Кіріспе

Висконсин штатындағы астрономиялық обсерватория, АҚШ. Йеркес обсерваториясы (YURkeez) – Висконсин штатының Уильямс шығанағында орналасқан астрономиялық обсерватория. Обсерватория 1897 жылдан 2018 жылға дейін Чикаго университетінің астрономия және астрофизика факультеті басқаруында болды. 2020 жылдың мамыр айында меншік құқығы коммерциялық емес Йеркес болашақ қорына (YFF) берілді, ол тарихи ғимарат пен аумақты қайта жаңарту және жөндеу жұмыстарын бастады. Қайта ашылу және қоғамдық турлар мен бағдарламалар 2022 жылдың 27 мамырында басталды. Көптеген жағдайларда "қазіргі астрофизиканың туған жері" деп аталатын бұл обсерватория 1892 жылы астроном Джордж Эллери Хейл құрды және бизнесмен Чарльз Т. Йеркес қаржылады. Бұл обсерваториялар туралы ойлаудағы өзгерісті білдірді – бұрын телескоптар мен бақылаушыларға арналған ғимараттар ғана болса, 20 ғасырдың басында физика және химиялық талдау үшін зертханалық кеңістікпен біріктірілген бақылау жабдығының тұжырымдамасына көшті. Обсерваторияның басты күмбезінде екі линзалы рефрактор телескоп орналасқан, бұл астрономияда сәтті қолданылған екінші ең үлкен рефрактор. Ең үлкен линзасы – шведтік 1 метрлік Күн телескопы. Бірнеше кішкентай телескоптар бар, олардың кейбіреулері тұрақты орнатылған және негізінен білім беру мақсатында қолданылады. Сондай-ақ, обсерваторияда 170 000-нан астам фотопластинкадан тұратын жинақ сақталған. Йеркес 40 дюймдік телескопы 1897 жылы қолданысқа берілген кезде әлемдегі ең үлкен рефрактор телескоп болды, бірақ одан бұрын бірнеше үлкен рефлектор телескоптар болған. Осы кезеңде телескоптарды құрастыру және жобалау үшін қолданылатын әртүрлі материалдардың тиімділігі туралы көптеген сұрақтар туындады. Бұл кезеңдегі тағы бір үлкен телескоп – рефлектор болып табылатын Үлкен Мельбурн телескопы. АҚШ-та Лик рефракторы 1888 жылы Калифорнияда 91 см линзамен іске қосылған болатын, бұл одан бірнеше жыл бұрын болды. Орнатылғанға дейін телескоп өзінің үлкен неміс экваторлық таушауында Чикагодағы Дүниежүзілік Колумбия көрмесінде көрсетілді, осы уақытта обсерватория салынып жатқан еді. Обсерватория 100 жылдан астам уақыт бойы астрономиялық зерттеулердің маңызды орталығы болды. Дегенмен, 21 ғасырда оның зерттеу өмірі аяқталды. Чикаго университеті 2018 жылдың қазан айында обсерваторияны жұртшылыққа жапты. 2019 жылдың қарашасында университет Йеркес обсерваториясын коммерциялық емес Йеркес болашақ қорына (YFF) беру туралы "принциптік келісімге" қол жеткізгені жарияланды. Меншік құқығы 2020 жылдың 1 мамырында берілді.

Телескоптар

1860 жылдары Чикаго Америкадағы ең үлкен телескоп – Дирборн рефракторының үйі болды. Кейіннен АҚШ Әскери-теңіз обсерваториясының 26 дюймдік телескопы оны басып өтті, ол 1877 жылы Марстың серіктерін ашты. 1800 жылдардың соңында жақсы жабдықталған обсерваториялардағы үлкен телескоптардың саны күрт өсті. 1890 жылдары Уильямс шығанағында (Висконсин штаты) өнер, ғылым және ең жақсы аспаптардан тұратын обсерватория құру үшін әртүрлі күштер бірікті. Бұл телескоптан кейін Гарвард колледжінің обсерваториясы, рефлекторы, он жылдан да аз уақыт өткен соң басып өтті, бірақ ол ондаған жылдар бойы зерттеулер орталығы болып қалды. Үлкен рефрактордан басқа, Йеркес телескопымен Күнді де көптеп бақылады.

