Кіріспе

Египет қаласы Суэц каналының солтүстік жағында орналасқан Порт-Саид () – Египеттің солтүстік-шығысында, Жерорта теңізінің жағалауы бойында, Суэц каналының солтүстік бөлігінің батыс жағалауында жатқан қала. Қала Порт-Саид облысының орталығы болып табылады және облыстың көп бөлігін құрайды, оның жеті ауданы облыстың сегіз аймағының жетісін қамтиды. Қала 1859 жылы Суэц каналын салу кезінде негісталды және 2023 жылдың басында халқы 680 375 адамды құрады.

Атауы

Порт-Саид атауы алғаш рет 1855 жылы қолданыла бастады. Оны Ұлыбритания, Франция, Ресей империясы, Австрия, Испания және Пьемонттан құралған халықаралық комиссия таңдады. Бұл екі бөліктен тұратын күрделі атау: француз тіліндегі "порт" (теңіз порты) сөзі және Саид (сол кездегі Египеттің билеушісінің есімі), ол Фердинанд де Лессепсқа Суэц каналын қазуға концессия берген. Қала тұрғындары атауды былай айтады; қаладан тыс тұрғындары оны былай айтады. Тарихи жазбаларда Пηλούσιον деп аталған.

Құрылғаны (1859)

Порт-Саидтің негізін Мысыр патшасы Саид 1859 жылғы 25 сәуірде, Пасха дүйсенбісі күні қалады. Фердинанд де Лессепс құрылыстың басталғанын білдіретін нысан ретінде алғашқы символдық соққыны соқты. Алғашқы қиындық кемелердің жақын жерге тіреуіш тастау мүмкін болмауы болды. Әлдебір сәттілікке орай, жағалауға жақын бір ғана тасты тіктеп тұрған жер бірнеше жүз метр қашықтықта табылған. Оған ағаштан жасалған кемежай орнатылып, ол кемелерге тұрақ ретінде пайдаланылды. Біраз уақыттан кейін, ағаштан жасалған кемежай салынды, ол тез арада «Аралшық» деп аталған жерді жағажаймен байланыстырды. Бұл тас дамып келе жатқан қаланың жүрегі саналатын, және содан соң соңғы қырық жыл өткеннен кейін осы өте символдық жерде Лессепс ескерткіші орнатылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Порт-Саид одақтастардың маңызды госпиталіне айналды. Порт-Саидтың Еуропа, Африка және Азияны қиылыстыратын стратегиялық орналасуына байланысты мыңдаған адам осы госпитальге жіберілді. Олардың арасында 1915 жылғы Галлиполи шайқасында жараланған сарбаздар да болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Суэц каналы компаниясының директорлары Азия жағалауында жаңа қала құруға шешім қабылдады, оның жұмысшылары мен қызметкерлері үшін 300 үй салды. Порт-Фуадты Париждегі Сәнді өнер мектебі жобалады. Үйлер француз үлгісімен салынған. Жаңа қала 1926 жылдың желтоқсан айында құрылды. Қала құрылғаннан бері түрлі ұлттар мен діндердің өкілдері көшіп келіп, әр қауым өзінің салты, тағамы, діні және сәулет өнерін алып келді. 1920 жылдардың соңында халық саны 100 000-нан асты. Мысалы, 1930 жылдары итальяндық сәулетшілер салған әсем қоғамдық ғимараттар болды. Ескі араб кварталы дамыған қаланың құрамына сіңіп кетті. Порт-Саид енді көп ұлтты халқымен гүлденген, әйгілі халықаралық порты болды: еврей саудагерлері, мысырлық дүкен иелері, грек фотографтары, итальяндық сәулетшілер, швейцариялық қонақ үй иелері, мальттық әкімшілер, шотланд инженерлері, француз банкирлері және әлемнің түкпір-түкпірінен келген дипломаттар. Олардың барлығы үлкен жергілікті египет қауымымен бірге өмір сүріп, жұмыс істеді. Африка, Үндістан және Алыс Шығысқа барып-келетін халықаралық саяхатшылар үнемі осы жерден өтіп отыратын. Француз, итальян және мальттықтардың аралас некелері жиі кездесетін, нәтижесінде Александрия мен Каирдегідей жергілікті латын және католик қауымы қалыптасты. Француз тілі еуропалық және араб емес халықтың ортақ тілі болды, және әр түрлі қауымнан шыққан ата-аналардың балалары үшін бірінші тіл ретінде қолданылды. Итальян тілі де кеңінен қолданылды және мальттық қауымның бір бөлігі үшін ана тілі болды, өйткені соңғыларының ата-бабалары 1920 жылдары Мальта ағылшындықтан бұрын Мысырға келген. Порт-Саидтың шетелдік халқының ерекшелігі – көптілділік, көптеген адамдар француз тілінен басқа қауымдық тілдерде де сөйлейтін. 1936 жылы Ұлыбритания мен Мысыр патшалығы арасында 1936 жылғы Англо-Мысыр келісіміне қол қойылды. Бұл келісім бойынша британдықтар Суэц каналын және оның айналасын қорғау үшін қажетті күштерін қоспағанда, барлық әскерлерін Мысырдан шығаруға міндеттелді.

