Кіріспе

Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі қала Рим – штаттың орталық бөлігінде орналасқан, Нью-Йорк штатының Oneida округіне жататын АҚШ қаласы. 2020 жылғы халық санауы бойынша тұрғындар саны 32 127 адамды құрады. Рим – Utica–Rome Metropolitan Statistical Area-сының екі маңызды қаласының бірі, бұл аймақ Джеймс Фенимор Купердің "Leatherstocking Tales" повесінде бейнеленген "Leatherstocking Country" деп белгілі, және Америка революциялық соғысына дейінгі шекаралық заманда орын алған оқиғаларға толы. Рим Нью-Йорктің 22-ші конгресс округінде орналасқан. Қала ежелгі заманнан бері американдықтардың, соның ішінде тарихи Ирокез тайпаларының маңызды порттық орны болған. Бұл порт еуропалықтар үшін де стратегиялық маңызға ие болды, олар Мохок және Гудзон өзендері арқылы Нью-Йорк қаласын және Атлантика жағалауын Ұлы көлдермен байланыстырған 18 және 19 ғасырлардағы су жолдарын пайдаланды. Алғашқы еуропалық қоныстар 1750 жылдары су жолдарын қорғау үшін салынған бекіністердің маңында пайда болды, олардың ішінде Нью-Йоркте салынған британдық Стэнвикс форты (1763) ерекше аталады. Америка революциясынан кейін, 1796 жылы Рим каналының салынуымен қоныс дами бастады, ол Вуд-Крик (Онтарио көлінен бастау алатын) пен Мохок өзенінің бастауын байланыстырды. Сол жылы штат Рим қаласын Oneida округінің бір бөлігі ретінде құрды. Бір кезде каналдың жанындағы шағын қауым, жердің алғашқы иесі, танымал шарап сатушы Доминик Линчтің құрметіне Линчвилл деп аталатын. Нью-Йорк штатының заң шығарушы органы 1870 жылдың 23 ақпанында Рим қаласын қала мәртебесіне ие етті. Рим тұрғындары Римді Америка тарихының қаласы деп мақтан тұтады.

Ониданың көтерме орны

Рим ежелгі американдық жергілікті халықтың теміржолымен сауда жолында орналасқан, ол Oneida Carrying Place, Deo Wain Sta, немесе Алты ұлттың (Ирокездер) немесе өз тілдерінде Haudenosaunee деп аталған. Бұл атаулар шығысқа қарай Мохок өзенінен Гудзон өзеніне дейін, ал батысқа қарай Wood Creek өзенінен Oneida көліне және содан кейін Oneida және Oswego өзендері арқылы Онтарио көліне дейінгі тасымалдау жолын білдіреді. Қазіргі Рим қаласының шегінде орналасқан бұл қысқа тасымалдау жолы Онтарио көлі мен Гудзон өзенінің төменгі ағысы арасындағы 1000 мильден астам сауда жолының жалғыз құрлықтағы бөлігі болды. Гудзон өзенінен Мохок өзенімен келген саяхатшылар мен саудагерлер жүктерін және қайықтарын көшіріп, маусымға байланысты 1,7 мен 6 миль аралығында құрлықпен тасымалдап, Wood Creek арқылы батысқа қарай Онида көліне, ал одан Oswego өзені арқылы Онтарио көліне жол жалғастыруға тиіс болды. Бұл ежелгі сауда жолы Ұлы көлдер мен Канаданы Мохок өзені арқылы Гудзон өзенімен және Атлант мұхитымен байланыстырды. Француз және Индия соғысы кезінде, Жеті жылдық соғыстың Солтүстік Америка майданында, бұл аймақта көптеген шайқастар болды. Британ отаршылары Oneida Carrying Place және табысты тері саудасын француз шабуылдарынан қорғау үшін бірнеше шағын бекіністер салды; алайда, француз әскері, канадалықтар және одақтас американдық тайпалары британдық күшті Форт-Булл шайқасында жеңіп, қырғын жасады. Кейін 1758 жылы, аймақты бекініске айналдыруға бірнеше сәтсіз әрекеттен кейін, британдықтар Oneida Carry-ді қамтамасыз ету және мықты бекініс кешенін салу үшін үлкен күш жіберді, оны Fort Stanwix деп атады. Соғыста ағылшыздардан жеңілгеннен кейін, француздар Солтүстік Америкадағы Миссисипи өзенінің шығысындағы аумақтарын Англияға берді. Англиялықтар Ирокездермен Форт-Стенвикс шартына (1768) қол қойды, оның шарттары бойынша олар Аппалачи тауларының батысындағы аумақтарды үндістердің қорығы ретінде сақтауға және отарлауды тыйым салуға уәде берді. Бұл шарт "Англо-индиялық қарым-қатынастар тарихындағы ең нашар шарттардың бірі" деп сипатталды. Шарт сондай-ақ "Аппалачи тауларының батысында тәртіп орнату үшін британдықтардың соңғы әрекеті" деп сипатталды. Британдықтар өз уәделерін орындай алмады, өйткені ағылшын отаршылары Аппалачи тауларының батысына көшіп, жергілікті тайпалармен қақтығыстарға себеп болды. Британдықтар соғыс аяқталғаннан кейін Fort Stanwix-ті тастап кетті; ол құлдырап, ақырында бұзылды, оның бөліктері мен материалдары қоныс аударушылар басқа құрылыстар үшін пайдаланды.

