Кіріспе
Жоғарғы қабат құрылымы, жоғарғы қабат өлшемі немесе геопеталдық көрсеткіш – шөгінді немесе жанартаулық тастарда немесе тас қатарларында байқалатын ерекше қатынас. Ол олардың дұрыс бағытта (яғни бастапқыда орналасқан күйде, сондай-ақ «стратиграфиялық жоғары» немесе «жасқа қарай көтерілу») бағытталғандығын немесе кейінгі деформация салдарынан аударылғандығын анықтауға мүмкіндік береді. Бұл техника, әсіресе, итерудің әсеріне ұшыраған және қатардағы қабаттардың салыстырмалы жасын анықтау үшін басқа белгілер жеткіліксіз болған аймақтарда, мысалы, кембрийге дейінгі кезеңде, қазба жәндіктері сирек кездесетін жерлерде маңызды. Бастапқы анықтама 1936 жылы Бруно Сандер берген, ол 1951 жылы неміс тілінен ағылшын тіліне аударылды. Онда былай делінген: Геопеталдық құрылымдар. Тас пайда болған кезде «жоғары» мен «төмен» арақатынасын анықтауға мүмкіндік беретін құрылымның кең таралған кеңістіктік белгілері геопеталдық құрылымдар деп аталады. Мұндай құрылымдар – механикалық және химиялық ішкі шөгінділер; шекара бетіндегі дәншелер; қиылысқан қабаттар және т.б.
Мысалдар
Қалыптаспалар Екі тау жынысы қатарының салыстырмалы жасын анық көрсетеді. Крест-жатылу (Крест-тақталану) Бұл құрылымдар желдің немесе су ағындарының әсерінен, сондай-ақ кейбір вулканикалық жыныстарда жиі кездеседі. Жалпы жинақталу кезіндегі шағын эрозиялық оқиғалар кішкентай бұрыштық қалыптаспаларға әкеледі. Крос-бейдтің үш түрлі қолданылуы бар: Крос-бейдтің ойыс бөлігі жоғары қарай бағытталған. Крос-бейдтің жанама (соңғы) бөлігі әрқашан төменгі жағында орналасқан. Көптеген крос-бейдтер бірінің үстіне бірін қойылып, қиылыс әрқашан жоғары жағында болады. Градациялық жатыс Кейбір кластикалық шөгінді жыныстарда дәннің немесе класттың мөлшері төсектің түбінен жоғарғы жағына қарай жүйелі түрде өзгереді. Қалыпты градациялық жатыста дәннің немесе класттың мөлшері түбінде ең ірі болып, төсек жоғары қарай ұсарады. Тығыздық ағындарымен шөгіндірген төсектер, мысалы, турбидиттер әдетте қалыпты градацияны көрсетеді. Кері градация немесе жоғары қарай қалыңдау кейбір аллювиалды жаңбырлы шөгінділеріне тән, сондықтан осы нақты критерийді қолдану алдында шөгінді ортасын түсіну маңызды. Көптеген төсектердің негізі эрозиялық болып келеді, мысалы, турбидиттерде. Көп жағдайда бұрыштық қалыптаспа пайда болмаса да, төсектің түбінде қалыптасқан ерекше құрылымдар бар. Оларға флейта құймалары, ойыстар және құрал іздері кіреді. Жүктеме құймалары Олар жоғары тығыздықтағы қабаттың (мысалы, құмның) төмен тығыздықтағы қабатқа (мысалы, сазға) орналасуынан пайда болады. Төменгі тығыздықтағы қабаттан жоғары көтерілген жалын тәрізді құрылымдар сипаттамалық құрылымдарға жатады. Саз жарықтары Құрғақ көлдің түбінде немесе су тасқынында кездесетін құрғақ саз қабатындағы жарықтар көбінесе үстіндегі құм қабатымен толтырылады. Кесінді бойынша саз жарықтары әдетте төменгі жағында тар, ал жоғарғы жағында V пішініне ұқсас болатын пішінге ие. Толқын белгілері Толқын белгілері әдетте негізінде дөңгелектелген (ойыс) және жоғарғы жағында өткір (немесе қиылысқан) болады. Нептундық тамырлар Бұл құрылымдар төсектің үстіңгі жағы уақытша ашылғанда және жер сілкінісі немесе карбонаттардың еруі сияқты процестер арқылы жарылыс пайда болғанда қалыптасады. Жарылыс бір мезгілде, мүмкін желмен ұшырылған материалмен немесе төселген төсекпен бірдей материалмен толтырылады. Лава ағындарының сынықты үсті және суытылған негіздері Базальтты лава ағындарының негізінде жер бетіне қарсы тез суытудың және ішінара қатып қалған лаваның үздіксіз ағынынан туындаған сынықты үстінің іздері жиі кездеседі. Су асты лава ағындарындағы жастық құрылымдары. Іздік қазбалар Крузиана сияқты төменгі азықтандырушылардың іздері, Диплократерион сияқты аспалы азықтандырушылардың U пішіндес ойыстары және тамыр жүйелерінің іздері жоғары бағытты анықтауға көмектеседі. Өмірлік жағдайдағы қазбалар (мысалы, коралл, буыны бар криноидтар) палео-жоғарғы бағытты көрсете алады. Бос орынды толтыру құрылымы (кейбір мәтіндерде геопеталдық құрылым деп те аталады) - бұл жыныстағы бос орын немесе қуыс, ол тұнбалармен немесе минералдық шөгінділермен жартылай толтырылған, бұл жоғары бағытты анықтауға және шөгіндіден кейінгі еңіс өлшеуге мүмкіндік беретін бастапқы көлденеңді көрсетеді. Бұған екі негізгі мысал бар: Қазбалар Ішкі қуысы бар кез келген қазба, мысалы, моллюскалар мен брахиоподтар, мұндай құрылымдарды дамыта алады. Бастапқы толтыру көбінесе шөгінділерден тұрады, ал қалған бөлігі кальцитпен толтырылады, нәтижесінде анық геопеталдық құрылым пайда болады. Көптеген лавалар ағыстың жоғарғы бөлігінде көпіршікті болып келеді. Бұл көпіршіктер көбінесе минералдармен (әсіресе цеолиттермен) және/немесе лавадан пайда болған ауа райының әсерінен пайда болған өнімдермен толтырылады, нәтижесінде амигдалоидтық текстура пайда болады. Минералдың түзілуіне әсер ететін сұйықтықпен жартылай толтырылған көпіршікте өскен минералдар сияқты кейбір екі фазалы амигдалдар, геопеталдық құрылымдар ретінде қолданылуы мүмкін.
