсету жеткілікті. Мысалы, кубтық жүйеде барлық ұзындықтар тең және барлық бұрыштар 90° болғандықтан, тек 'a' ұзындығын көрсету жеткілікті. Бұл алмазға тән, оның a = 3.57 [[ангстром 300 К-де. Сол сияқты, гексагондық жүйеде 'a' және 'b' тұрақтылары тең, ал бұрыштар 60°, 90° және 90° болады, сондықтан геометрия тек 'a' және 'c' тұрақтыларымен анықталады. Кристалдық заттың тор параметрлерін рентгендік дифракция немесе атомдық күш микроскопы сияқты әдістер арқылы анықтауға болады. Оларды нанометрлік диапазонның табиғи ұзындық стандарты ретінде қолдануға болады. Кристалл қабатын әртүрлі құрамдағы субстратқа эпитаксиалды өсіру кезінде, кернеу мен кристалл ақауларын азайту үшін тор параметрлерін сәйкестендіру қажет.

Жадының сәйкестігі

Екі түрлі жартылай өткізгіш материалдың тор құрылымдарының үйлесуі кристалл құрылымын өзгертпестен, материалда жолақтық аралықтың өзгеру аймағын жасауға мүмкіндік береді. Бұл озық жарықдиодтар мен диодты лазерлер құрастыруға жол ашады. Мысалы, галлий арсениді, алюминий-галлий арсениді және алюминий арсенидінің тор тұрақтылары шамалы ғана ерекшеседі, соның арқасында оларды бірінің үстіне бірі кез келген қалыңдықтағы қабаттар түрінде өсіруге болады.

Жатырларды жіктеу

Көбінесе, бұрынғы пленка немесе субстрат үстінде өсетін әртүрлі материалдардың пленкалары, пленкадағы кернеуді азайту үшін алдыңғы қабаттың тор тұрақтысына сәйкес таңдалады. Балама әдіс – пленка өсу кезінде қорытпа құрамын бақыланатын түрде өзгерту арқылы тор тұрақтысын бір мәннен екіншісіне өзгерту. Градиентті қабаттың басындағы құрам негізгі торға сәйкес келеді, ал қабат өсуінің соңындағы қорытпа келесі жабылатын қабаттың қажетті соңғы торына сәйкес келеді. Қорытпа құрамының өзгеру жылдамдығын қабаттың деформациясының, демек, дефектілердің тығыздығының салдарына қарсы, эпитаксиялық жабдықтағы уақыт шығынына қарай салмақтау арқылы анықтау қажет. Мысалы, 1,9 эВ-тан жоғары тығыздық аралығы бар индий-галлий фосфидті қабаттарды галлий арсенидті пластиналарға индекстік градиентпен өсіруге болады.

Желілік тұрақтылардың тізімі

+300 K температурадағы әртүрлі материалдар үшін кристалдық тор тұрақтылары Материал Кристалдық тор тұрақтылығы (Å) Кристалдық құрылым Сілтеме C (алмаз) 3.567 Алмаз (FCC) C (графит) a = 2.461 c = 6.708 Алтыбұрышты Si 5.431020511 Алмаз (FCC) Ge 5.658 Алмаз (FCC) SiC a = 3.086 c = 10.053 Вурцит ZnO 4.580 Галит (FCC) Fe 2.856 BCC ZrC 0.974 4.698 Галит LiNbO3 a = 5.1483 c = 13.8631 Алтыбұрышты KTaO3 3.9885 Кубтық перовскит BaTiO3 a = 3.994 c = 4.034 Төртбұрышты перовскит SrTiO3 3.98805 Кубтық перовскит CaTiO3 a = 5.381 b = 5.443 c = 7.645 Ортабұрышты перовскит PbTiO3 a = 3.904 c = 4.152 Төртбұрышты перовскит EuTiO3 7.810 Кубтық перовскит SrVO3 3.838 Кубтық перовскит CaVO3 3.767 Кубтық перовскит BaMnO3 a = 5.673 c = 4.71 Алтыбұрышты CaMnO3 a = 5.27 b = 5.275 c = 7.464 Ортабұрышты перовскит SrRuO3 a = 5.53 b = 5.57 c = 7.85 Ортабұрышты перовскит YAlO3 a = 5.179 b = 5.329 c = 7.37 Ортабұрышты перовскит