Революциялық соғыс және Стэнвикс форты

Революциялық соғыс басталғанда, американдық континенттік әскерлері Форт Стенвикс орнына бақылау орнатып, бекіністі қайта жаңартып, күшейтті. 1777 жылғы Саратога науқанында британдықтардың қоршауына төтеп берген бұл нысан "Ешқашан тапсырлмаған бекініс" деп танылды. Полковник Питер Гансворт басқаруындағы патриоттық жасақ, тұрақты әскер және олардың Онейда тайпасымен одақтастары 1777 жылдың тамызында британдық, неміс, лоялист және канадалық әскерлерінің, сондай-ақ бірнеше американдық тайпалардың жауынгерлері жасаған ұзақ қоршауға қарсы сәтті тұрды. Бұл әскерлердің барлығын британдық генерал Барри Сент-Легер басқарды. Сәтті аяқталмаған қоршау, жақын орналасқан Орискани шайқасы, сондай-ақ Беннингтон және Саратога шайқастарымен бірге, солтүстік колонияларын бағындыруға бағытталған британдық жоспарды күйретіп жіберді. Осы жетістіктен кейін американдықтар Франция және Нидерландымен одақтасты, себебі екі ел де көтерілісшілердің жеңіске жету мүмкіндігіне көз жеткізді. Форт Стенвиксте британдықтарды жеңгеннен кейін, американдық солтүстік шекарасы мен Мохок аңғарында қанды шайқастар басталды. Америкалық қоныс аударушылар мен алты тайпаның халқы ауыр шығынға ұшырады, өйткені әр тарап бір-біріне қарсы шабуылдар жасап, зорлық-зомбылықты күшейтті. Онейда тайпасының көп бөлігі көтерілісшілермен бірге, британдықтармен одақтасқан төрт тайпаға, әсіресе Мохок және Сенека тайпаларына қарсы күресті, сондықтан Ирокездердің өкілдері бір-біріне шабуыл жасады, бұл осы ғасырдың басында болмаған жағдай. Американдықтар Форт Стенвикс нысанын британдық лоялист әскерлері мен олардың Хауденосауни одақтастарына қарсы шабуылдарды жүргізу үшін негізгі бағыттық нүкте ретінде пайдаланды. 1779 жылы Салливан экспедициясы осы жерден британдықтармен одақтасқан Ирокез тайпаларының ауылдарына қарсы өртпен жою науқаны ретінде басталды. Джордж Вашингтонның бұйрығымен, бұл науқан Нью-Йорктегі шекаралық шабуылдарға, мысалы, Мохаук басшысы Джозеф Брант пен Джон Батлер басқарған лоялист жасақтарының Черри-Вэллиде жасаған қырғынына жауап ретінде жүзеге асырылды. Салливан науқаны Ирокез тайпаларының 50-ге жуық ауылын және олардың азық-түлік қоймаларын қиратты, нәтижесінде келесі қыста осы тайпалардың көптеген өкілдері аштықтан зардап шекті. Көптеген Ирокездер Жоғарғы Канадаға пана іздеді, бірақ сол жерде де аштықпен күресті. Американдық әскерлер 1781 жылы фортты тастап кетті. Соғыстан кейін, аймақ қоныстанғаннан кейін, пионерлер өз үйлері мен амбарларын салу үшін қажетті материалдарды форттан алып кетті. Олар Вуд-Крик бойымен Рим каналын салды, оны Мохок өзенімен байланыстырып, Онтарио көлінен Мохок және Гудзон өзендері арқылы Нью-Йорк қаласына су жолымен үздіксіз өтуді қамтамасыз етті. 1825 жылы Эри каналының құрылысы аяқталғаннан кейін Римнің дамуы қарқын алды. Қала батыс Мохок аңғарындағы өнеркәсіптік және сауда орталығына айналды. Форт орны топырақ үйіндісіне айналып, оның үстінде бұталар мен шөптер өсті. 20 ғасырдың басындағы Ұлы депрессия кезінде Конгресс 1935 жылғы Форт Стенвикс заңын қабылдап, фортты тарихи маңыздылығына байланысты Ұлттық ескерткіш ретінде белгіледі. Бұл нысанды Ұлттық саябақтар қызметі (NPS) басқарды. 1973 жылы NPS 18 ғасырға тән құрылыс және пайдалануға қатысты тарихи мәліметтерге сүйене отырып, Форт Стенвикс нысанын қайта құруды бастады. Қайта құру жұмысы 1976 жылы аяқталды. Форт қазіргі таңда Ұлттық саябақтар қызметімен мұражай ретінде жұмыс істейді. 2005 жылдың 2 шілдесінде ескерткіш аумағында Маринус Уиллет орталығы ашылды. Ол келушілерге бағдар беру үшін аудиовизуалды бағдарламаларды, сондай-ақ мұражайдың артефактілер мен тарихи материалдар жинағын сақтау үшін қауіпсіз орынды ұсынады.