Troughs of trough cross beds, in which the concave part of the trough points up. The tangential (end) part of the cross bed is always on the bottom of the cross bed. Many cross beds are stacked, and truncation always happens up section. Graded bedding In certain types of clastic sedimentary rock, the grain or clast size varies systematically from the base of the bed to its top. In a normally graded bed the grain or clast size is largest at the base and the bed is said to fine upwards. Beds deposited by density underflows such as turbidites typically show normal grading. Reverse grading or coarsening upwards is a characteristic of some alluvial fan deposits, so it is important to understand the depositional environment before using this particular criterion. Sole markings Many beds deposited by density underflows, such as turbidites, have erosional bases. Although there is no clear angular uncomformity developed in most cases, there are characteristic structures formed at the base of the bed. Also includes are flute casts, grooves, and tool marks. Load casts These are formed when a higher density layer (e. g. a sand) is deposited on a lower density layer (e. g. a mud). Characteristic structures include flame structures that are forced up from the underlying low density layer. Mudcracks Cracks in a desiccated mud layer, such as found on a dried out lake bed or tidal flat, are often filled by an overlying sand layer. Mudcracks in cross section typically show a profile in which the filled sand layers are narrow at the bottom and wider at the top resembling a V shape. Ripple marks Ripples are typically rounded at the base (trough) and sharp (or truncated) at the top (crest). Neptunian dykes These are formed when the top of a bed is temporarily exposed and a fissure develops by processes such as earthquake activity or solution of carbonates. The fissure becomes filled either during the period of exposure by contemporaneous, possibly wind blown material, or when deposition resumes, by the same material as the overlying bed. Rubbly tops and chilled bases of lava flows Basaltic lava flows often have bases that show evidence of rapid cooling against the land surface and broken, rubbly tops caused by the continued flow of partially solidified lava. Pillow structures in subaqueous lava flows. Trace fossils The trails of bottom feeders such as Cruziana, u shaped burrows of suspension feeders such as Diplocraterion and traces of root systems can provide clear evidence of way up. Fossils in life position (e. g. coral, articulated crinoids) can give a paleo up direction. Void fill structure (known in some texts as simply a geopetal structure) is a void or cavity in a rock that has been part filled with sediments or mineral deposits, that indicates an initial horizontal that can be used as a way up structure and as a precise measure of post depositional tilting. There are two main examples of this:
Fossils Any fossil that starts with a significant internal cavity may develop such structures, like molluscs and brachiopods. The initial fill is often of sediments with the remaining part filled by calcite, giving a clear geopetal structure. Vesicles Many lavas are vesicular in the upper part of a flow. These vesicles are often infilled by minerals (especially zeolites) and/or weathering products from the lava to form an amygdaloidal texture. Some two phase amygdales, such as where a mineral has grown in a vesicle that was part filled by fluid affecting the mineral form (e. g. opal versus calcedony), can be used as geopetal structures.
Шарттармен байланысты мәселелер
Жалпы, геопетал АҚШ-та қолданылады, ал жоғары қабаттасу құрылымы Ұлыбританияда қолданылады. "Геопетальды құрылым" кейбір геологтар арасында тек қуыс кеңістікті толтыру мысалы үшін ғана қолданылады, басқаша мағынада қолданылмайды. Кейбір геологтар мүлдем ешқайсысын қолданбайды, және "қабаттасу белгісі" сияқты басқа терминдерді пайдалануы мүмкін.