Кіріспе

Биологиялық модельдеу түрі

Метаболистік желілерді модельдеу, сондай-ақ метаболистік желілерді қайта құру немесе метаболистік жолдарды талдау деп те аталады, нақты бір организмнің молекулалық механизмдерін тереңінен түсінуге мүмкіндік береді. Атап айтқанда, бұл модельдер геномды молекулалық физиологиямен байланыстырады. Қайта құру метаболистік жолдарды (мысалы, гликолиз және лимон қышқылы циклы) тиісті реакциялары мен ферменттеріне бөліп, оларды бүкіл желінің аясында талдайды. Қарапайым тілмен айтқанда, қайта құру организмнің барлық қатысты метаболиттік ақпаратын жинап, математикалық модельге біріктіреді. Қайта құруларды тексеру және талдау метаболизмнің өсімдік өнімділігі, ресурстарды бөлу, желінің тұрақтылығы және гендердің маңыздылығы сияқты негізгі ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік береді. Осы білімді жаңа биотехнологиялар жасау үшін қолдануға болады. Жалпы, қайта құру жасау процесі келесідей:
Қайта құрудың жобасын жасау
Модельді жетілдіру
Модельді математикалық/есептеулік түрге ауыстыру
Эксперименттер арқылы модельді бағалау және түзету

Флюстуң тепе-теңдігін талдаудың осыған байланысты әдісі геномдық деңгейдегі метаболистік желілердің қайта құруларында метаболизмді математикалық тұрғыда модельдеуге бағытталған.

Геномдық масштабтағы метаболистік реконструкция

Метаболистік реконструкция – ағзадағы метаболизм жолдарының жүйелік биологиясын түсіну үшін жоғары математикалық және құрылымдық платформаны ұсынады. Биохимиялық метаболизм жолдарының жылдам қолжетімді, түсіндірмеленген геномдық тізбектермен интеграциясы геномдық деңгейдегі метаболизм модельдерін құрады. Қарапайым тілмен айтқанда, бұл модельдер метаболизм гендерін метаболизм жолдарымен байланыстырады. Жалпы алғанда, мақсатты организмнің физиологиясы, биохимиясы және генетикасы туралы қанша көп ақпарат болса, реконструкцияланған модельдердің болжамдық қабілеті сонша жақсы болады. Механикалық тұрғыдан алғанда, прокариоттық және эукариоттық метаболизм желілерін реконструкциялау процесі негізінен бірдей. Дегенмен, эукариоттық реконструкциялар көбінесе геномдардың мөлшері, білімнің толықтығы және жасушалық бөлімшелердің көптігіне байланысты қиынға соғады. Алғашқы көпжасушалы организм – C. elegans 1998 жылы реконструкцияланды. Содан бері көптеген реконструкциялар жасалды. Модельге түрлендірілген және экспериментальды түрде расталған реконструкциялардың тізімін http://sbrg.ucsd.edu/InSilicoOrganisms/OtherOrganisms мекенжайынан қараңыз.

Организмі Гендері Геномдағы Гендері Модельдегі Реакциялар Метаболиттері Реконструкцияланған Күні Сілтеме
Haemophilus influenzae 1,775 296 488 343 1999 маусым
Saccharomyces cerevisiae 6,183 708 1,175 584 2003 ақпан
Mus musculus 28,287 473 1,220 872 2005 қаңтар
Homo sapiens 21,090 3,623 3,673 2007 қаңтар
Mycobacterium tuberculosis 4,402 661 939 828 2007 маусым
Bacillus subtilis 4,114 844 1,020 988 2007 қыркүйек
Synechocystis sp. PCC6803 3,221 633 831 704 2008 қазан
Salmonella typhimurium 4,489 1,083 1,087 774 2009 сәуір
Arabidopsis thaliana 27,379 1,419 1,567 1,748 2010 ақпан

Ресурстар

Қайта құрулардың даму уақыты салыстырмалы түрде жақында болғандықтан, көптеген қайта құрулар қолмен жасалды. Дегенмен, қазіргі таңда реконструкцияларды жартылай автоматты түрде құрастыруға мүмкіндік беретін бірқатар ресурстар пайда болды, олар реконструкцияға жұмсалатын уақыт пен еңбек шығынына байланысты қолданылады. PathoLogic немесе ERGO сияқты ресурстарды MetaCyc сияқты энциклопедиялармен үйлестіре отырып, бастапқы жылдам реконструкцияны автоматты түрде жасауға болады, ал кейін PathwayTools сияқты ресурстарды пайдалана отырып қолмен жаңартуға болады. Бұл жартылай автоматты әдістер жаңа тәжірибелік деректер алынғанда қажетті нақты түзетулерді енгізуге мүмкіндік береді, сонымен қатар жылдам дайындама жасауға да ыңғайлы. Метаболизмдік реконструкция саласы геномдардың санының үнемі өсуімен бірқатар жүруі үшін осылай ғана мүмкін.