Коммерциялық өсім: Эри каналы

Шекара арқылы өтетін шығыс-батыс американдық сауда жолы Эри каналын салу арқылы жақсартылды. 1817 жылдың 4 шілдесінде Рим қаласында канал құрылысы басталды. Эри каналы Римде 420 фут биіктікке жетеді. Бірінші кезең 1825 жылы аяқталды, ол Гудзон өзенін су жолы арқылы Ұлы көлдермен байланыстырды. Бұл Ұлы көлдер аймағы мен Нью-Йорк қаласы арасындағы сауда және көлік қозғалысын күшейте түсті, соның нәтижесінде жол бойындағы аймақтардың дамуына серпін берді.

Мыс қаласы

1851 жылы Джесси Уильямс Рим қаласында АҚШ-тағы алғашқы ірімшік фабрикасын құрды. Уильямс сонымен қатар, ірі көлемде ірімшік өндіруге қолданылатын қазіргі процесті әзірледі. 19 ғасырдың соңында аймақта және Мохок аңғарында көптеген сүт шаруашылықтары болды. Олардың көптегені сүт пен ірімшікті Нью-Йорк қаласындағы тұтынушыларға жіберіп отырды. Рим қаласы 1870 жылы құрылды. 1928 және 1929 жылдары Римде құрылған Revere Copper Products, Inc. АҚШ-тағы ең көне өндіріс компанияларының бірі болып табылады. Ол бірнеше компанияның бірігуі нәтижесінде құрылды, оның ішінде Массачусетс штатының Кантон қаласында орналасқан Revere Copper Company де бар. Revere Copper Products, Inc. компаниясының алғашқы президенті Джордж Х. Аллен бұрын Мичиган мыс және қола компаниясының президенті болған, ол бірігуге қатысқан компаниялардың бірі еді. Revere Copper Products, Inc. компаниясының алғашқы тарихы Исаак Ф. Маркоссонның «Copper Heritage: The Story of Revere Copper and Brass, Inc.» кітабында толық сипатталған. Бір кезде АҚШ-та қолданылатын мыс өнімдерінің 10 пайызы Римде өндірілген.

