Кіріспе

19 ғасырдағы Мысыр білім реформаторы Әли Паша Мубарак (على مبارك, 1823 немесе 1824 жылы туылған, 14 қараша 1893 жылы қайтыс болған) – 19 ғасырдың екінші жартысында Мысырдың қоғамдық жұмыстар және білім министрі болған. Ол Мысырдың 19 ғасырындағы ең ықпалды және талантты реформаторларының бірі саналады. Әли Мубарак Каир қаласының сырт келбетін жаңартуға қосқан үлесімен және Мысырдың қазіргі заманғы білім беру жүйесін құруымен әйгілі. Оның ең танымал еңбегі – «әл-Хитат әл-Тауфиқия әл-Жадид» (الخطط التوفيقية الجديدة; сол кездегі Мысыр билеушісі Тауфиққа сілтеме жасай отырып, «Тауфиқтың жаңа жоспарлары») – Мысырдың ірі қалалары мен ауылдарының көше-көше сипаттамасын қамтиды. Сонымен қатар, ол 1870 жылдар шамасында Мысыр Ұлттық кітапханасы мен мұрағатының құрылуына мұрындық болды, ол ең ірі және ең көне мемлекеттік кітапханалардың бірі болып табылады.

Ерте өмір

Әли Мұбарак 1823 жылы Дакалия губернаторлығының Брембел әл-Гадида ауылында дүниеге келген. Әли Мұбарак бай отбасынан шыққан жоқ, бірақ ол жергілікті қади, имам және хатибтерді даярлайтын Мәшайх әулетінің мүшесі болды. Ол екі жыл бойы Парижде оқыды, содан кейін Мецте артиллерия және инженерлік іс мектебінде білім алды. 1849 жылы туған еліне оралғаннан кейін артиллерия мектебінде нұсқаушы болып жұмыс істеді. 1850 жылы ол мемлекеттік мектептердің барлық жүйесіне директор болып тағайындалған алғашқы египеттік мұсылман болды. Бұл оның "шамамен қырық жылға созылған, білім, қоғамдық жұмыстар және теміржол министрліктеріне басшылық еткен көрнекті мемлекеттік қызмет жолының" бастауы болды. Әли Мұбарак жүйені өзгертуге бекінді және Каирдегі жаңа заманауи мектепте оқуға ұмтылды, онда студенттерге түрік тілі, арифметика және жазу оқытылды. Мұбарактың Египет үкіметіндегі мансабы 1849 жылы Египетке оралғаннан кейін басталды. Мұхаммед Әли билігі тұсында атқарушы биліктің құрамында алты департамент құрылды: Теңіз департаменті, Соғыс департаменті, Қаржы департаменті, Өнеркәсіп департаменті, Білім департаменті және Сыртқы істер департаменті. Ол 1849 жылы қайтыс болғаннан кейін төрт жаңа департамент ашылды: Ішкі істер департаменті, Қоғамдық жұмыстар департаменті, Әділет департаменті және Ауыл шаруашылығы департаменті. Әли Мұбарак мемлекеттік білім беру жүйесінің директоры лауазымына тағайындалды. Ол осы лауазымда төрт жыл бойы жұмыс істеді және көптеген білім беру реформаларын енгізді. Үкіметтің қолдау көрсеткен атқарушы органының арқасында Әли Мұбарак білім беру саласында бірқатар реформаларды жүзеге асыра алды. Оның табысты жобаларының бірі – студенттер мен әскери шенеуніктерге еуропалық теориялар мен соғыс тарихын үйренуге мүмкіндік беретін мектептерді дамыту болды. Жаңа египеттік мектеп жүйесі студенттерге жаңару туралы жаңа идеяларды үйретуде маңызды рөл атқарды.

