Кіріспе

Йель университетінің обсерваториясы, сондай-ақ Лейттер отбасы обсерваториясы және планетариум деп белгілі, Йель университетіне тиесілі және басқарылатын, студенттердің пайдалануы үшін күтіліп келiнетiн астрономиялық обсерватория. Ол Коннектикут штатының Нью-Хейвен қаласында Эдвардс және Проспект көшелерiнiң қиылысына жақын, Фарнхэм естелiк бақтарында орналасқан. 21-ғасырда Йель студенттік обсерваториясымен қатар, Лейтнер обсерваториясы да халыққа ашық шаралар ұйымдастырып, колледж студенттерi үшiн астрономияны қолдайды. Дегенмен, Йель обсерваториясының тарихы 1830 жылдарға дейiн созылады және ол АҚШ-тағы астрономиялық байқауларға арналған алғашқы ресми мекемелердің бiрi болып табылады.

Тарих

1828 жылы Шелдон Кларк Йель университетіне Долондтың сыну телескопын алу үшін 1200 АҚШ долларын сыйлады. Йельдің алғашқы обсерваториясы, Афинеум, 1830 жылы мұнарада орналасты. 1830 жылдан бастап ол Йельдің алғашқы рефракторы, Шелдон Кларк сыйлаған Долондты қамтыды. Ол сол кезде АҚШ-тағы ең ірісі болды. Осы телескоп арқылы Олмстед пен Элиас Лумис 1835 жылғы 31 тамызда Галлей кометасының қайта оралуын алғаш рет американдықтар көрді. (Ол 6 тамызда Еуропада байқалған, бірақ АҚШ-қа хабар жеткен жоқ.) Телескоп дөңгелектерге орнатылып, терезеден терезеге жылжытылды, бірақ көкжиектен 30 градустан артық биіктікке көтеріле алмады. 1870 жылы мұнараның үстіне цилиндрлі мұнара салынды, соның арқасында барлық биіктіктерге жету мүмкін болды. Сол жылы обсерваторияға 9 дюймдік Алван Кларк рефракторы орнатылды. Ғимарат 1893 жылы бұзылды, ал телескоп қазір Вашингтондағы Смитсонов институтында сақталады. Обсерваторияның мұнарасында (USS Monitor темір кемесінің қару мұнарасы үлгісінде) Джозеф Э. Шеффилд сыйлаған Альван Кларк рефракторы орналасқан. Кейіннен телескоп Бингхэм залының күмбезіне орнатылды (кейін ол кішкентай планетарийге айналдырылды, ал қазір тәжірибелік аквариум ретінде қолданылады). Нью-Хейвендік Э. М. Рид қаржылаған телескоп 1882 жылғы 6 желтоқсанда Венераның транзиті кезінде Күнді суретке түсіру үшін алғаш рет пайдаланылды. Обсерваторияда сондай-ақ 1880 жылы Х. А. Ньютон Repsold and Sons компаниясынан тапсырыс берген гелиометр де болды. Ол 1882 жылғы 6 желтоқсанда Венера транзитін өлшеу үшін, Күннің параллаксын анықтау мақсатымен уақтылы жеткізілді. Бұл Фридрих Бессельдің 1838 жылы жұлдыздық параллаксты (61 Cygni жұлдызының) алғаш рет маңызды анықтау үшін қолданған аспаптың осы түрі еді. 1883 жылдан 1910 жылға дейін У. Л. Элкиннің басшылығымен гелиометр (Фрэнк Шлезингердің сөзіне сүйенсек) фотографиялық астрометрияның пайда болуына дейін ең көп (238) және ең жақсы параллакстарды берді. 1890 жылдардың соңында В. Л. Элкин метеорлардың жылдамдығы мен биіктігін анықтау үшін айналмалы жалюзилермен жабдықталған екі камерадан тұратын батарея жасады, метеорларды зерттеудегі новаторлық жұмыс. 1923 жылы Элиас Лумистің (1811-1889) естелігіне Кэннер көшесінде Лумис мұнарасы салынды, ол сол кезде Америкадағы ең ірі полярлық телескоп болды. Құрылыс бастапқыда мұнараның жоғарғы жағындағы жылы бөлмеде көзге қарап отырған бақылаушының ыңғайлылығын қамтамасыз ету үшін жоспарланған. Түтік (баспақыштардың астында) Жердің полярлық осіне параллель болды. Мұнараның түбіндегі ғимаратта жылжымалы шатыры болды және экваториялдық бағытта қозғалатын оптикалық жазық айнасы, аспанның кез келген ашық бөлігінен жарықты фото және визуалды бағыттаушы телескоп арқылы шағылыстыратын, екеуі де 600 дюймдік бірдей фокустық қашықтыққа ие болды. 1945 жылы телескоптың беті кері бұрылды, объективі жоғары, пластина ұстағышы түтіктің төменгі жағына орнатылды. Осылайша телескоп тек полярлық аймақты суретке түсіру үшін, Жердің айналу осінің тербелісін зерттеу және прецессия мен нутация тұрақтыларын қайта анықтау мақсатымен қатаң бекітілді. 1957 жылы Лумис телескопы Жер осінің көрінетін қозғалысын бақылауды жалғастыру үшін Коннектикут штатының Бетани қаласына көшірілді. Кэрол Уильямс өзінің PhD диссертациясы үшін пластинкаларды талдады, 1967 жылы. Ол Жер қыртысының тасқындық бұзылыстарымен байланысты көрінетін қозғалыстарды анықтады. 2008 жылы обсерватория Лейттер отбасының обсерваториясы және планетарийі деп қайта аталды. Обсерваторияда қазір планеталар мен жұлдыздарды визуалды бақылау үшін жаңартылған 8 дюймдік Рид рефракторы қолданылады. Сондай-ақ, оған 16 дюймдік RCOS телескобы және Grubb Telescope Company компаниясының жаңартылған рефракторы (алғашқыда 1882 жылы Венера транзитін бақылау үшін сатып алынған) орналасқан екі Аш күмбезі кіреді. Детекторларға SBIG ST 9E CCD камерасы және DSS 7 спектрографы кіреді. Күмбездердің арасында бақылау алаңы бар. Обсерваторияда сонымен қатар Spitz SciDomeHD проекция жүйесін пайдаланатын цифрлық планетарий театры орналасқан.