Деректер қоры

Киото гендер мен геномдар энциклопедиясы (KEGG): гендер, ақуыздар, реакциялар және метаболизм жолдары туралы ақпаратты қамтитын биоинформатикалық дерекқор. «KEGG Organisms» бөлімі, эукариоттар мен прокариоттарға бөлінеді, және гендер мен ДНК ақпаратын іздеуге болатын көптеген организмдерді қамтиды, фермент атауын енгізу арқылы. BioCyc, EcoCyc және MetaCyc: BioCyc – 3000 жол/геномдық дерекқорлар жиынтығы (2013 жылғы қазанға дейін), әр дерекқор бір организмге арналған. Мысалы, EcoCyc – Escherichia coli геномы мен метаболизмінің толыққанды реконструкциясы туралы өте егжей-тегжейлі биоинформатикалық дерекқор, соның ішінде E. coli сигналдық жолдары мен реттеуші желісінің толық сипаттамалары бар. EcoCyc дерекқоры кез келген реконструкция үшін үлгі және модель ретінде қызмет ете алады. Сонымен қатар, MetaCyc – эксперименттік жолмен анықталған метаболизм жолдары мен ферменттердің энциклопедиясы, 2100 метаболизм жолы мен 11 400 метаболизм реакциясын қамтиды (2013 жылғы қазан). ENZYME: ферменттер номенклатурасының дерекқоры (Швейцария биоинформатика институтының ExPASy протеомика серверінің бөлігі). Дерекқорда белгілі бір ферментті іздегеннен кейін, бұл ресурс сізге катализдейтін реакцияны көрсетеді. ENZYME KEGG, BRENDA және PUBMED сияқты басқа ген/фермент/әдебиет дерекқорларына тікелей сілтемелер береді. BRENDA: ферменттер туралы толыққанды дерекқор, ферменттерді атауы, EC нөмірі немесе организм бойынша іздеуге мүмкіндік береді. BiGG: биохимиялық, генетикалық және геномдық тұрғыдан құрылымдалған геномдық масштабтағы метаболизм желілерін реконструкциялау туралы білімдер базасы. metaTIGER: таксономиялық жағынан әртүрлі эукариоттардың метаболикалық профильдері мен филогеномдық ақпаратының жиынтығы, бұл организмдер арасындағы метаболикалық профильдерді қарау және салыстыру үшін жаңа мүмкіндіктер ұсынады. Төмендегі кесте әр дерекқордың ауқымын салыстырады. Дерекқор ауқымы Ферменттер Гендер Реакциялар Жолдар Метаболиттер KEGG X X X X X BioCyc X X X X X MetaCyc X X X X ENZYME X X X BRENDA X X X BiGG X X X

Метаболистік модельдеу құралдары

Pathway Tools: Pathway/genome деректер базасын құруға көмектесетін биоинформатикалық бағдарламалық пакеті, мысалы EcoCyc. Питер Карп және SRI International Bioinformatics Research Group серіктестері әзірлеген Pathway Tools бірнеше компоненттен тұрады. Оның PathoLogic модулі организмнің анотацияланған геномын қабылдап, жаңа жол/геномдық деректер базасын жасау үшін ықтимал метаболикалық реакциялар мен жолдарды анықтайды. MetaFlux компоненті ағын тепе-теңдігін талдауды қолдана отырып, осы жол/геномдық деректер базасынан сандық метаболикалық модельді құра алады. Оның Navigator компоненті метаболиттерді, жолдарды және толық метаболикалық желіні визуализациялау сияқты кең ауқымды сұраныс және визуализациялау құралдарын ұсынады. ERGO: Integrated Genomics компаниясы әзірлеген жазылымға негізделген қызмет. Ол геномдық, биохимиялық деректер, әдебиет және жоғары өнімділік талдауды қоса алғанда, барлық деңгейден алынған деректерді метаболикалық және метаболикалық емес жолдардың кешенді, пайдаланушыға ыңғайлы желісіне біріктіреді. KEGGtranslator: KEGG файлдарын (KGML форматындағы XML файлдары) бірнеше шығыс форматтарына бейнелеуге және түрлендіруге мүмкіндік беретін, пайдалануға оңай дербес қосымша. Басқа аудармашылардан айырмашылығы, KEGGtranslator көптеген шығыс форматтарын қолдайды, аударма құжаттарындағы ақпаратты (мысалы, MIRIAM аннотацияларын) KGML құжатының шегінен тыс кеңейте алады және жол ішіндегі толық емес реакцияларға жетіспейтін компоненттерді толықтыру арқылы оларда модельдеу жүргізуге мүмкіндік береді. KEGGtranslator осы файлдарды SBML, BioPAX, SIF, SBGN, сапалық модельдеуге арналған SBML, GML, GraphML, JPG, GIF, LaTeX және т.б. форматтарына түрлендіреді. ModelSEED: геномдық масштабтағы метаболикалық модельдерді талдау, салыстыру, қайта құру және өңдеуге арналған онлайн ресурс. Пайдаланушылар геномдық тізбектерді RAST аннотациялық жүйесіне жіберуі мүмкін, ал нәтижедегі аннотация автоматты түрде ModelSEED-ке жіберіліп, метаболикалық модельдің жобасын құрады. ModelSEED автоматты түрде метаболикалық реакциялар желісін, әр реакция үшін ген-ақуыз реакциясы байланыстарын және әр геном үшін биомасса құрамы реакциясын құрастырады, бұл микробиологиялық метаболизмнің флюс тепе-теңдігін талдауды қолдана отырып модельдеуге болады. MetaMerge: екі метаболикалық желілік реконструкцияны бір метаболикалық желілік модельге жартылай автоматты түрде үйлестіру алгоритмі. CoReCo: туысқан түрлердің метаболикалық модельдерін автоматты түрде қайта құру алгоритмі. Бағдарламалық қамтамастың алғашқы нұсқасы KEGG-ді CoReCo-ның EC нөмірлерінің болжамдарымен байланыстыру үшін реакция дерекқоры ретінде пайдаланды. Барлық реакциялардың атомдық картасын пайдалана отырып, автоматты түрде бос орындарды толтыру симуляцияға дайын функционалдық модельдерді құрады.