Мемлекеттік жұмыстар департаменті

Әли Мұбарактың Мысырды жаңғыртуға бағытталған күш-жігері білім беру саласынан асып түсті. 1800 жылдардың соңында Әли Мұбарак Каир қаласының қазіргі заманғы жоспарының негізін қалауда маңызды рөл атқарды. Каир қаласы 1800 жылдары ауқымды жаңғыру процесіне түсті. 1847 жылы Мысыр әлі де Осман империясының құрамында саналды. Мысырдың тәуелсіздігі болғанымен, түрік азшылығы аймақты басқарды. XIX ғасырдың соңында Мысыр Осман империясының бөлігі болып есептелді, бірақ бұл жолы тікелей британдықтардың ықпалында болды. Мысырдың Еуропамен (көбінесе Ұлыбритания мен Франциямен) арадағы қарым-қатынасы жаңғыру процесіне түрткіс болды. 1867 жылы Парижде өткен Дүниежүзілік көрме Каир қаласының дамуына зор әсер етті. Париждің Дүниежүзілік көрмесі заманауи қаланың қандай болу керектігі туралы түсінік қалыптастыруға негіз болды. Исмаилға көрме үлкен әсер етті. Мысырға оралғаннан кейін Исмаил Әли Мұбаракқа Мемлекеттік жұмыстар министрлігінде басшылық лауазым берді. Министрлік басшысы ретінде Әли Мұбарак Каирді еуропалық үлгіде жаңғыртуға жауапты болды. Мұбарак пен оның командасы тез арада қазіргі Каирдің жобасын жасады. Олар қаланың басты мәселесі – жол жүру қиындығын анықтады. Каирде ат-арбалардың саны жылдам өсіп, көшелер қарама-қарсы бағытта келе жатқан көптеген арбаларды қабылдауға жеткіліксіз болды. Мұбарак пен оның командасы 1875 жылы Каирде тоғыз жүзден астам ат-арба және қала көшелерін толықтырып жатқан он сегіз жүзден астам көлік құралы бар екенін есептеді. Қаладағы жол жүру мәселесін шешу үшін Мұбарак жол жиегіндегі ғимараттарды бұзу арқылы Каирдегі жолдарды кеңейтуді жоспарлады. Бір жағдайда екі шақырымдық тас жол салу үшін төрт жүзге жуық ірі үй, үш жүзге жуық шағын үй, дүкендер мен мешіттер бұзылды. Еуропалық көшелердің үлгісімен жолға тротуарлар, газ шамдары және бұталар орнатылды. 1900 жылға қарай Каирде ауқымды жаңғыру жобасы жүзеге асырылды, бірақ қаланың кейбір аудандарына жаңғырту әрекеттері тиіспеді. Каир ескі және жаңа қалаларға бөлінді. Қаланың қазіргі заманғы бөлігі батыс және солтүстік жақта орналасқан және әлеуметтік-экономикалық жағынан ескі қаладан мүлдем өзгеше болды. Мысыр элитасының көпшілігі елдерінің еуропалық бейнесін жасауға ұмтылса, еуропалықтар Мысыр арқылы саяхаттағанда экзотикалық нәрселерді көруге ниеттенді. Әли Мұбарак көп уақытын Мемлекеттік жұмыстар министрлігінде жұмыс істегенмен, Білім беру министрлігімен де жұмысын жалғастырды. Мысыр үкіметімен жұмыс істегеннен бөлек, Әли Мұбарак әскери инженерия, білім беру теориясы туралы көптеген еңбектер жазды, сондай-ақ «Аль-Хитат әл-Тауфиқия» атты энциклопедия жазды.

Жазбалар

Көптеген адамдар Әли Мубаракты египеттік тарихшылардың алғашқысы деп санайды, оның ықпалды жазбаларының арқасында. Ол өз еңбегінде жаңа ғылыми зерттеулерге сілтеме жасайды және еуропалық зерттеулерді пайдаланады, ал еңбегі толығымен араб тілінде жазылған. Әли Мубарак, ең белгілісі, жиырма томдық "Әл-Хитат әл-Тауфиқия" жинағын аяқтағанымен танымал. "Әл-Хитат" еңбегінде Әли Мубарак Каир қаласының тарихи және топографиялық сипаттамасын береді. Ол Каир қаласындағы ғимараттар мен көшелердің орналасқан жерлерін өте егжей-тегжейлі сипаттайды. Алайда, Каирдегі орналасқан жерлерді жіктеумен және реттеумен қатар, Әли Мубарак Каирдегі мекемелерге де түсініктемелер береді. "Әл-Хитат" еңбегін ұйымдастырғанда Әли Мубарак Каир қаласының тарихын династиялар бойынша бөліп қарастырды. Ол Каирдің 19 ғасырдың екінші жартысындағы дамуын позитивті прогресс ретінде бағалап, Осман империясының билігінде болған кездегі қаланың жағдайын сынады. Оның пікірінше, Осман империясы үкіметтің көп бөлігін бақылауда ұстаған кезде қалаға жеткілікті көңіл бөлмеген. Көшелер, ғимараттар мен алаңдар тиісінше күтілмегендіктен, қаланың көп бөлігінде көп мөлшерде шаң мен жағымсыз иістер пайда болды. Мұбарак мұны денсаулық сақтау мәселесі деп есептеді және өзінің жазбаларында заманауи қаланың қажеттігін үнемі атап өтті.

