Кіріспе

Химиялық қару агенті (ХҚА) немесе химиялық соғыс агенті – уытты қасиеттері адамдарды өлтіруге, жарақаттауға немесе қабілетсіз етуге бағытталған химиялық зат. 20-шы ғасырда шамамен 70 түрлі химиялық зат химиялық қару агенттері ретінде қолданылған немесе сақталған. Бұл агенттер сұйық, газ немесе қатты күйде болуы мүмкін. Жалпы алғанда, химиялық қару агенттері бірнеше санатқа (адам организміне әсер ету механизміне сәйкес) жіктеледі. Оларды тактикалық мақсатына немесе химиялық құрылымына қарай да бөлуге болады. Санаттардың атаулары мен саны әртүрлі дереккөздерде сәл өзгеше болуы мүмкін, бірақ көбінесе химиялық соғыс агенттерінің түрлері төменде тізілген.

Қатысушы агенттер

Бұл заттар өлтіруге немесе дене жарақаттары келтіруге арналмаған. Олар көбінесе тәртіпсіздікті бақылау агенттері (RCAs) деп аталады және азаматтық полиция күштері оларды қылмыскерлер мен тәртіпсіздік жасаушыларға қарсы, немесе әскери жаттығуларда қолдануы мүмкін. Бұл агенттер сонымен қатар, жауынгерлерді жасырын немесе қорғалған орындардан шығару үшін, сондай-ақ олардың ластанған аумақты басып алуына немесе қару қолдануына кедерес келтіру үшін тактикалық мақсатта да пайдаланылады. Жалпы алғанда, мазалаушы заттар – бұл сезімталдықты күшейтіп, тітіркендіретін заттар, олардың әсері концентрацияға байланысты болады және олардан алынғаннан кейін бірнеше минут ішінде тоқтатылады. Денсаулыққа зиян келтіру салдары 24 сағаттан аспайды және медициналық көмек қажет етілмейді.

Жағымсыз иісі бар заттар

Бұл өте күшті және жағымсыз иісі бар заттар, олар уытты әсері жоқ көзді жасқа толтыратын немесе құстыратын заттар сияқты күшті теріс әсер тудырады.

Қалпына келтірмейтін заттар

Бұл - тұрақты жарақат немесе өлімге әкелу мүмкіндігі шектеулі, денсаулықты нашарлатушы әсер ететін заттар. Зардаптардың әсері көбінесе 24 сағаттан асады, медициналық көмек көрсету және оқшаулау ұсынылғанымен, толық қалпына келу үшін міндетті емес. Мұндай заттар, сондай-ақ, мазалаушы заттар бірге өлімге жеткізбейтін заттар деп аталады. Бұл заттарды қолданған кезде қаза болу көрсеткіші 5%-ға дейін жете алуы мүмкін.

Өлімге әкелетін заттар

Бұл заттар ұзақ мерзімді салдарларын немесе адам өмірінің жоғалуын ескермей, химиялық зардаптар тудыру үшін арналған. Олар медициналық араласуды қажет ететін жарақаттарға себеп болады.

Блестерлік агенттер

Көпіршік тудыратын зат – теріні тітіркендіріп, зақымдайтын химиялық қосылыс. Бұл заттар көздерге немесе олармен жанасқан кез келген тіндерге де шабуыл жасайды.

Құрттар

Везиканттар – теріде үлкен мөлшерде сұйықтыққа толы көпіршіктер тудыратын заттар.

Жүйке заттары

Нерв агенттері – жүйке жүйесі арқылы химиялық байланыстарды бұзатын заттар. G, GV және V сериялы химиялық заттардың бір бұзу механизмі ацетилхолинестеразды – әдетте ацетилхолин нейротрансмиттерінің белсенділігін жоятын және тоқтататын ферментті – бұғаттау арқылы туындайды. Бұл нерв агенттерімен улану жүйке аксонында ацетилхолиннің жиналуына алып келеді, нәтижесінде жүйкеде үнемі қозған күй пайда болады (мысалы, тұрақты бұлшықет жиырылуы). Бұлшықеттердің толықтай шаршауы тыныс алу жеткіліксіздігіне және өлімге соқтырады. Тетродотоксинмен байланысты жүйке агенттерінің жеке класы бар, ол көбінесе TTX деп қысқартылады және белгілі антидоты жоқ күшті нейротоксин болып табылады. Тетродотоксин жүйке жасушаларының мембранасындағы кернеуге сезімтал, жылдам натрий каналдарына байланысып, жүйкедегі әрекет потенциалын бұғаттайды, әсер еткен жүйке жасушаларының қызметін тоқтатып, олардың осы процесте қолданылатын каналдар арқылы жұмыс істеуіне кедерес жасайды.