Салқын соғыс және технологияның рөлі

1951 жылдан 1991 жылға дейін әскери Рим әуе даму орталығы (RADC) Гриффисс әуе базасында орналасқан. 1991 жылы RADC Рим зертханасы деп қайта аталды. 1993 жылы Гриффисс әуе базасы базаны қайта құру және жабу процесінің бөлігі ретінде жабылғанмен, Рим зертханасы жұмысын жалғастырды. 1997 жылы Рим зертханасы Әуе күштері зерттеу зертханасының құрамына еніп, Рим зерттеу орталығы деп аталды. RADC АҚШ Әуе күштерінің, әсіресе радиобайланыс саласындағы маңызды технологиялық жетістіктеріне жауапты болды. Гриффисс әуе базасының аумағы 3552 акрды құрайды. Шығыс әуе қорғанысы секторы (EADS) бұрынғы Гриффисс әуе базасының орнында, Рим қаласында орналасқан. 1999 жылы Вудсток фестивалі Римде, бұрынғы Гриффисс әуе базасының аумағында өтті. Үш күндік рок фестивалі шілде айының 23-25 күндері аралығында өтіп, шамамен 200 мың адамды қамтыды. MTV телеарнасы концертті кеңінен көрсетті, сондай-ақ бүкіл фестивальдің тікелей эфирі ақылы арналарда қолжетімді болды. Фестивальде Metallica, Kid Rock, DMX, Red Hot Chili Peppers, Rage Against the Machine, Korn, Limp Bizkit, Alanis Morissette және Wyclef Jean сынды әртістер өнер көрсетті; көптеген әртістерге қатысты алғашқы сын-пікірлер оңтайлы болды. Сыншылар әсіресе Джордж Клинтон, Jamiroquai, Джеймс Браун, Шерил Кроу және Rage Against the Machine-нің өнерлерін жоғары бағалады. Алайда, фестиваль зорлық-зомбылыққа ұласты, көрермендер арасында от жағылды, полициямен қақтығыстар болды және қарақшылық орын алды. 2005 жылдың шілдесінде Нью-Йорк қаласындағы Park Drive Estates компаниясы Гриффисс әуе базасы офицерлері мен әскери қызметкерлері үшін арналған Вудхейвен тұрғын үй кешенін сатып алды, мақсаты – осы аумақты демалыс орталығына айналдыру еді. Бірақ, қайта құру жұмыстары тоқтап қалды. 2015 жылы мүлік Рим қаласына берілді. Аймақтың бұзу жұмыстары 2018 жылы аяқталды.

География

Рим Нью-Йорк штатының ауданы бойынша екінші, ал АҚШ-тың 140-шы қаласы. АҚШ Халық санағы бюросының мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы 75,7 шаршы миль (196 км²), оның ішінде 74,9 шаршы миль (194 км²) құрлық және 0,8 шаршы миль (2 км²) (0,99%) су құрайды. Нью-Йорк штатының 26, 46, 49 және 69 тас жолдары Рим қаласының орталық бөлігінде түйіседі және екі жеке триплекстің құрамына кіреді. Нью-Йорк штатының 233 тас жолы ішкі округтің оңтүстігінде NY 69 тас жолымен бірігіп, қос тас жолға айналады және Утика-Рим тас жолында (NY 49) солтүстік терминалына жетеді. Нью-Йорк штатының 365 тас жолы сыртқы округтің шығыс бөлігінен өтеді, содан кейін алмасу арқылы Утика-Рим тас жолының бөлігіне қосылады.