Али Мубарактың ежелгі Мысырға деген қызығушылығы

XIX ғасырдың соңында Мысырда ежелгі Мысыр тарихына қызығушылық қайта жандана бастады. Мысыр зиялылары еуропалық ғылымдарды ежелгі Мысыр тарихын зерттеумен біріктіруге ұмтылды. Олар ғылымды пайдаланып ежелгі Мысыр өркениетін түсіндіру арқылы мысырлықтардың өздерінің бірегей тарихына деген мақтаныш сезімі мен оң көзқарасын қалыптастыруға үміттенді. Ғалымдар Мысырдың ұзақ тарихындағы дамуын көрсетуді де мақсат етті. Көптеген мысырлықтар фараондар мен олардың мемлекеттерінің қалдықтарын қасиетті деп есептеді. Әли Мубарак Мысырдың өткенін білуге шақырды. Ол әр адам өз қоғамының тарихын білуі керек деп сенді. Оның пікірінше, қоғамның ата-бабаларының өміріне бейжай қарау және білуден бас тарту болашаққа жағымды үлкен әсер ете алмайды. Тек өткенді бөлісу және бағалау арқылы ғана ел бірлесе өсе алады. Көбірек зиялылар Мысырдың ежелгі тарихын зерттеп, оны жазып, сөйлеген сайын, өткен шақ ұлттық сезімдердің көзіне айналды. Әли Мубарак және оның әріптестері атқарған жұмыс ХХ ғасырда Мысыр ұлтшылдығының негізін қалады.

Әл-Хитат

Әли Мубарак өзінің қоғамдық өмірдегі белсенді рөлі және араб тіліндегі көптеген жарияланымдары арқылы Мысырда ұлтшылдық сезімдерін қалыптастыру процесіне зор үлес қосты. Әли Мубарак түрлі журналдарда, басылымдарда және кітаптарда еңбектерін жариялады, онда ғылым, білім беру, сот жүйесі, аудармалар және саяси талдаулар сияқты тақырыптарды қамтыды. Дегенмен, оның ең танымал еңбегі – «Әл-Хитаат әл-тавфиқия әл-жадид». «Әл-Хитаат» – Мысырдың географиясы, топографиясы және тарихы туралы мәліметтер жинақталған жиырма томдық еңбек. Ол әдебиет, тарих және ғылым салаларындағы ақпаратты энциклопедиялық форматта біріктірді. «Әл-Хитаат» Әли Мубарактың ең маңызды жетістігі деп есептеледі. Жиырма томдық шығармасының барысында Мубарак тарих пен географияның байланысын көрсетеді және осы байланысты Мысырдың ұлттық санасын қалыптастыру үшін пайдаланады. «Әл-Хитаат» кітабында Әли Мубарак біліммен бірге техникалық прогресс пен материалдық игіліктер келеді деп мәлімдейді, бұл өз кезегінде «өздік құрмет, отансүйгіштік мақтанышы және билікке бағыну» сезімдерін тудырады. Ол білімнің Мысырды дамытудың басты кілті екеніне сенді.

Әли Мұбарактың әл-Азхарды сынға алуы

Білім министрлігінің басшысы ретінде Әли Мубарак Мысырдағы білім туралы көп жазды. Ол ғылым мен ағартушылық философияға баса назар аударған еуропалық білім беру үлгілерінің жақтасы болды және Мысырдағы білім беруді көп сынға алды. Мысырдағы ең көне білім беру ошақтарының бірі – әл-Азхар, исламды зерттеу орталығы. Әли Мубарак әл-Азхарды Мысыр тарихының және ұлттық сананың маңызды бөлігі деп есептеді, өйткені ол ғасырлар бойы мысырлықтарды тәрбиелеуде маңызды рөл атқарды. Дегенмен, Әли Мубарак әл-Азхарды жаңарту уақыты жеткенін ойлады. XIX ғасырда Мысыр үкіметі жүзеге асырған реформалар аясында Әли Мубарак әл-Азхардың да жаңаруын күтті. Әли Мубарак әл-Азхардың дәстүрлі білім беру жүйесін қатаң сынады. Ескі дәстүрлі жүйеде студенттерден емтихан тапсыру талап етілмейтін, ал әл-Азхарды кім бітіргенін анықтайтын ресми процедура болмады. Әл-Азхарда оқытушы болғысы келген студенттер сабақ беруге дайын деп есептелгенше ұстазының жетекшілігінде білім алды. Студенттердің оқу үлгерімін бақылауға арналған ешқандай жүйе болған жоқ. Білім алу толығымен студенттердің ынтасына байланысты болды. Әли Мубарак әл-Азхар ұсынған рухани сабақтарды жоғары бағаласа да, университеттегі құрылымның болмауы тәртіпсіздікке, әдепсіздікке, мақтанға және ұсақ мінезге әкелетініне сенді, ал қазіргі Египет мемлекетінің рухани бірегейлігі мен тұлғасын қайта жаңарту үшін жүйе реформалануы керек болды. Әли Мубарактың әл-Азхарға қатысты басты алаңы – оның заманауи білім беру мекемесі сияқты көрінбеуі еді. Ол әл-Азхарды қазіргі Мысырда маңызды орынға ие деп санамады. Болашақ мысырлық ұрпақтардың табысқа жетуі үшін оларға дұрыс білім қажет болды. Әли Мубарак оқу орындарын Еуропаның тәжірибесін оқытуға және студенттерге египет қоғамының өнімді мүшелері болуға мүмкіндік беруге шақырды.