Революция, британдық оккупацияның аяқталуы (1946 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Египет 1936 жылғы Англо-Мысыр келісімін жоққа шығарды, бұл 1951 жылы Суэц каналын күзетіп тұрған британдық әскерлермен қақтығыстарға әкелді. 1952 жылы Мысыр революциясы болды. Содан кейін 1956 жылдың 26 шілдесінде президент Гамал Абдель Насер Суэц каналы компаниясын мемлекеттік меншікке алды. Ұлттықтандыру Ұлыбритания мен Франциямен қарым-қатынасты шиеленістірді, олар Израильмен бірігіп Мысырға басып кірді, бұл шабуыл Мысырда үшжақты агрессия немесе Суэц дағдарысы деп белгілі болды. 1956 жылдың 6 қарашасында британдық әскерлер Порт-Саидке зорлықпен қонды, египеттік әскерге атыс ашты. Британдықтар Порт-Саидты бомбалап, азаматтарды қорқытып, жүздеген адам қаза тапты. Көшелерде де ауыр шайқастар болды, көптеген бейбіт тұрғындар қаза тапты, ал туған өрттер қаланың көп бөлігін қиратты. Шетелдік әскерлердің соңғы сарбазы 1956 жылдың 23 желтоқсанында шығарылды. Осы күннен бастап ол Порт-Саидтің ұлттық күні ретінде белгіленді және жыл сайын Порт-Саидте кеңінен тойланады. Француз тілді еуропалық қауым 1946 жылдан бастап Еуропаға, Австралияға, Оңтүстік Африкаға және басқа елдерге көшіп кетті, ал Суэц дағдарысынан кейін қалғандарының көпшілігі де Мысырды тастап кетті, бұл Тунисіден француз тілді еуропалықтардың жаппай кетуімен саяхаттасты. Грек қауымдастығының көп бөлігі де Гамал Абдель Насердің билігі тұсында елден қуылды немесе қаладан кетіп қалды. 1967 жылғы Араб-Израиль соғысынан кейін, сонымен қатар Алты күндік соғыс деп те аталатын, Суэц каналы Египеттің блокадасымен 1975 жылдың 5 маусымына дейін жабылды, ал Порт-Саид тұрғындары Йом-Киппур соғысына (1973) дайындалу үшін Египет үкіметімен эвакуацияланды. Соғыстан кейін қала қайтадан қоныстандырылды және канал қайта ашылды. 1976 жылы Порт-Саид бажсыз порт деп жарияланды, бұл бүкіл Египеттен адамдарды тартты. Қазіргі уақытта қаланың халқы 603 787 адамды құрайды.

