Тадеуш Ломницки: Польшаның көрнекті актері және режиссері

Кіріспе

Польша актері Тадеуш Ломницкий (18 шілде 1927 – 22 ақпан 1992) – Польшаның сол дәуірдегі ең көрнекті театр және кино актерінің бірі. Ол көбінесе комедиялар мен драмалардағы рөлдерімен, сондай-ақ Юлиус Словэцкийдің осы аттас пьесасындағы Кордиан рөлімен есте қалады. Варшавадағы Мемлекеттік театр мектебінің белгілі профессоры және ректоры да болды.

Өмірбаян

1927 жылы 18 шілдеде Польшаның екінші республикасында, Львов қаласының жанындағы Подхайце қаласында пошта кызметкері мен мұғалім отбасында дүниеге келген. Дьебицадағы кәсіптік училищені бітіргеннен кейін Краковқа көшіп, теміржол жұмысшысы болып жұмыс істеп, сонымен қатар скрипкада ойнауды үйренген. Ол жерде Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде «Грей Ранктар» қатарында немістерге қарсы күрескен. 1945 жылы сол кездегі ең беделді поляк театрларының бірі – «Старый Театр» ұйымдастырған актерлер мектебіне емтихан тапсырған. Алғашқы сахналық рөлінен кейін, ол қысқа мерзімге Краковтағы Словацкий театрында және Катовицедегі қалалық театрда ойнаған. Уильям Шекспирдің «Жазғы түнгі арман» пьесасындағы Пак рөлі үшін Варшавадағы Шекспир фестивалінің сыйлығын алған. 1949 жылы Варшаваға көшіп, сол кездегі ең жақсы поляк сахналарының бірі – «Teatr Współczesny» театрының мүшесі болған, оған танымал режиссер Эрвин Аксер жетекшілік еткен. Осы кезде ол драматург ретінде де дебют жасап, екі пьесасы Кильце мен Краковта қойылған. Ол сондай-ақ Ұлттық театрда Юлиус Словацкийдің осы аттас пьесасында Кордиан рөлінде ойнап, оған үлкен танымалдылық пен атақ әкелген. Варшавадағы Ұлттық театр академиясына (Академия Театральная) оқуға түсіп, 1956 жылы режиссерлік бөлімін бітірген. 1955 жылы Анджей Вайданың «Бір ұрпақ» фильмінде алғашқы маңызды рөлін ойнаған. Вайданың алғашқы ірі жұмысы болған бұл фильм Ломницкийдің танымалдығын арттырып, оны Польша кино мектебінің ең көрнекті актерлерінің бірі деп санауға мүмкіндік берген. Келесі жылдары ол Польша кино мектебінің мүшелері түсірген көптеген маңызды фильмдерде ойнаған, оның ішінде Вайданың «Бескүнә сиқыршылар» (1960), Анджей Мунктің «Батырлық» (1958) және Чеслав Петэльскийдің «Өлілер қоймасы» фильмдері бар. 1969 жылы ол өзінің ең танымал фильмдерінде – полковник Володьевский және Джерзи Хоффманның «Тұғын» фильмдерінде ойнаған, соңғысы 1974 жылы «Оскар» сыйлығына «Үздік шетелдік фильм» номинациясына ұсынылған. Сонымен қатар, ол 6-шы Мәскеу халықаралық кинофестивалінде «Үздік актер» сыйлығын жеңіп алған. 1974 жылға дейін «Teatr Współczesny» театрында ойнауын жалғастырған, «Париждегі Ифигения», Бертольд Брехттің «Артуро Уидің қарсы тұруға болатын өрлеуі», Александр Фредроның «Ануитет», Фридрих Дюренматтың «Стриндберг» пьесасындағы Эдгар және Лев Толстойдың «Қараңғылық күші» пьесасындағы Никита рөлдерінде үлкен жетістікке жеткен. 1970-1981 жылдары ол Варшавадағы альма-матерінің ректоры болған. Ол жұмыс істеген кезеңде актерлер студиясын жаңа лекциялармен толықтырып, оларды теледидар мен фильмдердегі актерлердің жаңа рөлдеріне бейімдеген. Осы кезде ол Варшавадағы «Teatr na Woli» театрын құрып, алғашқы директоры болған. Онда ол көптеген пьесаларда ойнаған, оның ішінде Антонио Буэро Вальехоның «Ақылдың ұйқысы» пьесасында Гойя рөлінде, Словацкийдің «Фантазия» пьесасында және Питер Шаффердің «Амадей» пьесасында Сальери рөлінде. Ол сондай-ақ көптеген фильмдерде ойнаған, оның ішінде Кшиштоф Кисловскийдің «Соқыр мүмкіндік», Кшиштоф Зануссидің «Контракт» және Анджей Вайданың «Мәрмәр адам» фильмдері бар. Алайда, уақыт өте келе Ломницкийдің танымалдығы төмендеген. Бұл оның Польша Біріккен Жұмысшылар партиясына қатысқандығымен байланысты болды, ол партияның белсенді мүшесі болған. 1981 жылы Польшада әскери жағдай енгізілгеннен кейін ол барлық лауазымдарынан және партия мүшелігінен бас тартса да, оның беделі толыққанды қалпына келмеген. Сонымен қатар, 1980 жылдары ол денсаулығымен күрескен және Варшавадағы театрлардың көпшілігінде эпизодтық рөлдерде ғана ойнаған. Соңында оған Шекспирдің «Король Лир» пьесасындағы басты рөл ұсынылған. Оның ең маңызды рөлі деп есептелген бұл рөлге сыншылар үлкен қызығушылық танытқан. Премьера 1992 жылдың 29 ақпанына жоспарланған. Алайда, бір апта бұрын, 22 ақпанда, Ломницкий Познаньдағы «Teatr Nowy» сахнасындағы соңғы репетиция кезінде жүрек талмасынан кенеттен қайтыс болған. Оның соңғы сөздері Лир патшаның сөзі болған: «Онда өмір бар. Жоқ, оны ақтауға тырысқанда ғана ақтала аласың. Са, са, са, са».