Климат

Римде ылғалды континенталды климат (немесе жылы жазғы климат: Köppen Dfb) төрт айқын маусыммен сипатталады, суық қыстар мен қоңыржай жаздармен ерекшеленеді. Жазғы максималды температуралар... Римде әр қыста орташа есеппен көп қар жауады, бұл көбінесе Онтарио көліне жақындығымен және оның салдарынан туындайтын қар әсерімен байланысты.

Демография

Қала халқының ең жоғары деңгейі 1960 жылы тіркелді, ал одан кейінгі төмендеу өнеркәсіптің қайта құрылуымен және жұмыс орындарының жоғалуымен байланысты болды. 20 ғасырдың соңында Әскери-әуе күштерінің базасын жабу да жұмыс орындары мен тұрғындардың азаюына себеп болды. Қала жаңа экономиканы дамытуға күш салды. Базаның кейбір бөліктері жаңа мақсаттар үшін қайта жаңартылды, сонымен қатар жоғары сапалы зерттеулер жалғасуда. 2000 жылғы халық санауы бойынша қалада 34 950 адам, 13 653 шаруашылық және 8 328 отбасы тұрады. Халық тығыздығы көрсетілген жоқ. 16 272 тұрғын үй бірлігі бар, олардың орташа тығыздығы көрсетілген жоқ. Қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 87,85% ақ нәсілді, 7,58% афроамерикандық, 0,27% американдық үндістер, 0,88% азиялық американдық, 0,02% Тынық мұхиты аралдарынан келгендер, 1,35% басқа нәсілдер және 2,05% екі немесе одан көп нәсілге жататындар. Кез келген нәсілге жататын испандық немесе латиноамерикандықтар халықтың 4,72% құрайды. Аймақтың басқа қалалары сияқты, Римде де көптеген итальяндық американдықтар бар, олар негізінен Шығыс Доминик көшесінің жанындағы Кіші Италия ауданында шоғырланған. 13 653 шаруашылықтың 28,1% 18 жасқа дейінгі балаларымен бірге тұрады, 42,6% - бірге тұратын жұбайлар, 13,9% - күйеуі жоқ әйелдер басқарады, ал 39,0% - отбасы емес. Шаруашылықтың 33,2% жеке адамдардан тұрады, ал 14,6% - 65 жастан асқан жалғыз тұратын адамдар. Шаруашылықтың орташа мүше саны 2,30 адамды, ал отбасының орташа мүше саны 2,93 адамды құрайды. Қала халқының жас ерекшеліктері: 22,1% - 18 жасқа дейінгілер, 8,5% - 18-24 жас аралығындағылар, 29,9% - 25-44 жас аралығындағылар, 22,3% - 45-64 жас аралығындағылар және 17,2% - 65 жастан асқандар. Орташа жас 38 жасқа тең. Әр 100 әйелге 105,1 еркек келеді. 18 және одан жоғары жастағы әр 100 әйелге 105,0 еркек келеді. Шаруашылықтың орташа жылдық табысы 33 643 доллар, ал отбасының орташа жылдық табысы 42 928 доллар. Ер адамдардың орташа табысы 31 635 доллар, ал әйелдердің орташа табысы 23 899 доллар. Қаланың жан басына шаққандағы орташа табысы 18 604 долларды құрайды. Отбасылардың 12,0% және халықтың 15,0% кедейлік шегінен төмен жатыр, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 23,4% және 65 жастан асқандардың 7,6% кедейлікте өмір сүреді.

Экономика

Римде AmeriCU Credit Union кредиттік одағының бас кеңсесі орналасқан, ол Орталық және Солтүстік Нью-Йорк штатындағы мүшелеріне қызмет көрсетеді. Рим мемориалдық ауруханасы да маңызды жергілікті жұмыс берушілердің бірі болып табылады. Рим ауруханасы 1884 жылы ашылған. 1940 жылы ол 1920 жылы құрылған Мерфи мемориалдық ауруханасымен бірікті. Осы бірігу нәтижесінде Рим мемориалдық ауруханасы 129 төсекке лицензия алды.