Экономика

Порт-Саид 2009 және 2010 жылдары адам даму индексі бойынша египеттік қалалардың арасында екінші орынға ие болды. Қаланың экономикалық негізін балық аулау және химия, жоғары өңделген тағамдар мен темекі сияқты салалар құрайды. Порт-Саид египеттік өнімдерді, мысалы, мақта мен күрішті экспорттау үшін маңызды порт болып табылады, сонымен қатар Суэц каналы арқылы өтетін кемелерді жанармаймен қамтамастандыру станциясы қызметін атқарады. Қала салықсыз порт ретінде және әсіресе жаз айларында туристік демалыс орны ретінде гүлденуде. Порт-Саидта Порт-Саид маяғы (дүниежүзіндегі темір бетоннан салынған алғашқы ғимарат) орналасқан. Өте қолайлы географиялық орналасуының арқасында Порт-Саид логистикалық стартаптарды, сондай-ақ импорт және экспорт бизнесін тартуға бағытталған. 2019 жылы египет президенті Абдель Фаттах әл-Сиси басшылығымен Жаңа Суэц каналының құрылысы қалада басталды.

Шығыс Порт Саид өндірістік аймағы

Үкімет инвесторларға схема аясында бірқатар жеңілдіктер ұсынады, оның ішінде экспортқа шығарылатын тауарларды өндіруге қатысты құралдарға, машиналарға және шикізаттарға салық пен баж алынбайды.

Климат

Порт-Саидтың Көппен климаттық жіктелуіне сәйкес, ыстық шөлді климаты (BWh) бар, бірақ Жерорта теңізінен соққан желдер температураны айтарлықтай жұмсартады, бұл Мысырдың солтүстік жағалауына тән ерекшелік. Оның жаздары орташа ыстық және ылғалды, ал қыстары жұмсақ және орташа ылғалды болады, мұз жаууы және қар да жиі кездеседі, бірақ Порт-Саид Александриядан құрғақ болғандықтан, олар Александриядағыдан азырақ болады. Қаңтар және ақпан айлары ең суық, ал шілде және тамыз айлары ең ыстық айлар. Ең жоғары температура 1988 жылғы 20 маусымда тіркелді, ал ең төменгі температура 1979 жылғы 25 желтоқсанда тіркелді. Порт-Саид, Косеир, Рас-Эль-Бар, Балтим, Дамиетта және Александрияда температураның өзгеруі ең аз болады. Сонымен қатар, Мерса-Матрух және Порт-Саидтың жазғы күндері басқа қалалар мен курорттарға қарағанда салқынырақ, бірақ басқа солтүстік жағалаудағы жерлерге қарағанда олар осылай айқын емес.

Колледждер мен университеттер

Порт-Саидта бірқатар жоғары білім орындары бар. Порт-Саид университеті – египеттік жоғары білім беру жүйесіне сәйкес жұмыс істейтін мемлекеттік университет. Университеттің ең танымал факультеттері – инженерлік және ғылым факультеттері. Сонымен қатар, Ғылым, технология және теңіз көлігі Араб академиясы орта мектепті бітірушілерге, бакалавриат және магистратура деңгейіндегі студенттерге арналған курстарды ұсынатын жартылай жеке білім беру мекемесі болып табылады. Әлемдік деңгейдегі танылуы (Ұлыбритания инженерлер кеңесі және АҚШ-тың ABET аккредитациясы) және беделінің арқасында ол Қаһиредегі Америка университетінен кейін Египеттегі ең беделді университет саналады. Садат басқару ғылымдары академиясы – жоғары білім министрлігінің бекітуімен жұмыс істейтін египеттік мемлекеттік академия.

Мектептер

Порт-Саидта мемлекеттік, тәжірибелік, жеке тілдік мектептермен қатар, сондай-ақ француз тарихи мектептері де бар, барлығында әртүрлі білім беру сатыларында 349 мектеп жұмыс істейді.