Өмірбаян

Еркс обсерваториясының 40 дюймдік (102 см) сыну телескопы Alvan Clark & Sons оптикалық фирмасы жасаған қос линзалы және Warner & Swasey компаниясының монтаждалған бөлігінен тұрады. Бұл астрономиялық зерттеулер үшін қолданылған ең ірі сыну телескопы болды. Оның құрылғаннан кейінгі жылдары бұл көрсеткіш жаңа стандарт ретінде қабылданды және одан асып түсуге талпыныстар жасалды; 1900 жылғы Париж Әлемдік көрмесінде одан да үлкен демонстрациялық сыну телескобы көрсетілді. Бірақ, ол көп табысқа жете алмады, таратылып, еңбек ететін университет обсерваториясының құрамына кірмеді. 40 дюймдік телескоптың монтажы мен корпусы 1893 жылы Чикагода өткен Колумбия көрмесінде көрсетілді, содан кейін обсерваторияға орнатылды. Линзаны жылтырату жұмысы кейін аяқталды.

Қосымша құралдар мен жабдықтар

1890 жылдары Кенвуд обсерваториясынан 12 дюймдік рефрактор Йеркске көшірілді. Телескоптың жарық апертурасы (диафрагмасы) 23,5 дюймді құрады. Бір кезде обсерваторияда IBM 1620 компьютері болды, ол үш жыл бойы қолданылды. Кейіннен Боллер мен Чивенс компаниясы тағы 24 дюймдік рефлекторлық телескоп жасады. Бұл 1960 жылдардың басында обсерватория директоры В. Альберт Хилтнердің басшылығымен тапсырыс бойынша жасалған. Бұл телескоп кішірек Йеркс күмбездерінің біріне орнатылды және оның келушілер бағдарламаларында қолданылғаны белгілі. Бұл Boller & Chivens компаниясының Кассегрен оптикалық жүйесімен жасалған, 24 дюймдік (61 см) жарық апертурасы бар және оське орнатылған. Йеркс обсерваториясында 7 дюймдік (18 см) диаметрлі Шмидт камерасы да болды. Сноу Күн Телескопы алғаш Йеркс обсерваториясында құрылып, кейін 1904 жылы Калифорнияға көшірілді. Телескоптың фотография үшін екі объективі болды: 10 дюймдік және 6,5 дюймдік; сонымен қатар, визуалды бақылау үшін 5 дюймдік бағыттағыш телескопы да бар. Брюс астрографының линзаларын Брашер жасады, ал шыны бланкаларын Париждің Мантуа компаниясынан алды, линзалар 1900 жылы аяқталды.

Арналу

Обсерватория 1897 жылғы 21 қазанда ашылды, онда университет өкілдері, астрономдар мен ғалымдардың қатысуымен үлкен кеш өтті. Обсерваторияны ашуға дейін 1897 жылғы 18-20 қазанда Еркес обсерваториясында астрономдар мен астрофизиктердің конференциясы өткізілді. Бұл Америка астрономиялық қоғамын құруға қадам ретінде танылды. 1897 жылы ашылғанымен, ол 1892 жылы негісталған.