Спорт

Римнің ең танымал орындарының бірі – Джон Ф. Кеннеди азаматтық аренасы. Бұл нысанда бірнеше шайбалы хоккей және мәнерлеп сырғанау жарыстары, сондай-ақ роллер дербиі өтеді. Арена 1963–1964 жылдары салынған. Ол 2008 жылы толығымен жаңартылды. 1964 және 1988 жылдар аралығында «Рим Найтс» және кейін «Копер Сити Чифс» командалары өздерінің үй ойындарын сенбі күндері кешке Кеннеди аренасында өткізді. «Чифс» – Канаданың Онтарио провинциясының, Пенсильвания штатының Филадельфия қаласының, Нью-Джерси штатының Ньюарк қаласының, Жаңа Англияның және Нью-Йорк штатының командаларымен жарысқан жартылай кәсіби хоккей клубы. «Чифс» физикалық және агрессивті хоккей стилімен танымал болды, команда құрамы команданың күштілігіне баса назар аудара отырып жасалған. 25 жыл бойы «Чифс» ешқашан жеңіліспен аяқталған маусымды өткізбеген. «Федералдық хоккей лигасының» кәсіби спорттық франшизасы – «Рим Frenzy» Римді өздерінің базасына айналдырып, 2010 жылдың қараша айында Кеннеди азаматтық аренасында ойынды бастады. 2011 жылдың ақпан айында, нашар қатысуды себепке келтіре отырып, «Frenzy» қызметін тоқтатты және Римдегі маусымның соңғы үш аптасын жоққа шығарды. Рим сонымен қатар Гамильтон колледжінің ерлер және әйелдер қайық спортының бас кеңсесіне де ие. 2022 жылы құрылысы аяқталған олардың қайық үйі Эри каналының жанындағы Белами Харбор паркінде орналасқан.

Үкімет

Қалалық әкімдік қала әкімінен және қалалық кеңестен тұрады. Қала әкімі жалпы сайлау арқылы сайланады. Қалалық кеңес бір округтен сайланған жеті мүшеден тұрады.

Білім

Римнің көп бөлігі Рим қалалық мектеп округінде орналасқан. Басқа бөліктері Орискани орталық мектеп округінде, Шеррилл қалалық мектеп округінде және Вестморленд орталық мектеп округінде орналасқан. Бірінші округ Рим еркін академиясын басқарады. Рим католик мектебі 2013 жылдан бері PK-6 мектебі, ал бұрын жоғары мектеп болған. 2006 жылы ол әуе күштері мен Сиракуз университетімен бірлесіп студенттерге арналған кибер қауіпсіздік курсын сынақтан өткізді, содан кейін ол Нью-Йорк штатының басқа да жоғары мектептеріне енгізілді. Нью-Йорк штатының саңыраулар мектебі Римде орналасқан.

Көлік

Римнің негізгі жол байланысы – Нью-Йорк штатының 49-шы бағдарламалық тас жолының бөлігі, Utica-Rome экспресс-жолы. Бұл экспресс-жол Римнен Утикаға дейін 14 мильге созылады, онда ол I 90, I 790, NY 5, NY 12 және NY 8 тас жолдарымен үлкен үш жапырақты торапталысқа қосылады. Римдегі Амтрак стансасын Амтрак компаниясының Empire Service қызметі қамтамасыз етеді, Ниагара шарлауы мен Нью-Йорк қаласы арасында әр бағытта күніне екі пойыз қатынайды. Maple Leaf күндізгі бағдары Торонто мен Нью-Йорк арасындағы аймақтарға қызмет көрсетеді. Гриффисс әуе базасы 1995 жылы жабылып, Гриффисс халықаралық әуежайына айналдырылды. Ол әуежай жалпы авиация және әскери мақсаттар үшін де пайдаланылады. Әуежайда белгілі бір кесте бойынша коммерциялық рейстер жоқ. CENTRO автобустары Римде алты бағыт бойынша жүреді, олардың екеуі Амтрак стансасына дейін барады.