Жақындау аймағы

Порт кіреберіс арнасын екі толқынқырғыш қорғайды: батыс толқынқырғыш шамамен ұзын, ал шығыс толқынқырғыш шамамен .

Тұрғын үй аумағы

Суэц каналының тұрғын аймағы 31° 21' солтүстік және 31° 25' солтүстік кеңдіктері мен 32° 16.2' шығыс және 32° 20.6' шығыс бойлықтары арасында орналасқан. Бұл аймақта Порт-Саид портына кіруді күтіп тұрған кемелер орналасады, олар Суэц каналын өту үшін солтүстік конвойына қосылуға немесе азық-түлік пен жанармаймен қамтамасыз етілуге асығады. Тұрғын аймақ екі бөлікке бөлінген: Солтүстік аймақ – терең суға батып жүретін кемелерге арналған, ал Оңтүстік аймақ – барлық типтегі кемелерге арналған.

Әуежайлар

Порт-Саид қаласының орталығынан шамалы алыс жерде орналасқан Порт-Саид әуежайымен қызмет көрсетеді. Әуежай 2011 жылдың ақпанында халықаралық рейстерге лайықты болу үшін жаңғыртылып, қайта ашылды. 1996 жылы әуежайдан тұрақты рейстер тоқтатылған.

Пойыз

Порт-Саид теміржол станциясы Мұстафа Камал көшесінде орналасқан және Египет теміржол басқармасы осы аймақтағы қызметін кеңейткен 1904 жыл шамасында салынған.

Кеме

Порт-Саид өзінің егіз қаласы Порт-Фуадпен паром арқылы байланысты, ол Суэц каналының шығыс жағалауында орналасқан "Порт-Саид" афроазиялық облысының Азия бөлігі саналады. Паром екі қала арасында каналды кесіп өту үшін пайдаланылады және адамдармен қатар көліктерді де тасымалдайды (тегін). Пароммен екі қала арасында канал арқылы өту 10 минуттан аспайды.

Басқа қоғамдық көлік құралдары

Қоғамдық автобустарды Порт-Саид облысының қоғамдық жолаушы тасымалы агенттігі басқарады. Жеке тасымал да бар, олар микроавтобустар деп аталады (14 орындық шағын автобустар). Ақ және көк түсті салонды таксилер ыңғайлы, ақылға қонымды баға сұрайды. Бұрын қалада троллейбустар болған.

Кітапханалар

Порт-Саид кітапханасы ашылғанда шамамен 14 000 кітаптан тұрып, энциклопедиялармен және заманауи анықтамалықтармен жабдықталды.

Театрлар

Порт-Саидта шамамен 11 театр бар. Порт-Саид опера үйі 2016 жылдың 28 желтоқсанында ашылды, онда араб музыкасы, классикалық музыка, опера және балет қойылады.

Мұражайлар

Порт-Саид ұлттық мұражайы Палестина көшесінде, туристік кемежайдың алдында, қала орталығына жақын орналасқан. Онда Порт-Саид және Египет тарихын баяндайтын 9000-ға жуық артефакт сақталған. Порт-Саид әскери мұражайы 1964 жылы ашылды. Ол 23 шілде көшесінде орналасқан. Мұражай 1956 жылғы Суэц дағдарысы кезіндегі үш тараптың агрессиясына қарсы Порт-Саидтағы египеттік қарсылық туралы, сондай-ақ 1967 және 1973 жылдардағы соғыстар туралы айтады. Бұдан өзге, онда қаланың және Суэц каналының пайда болу тарихы туралы баяндайтын зал бар. Египеттегі заманауи өнер мұражайы – Порт-Саидтағы Шохада алаңында, Шейіттердің обелискінің астында орналасқан заманауи және қазіргі заманғы өнер мұражайы. Суэц каналы басқармасының мұражайы 2015 жылдың тамызында ашылды. Онда Суэц каналының құрылған сәтінен бергі тарихы баяндалады.