2005 жылы ұсынылған даму және сақтау бастамасы

2005 жылдың наурыз айында Чикаго университеті Женева көлінің жағалауындағы обсерватория мен оның жерін сату жоспарларын жариялады. Қызығушылық білдірген екі сатып алушы болды: шығыс жағалаудағы застройщик Mirbeau, ол сәнді үйлер салуды қалаған, және Уильямс шығанағында кампусы орналасқан Aurora университеті. Geneva Lake Conservancy, аймақтық консервация және жер қоры ұйымы, тарихи Yerkes обсерваториясының ғимараттары мен телескоптарын білім беру және зерттеу мақсатында сақтап қалудың, сондай-ақ сирек кездесетін дамылмаған, орманды көл жағасы мен терең ормандық бөліктерін сақтаудың маңызды екенін мәлімдеді. 2006 жылдың 7 маусымында университет обсерваторияны, оны қоршаған аумақты және жағалаудың барлық бөлігін сақтау шартымен Mirbeau-ға 8 миллион АҚШ долларына сататынын хабарлады. Mirbeau жоспарына сәйкес, 100 бөлмелі курорт, ірі спа орталығы және оған қоса тұрақ және қосалқы құрылыстар Женева көлінің жағалауындағы соңғы дамылмаған табиғи жерде – Yerkes жерінде орналастырылуы тиіс еді. Бұл жоба аясында тарихи обсерваторияны қоршаған Yerkes жерінің жоғарғы бөлігінде 70-ке жуық үй салу жоспарланған. Бұл аумақ 100 жылдан астам бұрын әйгілі ландшафт сәулетшісі Фредерик Лоу Олмстедтің жүрегі туысы және асырап алған ұлы Джон Чарльз Олмстедтің жобалауымен құрылған болатын. Ақырында, Уильямс Бейдің білім беру мақсатынан тұрғын үйге мақсатын өзгертуден бас тартуы Mirbeau-дың даму жоспарларынан бас тартуына әкелді. Университет бұл жоспарларды 2007 жылдың қаңтарында тоқтатты. Содан кейін университет астрономия және астрофизика факультеті зерттеу тобын құрды, оның құрамында факультет пен обсерватория өкілдері, сондай-ақ көптеген басқа да қатысушылар болды, обсерваторияда аймақтық ғылым білім беру орталығын ұйымдастыруды жоспарлау үшін. Зерттеу тобы өз жұмысын 2007 жылдың ақпан айында бастады және 2007 жылдың 30 қарашасында қорытынды есебін жариялады. Есепте ұсынылған ғылым білім беру орталығының қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін ресми бизнес-жоспар жасау, оны құру жоспарларын бастамас бұрын орталықтың меншігін белгілеу және Чикаго университеті мен жергілікті мүдделер арасында орталықты жоспарлау үшін серіктестік құру ұсынылды. Сондай-ақ, көл жағасындағы және орманды учаскелерді тұрғын үй салуға сату мүмкіндігі қарастырылды. 2018 жылдың мамыр айында жергілікті тұрғындар тобы – Yerkes Future Foundation Чикаго университетіне сайтқа қоғамдық қолжетімділікті сақтау және білім беру бағдарламаларын жалғастыруды көздеген ұсыныспен қызығушылық білдірді. Тамыз айының соңына дейін операцияны басқаруды басқа операторға беру туралы келісімге қол жеткізілмеді, ал 1 қазан күні нысан жалпы жұртшылыққа жабылды. Обсерваторияда тарихи шыны пластиналар архивіне қол жеткізу және пайдалануды қамтиған, кейбір зерттеу жұмыстары жалғасты. Yerkes білім беру және насихаттау қызметкерлері жабылудан кейін басқа жерде өз бағдарламаларын жалғастыру үшін коммерциялық емес ұйым құрды. 2019 жылдың мамыр айында университет Yerkes болашағы туралы мүдделі тараптармен, ең алдымен Yerkes Future Foundation-мен келіссөздерін жалғастырды. 2018 жылдың қарашасында келіссөздердегі қиындық Yerkes отбасын талқылау қажеттілігі болғаны хабарланды. Еркес мырзаның университетке жасаған сыйлығында меншік құқығын беру шартында «Бұл мүлікті аталған сенімділерге [Чикаго университеті] және олардың мұрагерлеріне астрономиялық зерттеулер үшін пайдалану шартымен иеленуге және ұстауға беруге, бірақ олар мұны істемесе, мұнда берілген мүлік аталған Чарльз Т. Еркеске немесе оның заңды мұрагерлеріне қайтарылады, бұл беру ешқашан жасалмаған сияқты» делінген. Жабылу салтанатында 2018 жылдың 1 қазанынан бастап «Кіруге тыйым салынды» деген жазуы бар жаңа қақпа орнатылды. 2022 жылы бұл орын қайтадан келушілерге ашылды. 2023 жылы Аманда Бауэр сұхбат беріп, телескопты ішінара қалпына келтірілген күйде көрсетті. Толық қалпына келтіруге тағы 10 жыл уақыт қажет болады деп күтілуде.

Гаргуль мүсіндері, орналасуы және көгалдандыру

Обсерваторияның аумағы мен ғимараттары Ұлы Рефрактормен ғана емес, сонымен қатар мүсіндер мен сәулет өнерімен де әйгілі. Ландшафты да Олмстедтің дизайнерлік жұмыстарымен танымал. Обсерватория ғимаратын сәулетші Генри Айвс Кобб жобалаған, ол Боз-Өнер стилінде салынған. Ғимарат әртүрлі стильдердің үйлесімімен және жануарлар мен мифологиялық бейнелермен безендірілген бай әшекейлерімен ерекшеленеді. Бұл жер Женева көлінің жанындағы ыңғайлы және әдемі орналасуымен де танымал. 1888 жылы Уильямс-Бейде Чикаго және Солтүстік-Батыс темір жолының теміржол терминалы салынды, бұл Чикагодан келуге мүмкіндік берді және келесі онжылдықтардағы осы аймақтың дамуына ықпал еткен факторлардың бірі болды. "The Astrophysical Journal" журналының редакциясы 1960 жылға дейін Еркес обсерваториясында орналасқан. Ағаштарды отырғызу жоспары 1910 жылдары Олмстед фирмасының жобалауымен және обсерватория директорының қолдауымен жасалды; сол кезде аумақта ақ шырша, сары ағаш, алтын жаңбыр ағашы, еуропалық бук, папоротник жапырақты бук, жапондық пагода ағашы, кішкентай жапырақты липа, Кентукки кофе ағашы, гинкго, тілімделген жапырақты бук және қаштан ағаштары өсірілген.