Кіріспе

Жоғарғы қабат құрылымы, жоғарғы қабат өлшемі немесе геопеталдық көрсеткіш – шөгінді немесе жанартаулық тастарда немесе тас қатарларында байқалатын ерекше қатынас. Ол олардың дұрыс бағытта (яғни бастапқыда орналасқан күйде, сондай-ақ «стратиграфиялық жоғары» немесе «жасқа қарай көтерілу») бағытталғандығын немесе кейінгі деформация салдарынан аударылғандығын анықтауға мүмкіндік береді. Бұл техника, әсіресе, итерудің әсеріне ұшыраған және қатардағы қабаттардың салыстырмалы жасын анықтау үшін басқа белгілер жеткіліксіз болған аймақтарда, мысалы, кембрийге дейінгі кезеңде, қазба жәндіктері сирек кездесетін жерлерде маңызды. Бастапқы анықтама 1936 жылы Бруно Сандер берген, ол 1951 жылы неміс тілінен ағылшын тіліне аударылды. Онда былай делінген: Геопеталдық құрылымдар. Тас пайда болған кезде «жоғары» мен «төмен» арақатынасын анықтауға мүмкіндік беретін құрылымның кең таралған кеңістіктік белгілері геопеталдық құрылымдар деп аталады. Мұндай құрылымдар – механикалық және химиялық ішкі шөгінділер; шекара бетіндегі дәншелер; қиылысқан қабаттар және т.б.

Мысалдар

Қалыптаспалар Екі тау жынысы қатарының салыстырмалы жасын анық көрсетеді. Крест-жатылу (Крест-тақталану) Бұл құрылымдар желдің немесе су ағындарының әсерінен, сондай-ақ кейбір вулканикалық жыныстарда жиі кездеседі. Жалпы жинақталу кезіндегі шағын эрозиялық оқиғалар кішкентай бұрыштық қалыптаспаларға әкеледі. Крос-бейдтің үш түрлі қолданылуы бар: Крос-бейдтің ойыс бөлігі жоғары қарай бағытталған. Крос-бейдтің жанама (соңғы) бөлігі әрқашан төменгі жағында орналасқан. Көптеген крос-бейдтер бірінің үстіне бірін қойылып, қиылыс әрқашан жоғары жағында болады. Градациялық жатыс Кейбір кластикалық шөгінді жыныстарда дәннің немесе класттың мөлшері төсектің түбінен жоғарғы жағына қарай жүйелі түрде өзгереді. Қалыпты градациялық жатыста дәннің немесе класттың мөлшері түбінде ең ірі болып, төсек жоғары қарай ұсарады. Тығыздық ағындарымен шөгіндірген төсектер, мысалы, турбидиттер әдетте қалыпты градацияны көрсетеді. Кері градация немесе жоғары қарай қалыңдау кейбір аллювиалды жаңбырлы шөгінділеріне тән, сондықтан осы нақты критерийді қолдану алдында шөгінді ортасын түсіну маңызды. Көптеген төсектердің негізі эрозиялық болып келеді, мысалы, турбидиттерде. Көп жағдайда бұрыштық қалыптаспа пайда болмаса да, төсектің түбінде қалыптасқан ерекше құрылымдар бар. Оларға флейта құймалары, ойыстар және құрал іздері кіреді. Жүктеме құймалары Олар жоғары тығыздықтағы қабаттың (мысалы, құмның) төмен тығыздықтағы қабатқа (мысалы, сазға) орналасуынан пайда болады. Төменгі тығыздықтағы қабаттан жоғары көтерілген жалын тәрізді құрылымдар сипаттамалық құрылымдарға жатады. Саз жарықтары Құрғақ көлдің түбінде немесе су тасқынында кездесетін құрғақ саз қабатындағы жарықтар көбінесе үстіндегі құм қабатымен толтырылады. Кесінді бойынша саз жарықтары әдетте төменгі жағында тар, ал жоғарғы жағында V пішініне ұқсас болатын пішінге ие. Толқын белгілері Толқын белгілері әдетте негізінде дөңгелектелген (ойыс) және жоғарғы жағында өткір (немесе қиылысқан) болады. Нептундық тамырлар Бұл құрылымдар төсектің үстіңгі жағы уақытша ашылғанда және жер сілкінісі немесе карбонаттардың еруі сияқты процестер арқылы жарылыс пайда болғанда қалыптасады. Жарылыс бір мезгілде, мүмкін желмен ұшырылған материалмен немесе төселген төсекпен бірдей материалмен толтырылады. Лава ағындарының сынықты үсті және суытылған негіздері Базальтты лава ағындарының негізінде жер бетіне қарсы тез суытудың және ішінара қатып қалған лаваның үздіксіз ағынынан туындаған сынықты үстінің іздері жиі кездеседі. Су асты лава ағындарындағы жастық құрылымдары. Іздік қазбалар Крузиана сияқты төменгі азықтандырушылардың іздері, Диплократерион сияқты аспалы азықтандырушылардың U пішіндес ойыстары және тамыр жүйелерінің іздері жоғары бағытты анықтауға көмектеседі. Өмірлік жағдайдағы қазбалар (мысалы, коралл, буыны бар криноидтар) палео-жоғарғы бағытты көрсете алады. Бос орынды толтыру құрылымы (кейбір мәтіндерде геопеталдық құрылым деп те аталады) - бұл жыныстағы бос орын немесе қуыс, ол тұнбалармен немесе минералдық шөгінділермен жартылай толтырылған, бұл жоғары бағытты анықтауға және шөгіндіден кейінгі еңіс өлшеуге мүмкіндік беретін бастапқы көлденеңді көрсетеді. Бұған екі негізгі мысал бар: Қазбалар Ішкі қуысы бар кез келген қазба, мысалы, моллюскалар мен брахиоподтар, мұндай құрылымдарды дамыта алады. Бастапқы толтыру көбінесе шөгінділерден тұрады, ал қалған бөлігі кальцитпен толтырылады, нәтижесінде анық геопеталдық құрылым пайда болады. Көптеген лавалар ағыстың жоғарғы бөлігінде көпіршікті болып келеді. Бұл көпіршіктер көбінесе минералдармен (әсіресе цеолиттермен) және/немесе лавадан пайда болған ауа райының әсерінен пайда болған өнімдермен толтырылады, нәтижесінде амигдалоидтық текстура пайда болады. Минералдың түзілуіне әсер ететін сұйықтықпен жартылай толтырылған көпіршікте өскен минералдар сияқты кейбір екі фазалы амигдалдар, геопеталдық құрылымдар ретінде қолданылуы мүмкін.

Шарттармен байланысты мәселелер

Жалпы, геопетал АҚШ-та қолданылады, ал жоғары қабаттасу құрылымы Ұлыбританияда қолданылады. "Геопетальды құрылым" кейбір геологтар арасында тек қуыс кеңістікті толтыру мысалы үшін ғана қолданылады, басқаша мағынада қолданылмайды. Кейбір геологтар мүлдем ешқайсысын қолданбайды, және "қабаттасу белгісі" сияқты басқа терминдерді пайдалануы мүмкін.