Саябақтар

Порт-Саидта 23 саябақ бар, оның ішінде Фериал паркі (21 904 шаршы метр), Фарма паркі (12 469,4 шаршы метр), Хазанат паркі (2000 шаршы метр) және Алдаулия паркі (8 гектар).

Спорт

Порт-Саид тұрғындарының ең қызығушылығын тудыратын спорт түрі – футбол, Египеттің және Африканың басқа да аймақтарындағыдай. Порт-Саид халқы жергілікті «Аль-Масри» командасын ынталы түрде қолдауымен белгілі. «Аль-Масри» клубы стадионы – Порт-Саид қаласындағы көп мақсатты стадион. 1954 жылы салынған бұл стадион қазіргі таңда 17 988 орынға ие және көбінесе футбол матчтарына, соның ішінде 1997 жылғы FIFA U-17 әлем чемпионаты, 2006 жылғы Африка Ұлттары кубогы және 2009 жылғы FIFA U-20 әлем чемпионаты сияқты ірі жарыстарға пайдаланылады. 2012 жылы осы стадионда Порт-Саидтағы тәртіпсіздік оқиғасы болған. Порт-Саидта екінші ең танымал спорт – гандбол. Қаланың «Порт-Саид» клубы тоқсан жылдарда көптеген жергілікті және африкалық турнирлерде жеңіске жеткен. «Порт-Саид» залы – Порт-Саид қаласындағы Спорт қалашығында орналасқан жабық арена. Мұнда гандбол, баскетбол және волейболдан жарыстар өткізіледі, сондай-ақ 1999 жылғы Әлем чемпионатында гандболдан да пайдаланылды. Сыйымдылығы 5000 адамға дейін жетеді. Хоккей, жүзу және басқа да спорт түрлері де аз дәрежеде дамыған.

Тіл

Мысыр араб тілінде сөйлейтін адамдардың арасында Порт-Саиди акценті ерекше. Оған Әбу-эль-Араби және Бамбути акценттері де дейді.

Туризм

Порт-Саид – негізгі жазғы курорт және туристік орталық, себебі оның қоғамдық және жеке жағажайлары, әлемдік мәдени мұрасы, мұражайлары мен бажсыз порты бар. Бұған қоса, Порт-Саидтың маяғы, Порт-Саид шейіттерінің ескерткіші (бұл ескерткіш ежелгі фараондық обелискілердің пішінінде салынған) және Порт-Саидтағы Суэц каналы бас басқармасының ғимараты сияқты тағы да бірнеше маңызды орындар бар. Сонымен қатар, Манзале көлінде орналасқан Теннис аралы – крест жорықтары кезінде қиратылған ежелгі ислам қаласын көруге келген туристерді қызықтыратын мақсатты жер. Аштом әл-Гамил – Порт-Саидтан батысқа қарай 7 шақырым қашықтықта, Порт-Саид – Дамиетта жағалау жолында орналасқан қорғау аймағы. Осы жерде Манзала көлі Жерорта теңізімен қосылады. (Көлдің сағасының алдында Танис аралы орналасқан. Бұл аймақ құстар үшін өте маңызды.) Оның ауданы 180 км² және ол 1988 жылы құрылған. Басты мақсаты – көшпенді құстарды сақтау. Бұл аймақты Египеттің қоршаған ортаны қорғау агенттігі басқарады. Ал Эль-Гамил аймағының жанында "Downtown Portsaid" деп аталатын жылжымайтын мүлік және көп мақсатты жоба салынуда. Бұл жоба аймақтағы тұрғындарға, туристерге және инвесторларға қызмет көрсетеді деп күтілуде және бұл орын көптеген адамдарды тартатын орталыққа айналуы мүмкін.