Born on 18 July 1927 in Podhajce near Lwów in the Second Polish Republic to a family of a post office clerk and a teacher. After graduating from a trade school in Dębica he moved to Kraków, where he started to work as railway worker and study violin play. There he spent World War II and fought against the Germans in the ranks of the Grey Ranks. In 1945 he passed his exams to an actors' school organized by the Stary Teatr (Old Theatre), one of the most prestigious Polish theatres of the epoch. After his stage debut in an episodic role in Stary Teatr he briefly appeared in Słowacki's theatre in Kraków and the Municipal Theatre in Katowice. For his role of Puck in William Shakespeare's A Midsummer Night's Dream he received an award of the Shakespeare Festival in Warsaw. Finally in 1949 he moved to Warsaw, where he became a member of Teatr Współczesny, one of the best Polish stages at the time, led by renowned director Erwin Axer. About that time he also debuted as a playwright, with two of his plays staged in Kielce and Kraków. He was also engaged in the National Theatre in the role of Kordian in Juliusz Słowacki's play of the same title, which gained him much popularity and fame. He was also admitted to the National Theatre Academy (Akademia Teatralna) in Warsaw and graduated from the Directors' Division in 1956. In 1955 he played the first major role in a film appearing in Andrzej Wajda's A Generation. This film, undoubtedly the first major production of Wajda, led to ever increasing popularity of Łomnicki, who started to be regarded as one of the most notable actors of the so called Polish Film School. The following years he also appeared in most major films screened by the Polish Film School movement members, among them in Wajda's Innocent Sorcerers (1960), Heroism by Andrzej Munk (1958) and Depot of the Dead by Czesław Petelski. In 1969 he appeared in his most famous films, the Colonel Wolodyjowski and The Deluge by Jerzy Hoffman, the latter being nominated for the Best Foreign Film Oscar in 1974. He also won the award for Best Actor at the 6th Moscow International Film Festival. He continued to play in Teatr Współczesny until 1974, and gained much fame for his lead roles in Iphigenia in Paris, Bertold Brecht's The Resistible Rise of Arturo Ui, Aleksander Fredro's The Annuity, the role of Edgar in Friedrich Dürrenmatt's Play Strindberg and the role of Nikita in Lev Tolstoy's The Power of Darkness. Between 1970 and 1981 he was also the rector of his alma mater in Warsaw. During his work there he modified the actor's studio by introducing new lectures, mostly designed to fit the new role of the actors in television and films. About that time he also became the founder and the first head of his own theatre, the Warsaw based Teatr na Woli. There he appeared in a number of plays, including in the roles of Goya in Antonio Buero Vallejo's The Sleep of Reason, the lead role in Słowacki's Fantazy and the role of Salieri in Peter Shaffer's Amadeus. He also appeared in numerous films, among them Krzysztof Kieślowski's Blind Chance, Krzysztof Zanussi's The Contract and Andrzej Wajda's Man of Marble. However, with time Łomnicki's popularity began to fade. This was due partially to his involvement with the Polish United Workers' Party, of which he was an active member. Although on the imposition of Martial Law in Poland in 1981 he resigned all his posts and party membership, his reputation never recovered. In addition, during the 1980s, he suffered from serious health problems and he appeared only in episodic roles in almost all of Warsaw based theatres. Finally he was offered the lead role in Shakespeare's King Lear. What he considered his most important role was highly anticipated by the critics. The opening night was scheduled for the 29 February 1992. However, a week before, on 22 February, Łomnicki died suddenly of a heart attack during one of the last dress rehearsals on the stage of Poznań based Teatr Nowy. His last words were King Lear's line: Then there's life in't. Nay, if you get it, you shall get it with running. Sa, sa, sa, sa.