Әдебиетке арналған құралдар

PUBMED: Бұл Ұлттық биотехнологиялық ақпарат орталығы жасаған онлайн кітапхана, онда медициналық журналдардың кең көлемі бар. ENZYME ұсынған сілтемені қолдану арқылы іздеуді қызықтыратын организмге бағыттап, фермент туралы және оның осы организмде қолданылуы туралы әдебиеттерді табуға болады.

Қайта құру жобасын әзірлеу әдістемесі

Қайта құру жоғарыда аталған дереккөздерден мәліметтерді жинақтау арқылы салынады. KEGG және BioCyc сияқты деректер базасы құралдарын өзара байланыстырып, зерттеліп отырған организмдегі барлық метаболизм гендерін табуға болады. Бұл гендер гомологты гендер мен реакцияларды анықтау үшін бұрыннан реконструкциясы жасалған, жақын туысқан организмдермен салыстырылады. Анықталған гомологты гендер мен реакциялар белгілі реконструкциялардан зерттеліп отырған организмнің алғашқы реконструкциясын құру үшін көшіріледі. ERGO, Pathway Tools және Model SEED сияқты құралдар деректерді метаболизм және метаболизм емес жолдарға жинақтап, осы жолдардың желісін құруға мүмкіндік береді. Бұл желілер математикалық модельдеуге жіберілгенге дейін тексеріліп, нақтыланады.

Модельді жетілдіру

Микроорганизмдердің жоғары өзгергіштігі мен әртүрлілігіне байланысты геномның бастапқы метаболикалық реконструкциясы көбінесе толық емес болады. Көп жағдайда KEGG және MetaCyc сияқты метаболикалық жолдардың деректер базаларында "жетіспеушіліктер" кездеседі, яғни субстраттан өнімге (атап айтқанда, ферменттік әрекетке) айналу үшін геномда осы катализді жеңілдететін ферментті кодтайтын белгілі бір ақуыз табылмауы мүмкін. Сонымен қатар, жартылай автоматты түрде жасалған реконструкцияларда кейбір жолдар қате болжанып, күтілгендей жүрмей қалуы мүмкін. Деректер базасында жоқ жаңа реакцияларды реконструкцияға қосу қажет. Бұл эксперименттік және кодтау кезеңдері арасында жүретін итеративті процесс. Мақсатты организм туралы жаңа мәліметтер пайда болғанда, модель клетканың метаболикалық және фенотиптік нәтижелерін болжау үшін түзетіледі. Метаболизмнің белгілі бір реакцияларының болуы немесе болмауы, нақты жолдағы басқа реакциялар үшін қажетті реагенттердің/өнімдердің мөлшеріне әсер етеді. Себебі, бір реакцияның өнімдері келесі реакция үшін реагенттерге айналады, яғни бір реакцияның өнімдері басқа ферменттер немесе катализаторлардың қатысуымен басқа ақуыздармен немесе қосылыстармен бірігіп, жаңа ақуыздар мен қосылыстарды құруы мүмкін.

Экстремалды жолдар

Палссон зертханасынан Прайс, Рид және Папин адам қызыл қан клеткаларының метаболизмін реттеуді түсіну үшін экстремалды жолдардың жекеше мәнге жіктеу (SVD) әдісін қолданады. Экстремалды жолдар – метаболикалық желілердің тұрақты күй функцияларынан құралған дөңес негіз векторлары. Кез келген метаболикалық желі үшін әрқашан бірегей экстремалды жолдар жиынтығы болады. Сонымен қатар, Прайс, Рид және Папин, Стеллингке (2002) сәйкес, элементарлық режимдер немесе экстремалды жолдар сияқты, олар желімен бірегей түрде анықталады және ағын конусының толық сипаттамасын береді. Дегенмен, жаңа сипаттама әлдеқайда ықшам. Ағын конусының генераторлық векторларына негізделген ішкі сипаттаманы пайдаланатын элементарлық режимдер мен экстремалды жолдардан өзгеше, MMB-лер ағын конусының сыртқы сипаттамасын қолданады. Бұл тәсіл теріс емес шектеулер жиынтығына негізделген. Оларды қайтымсыз реакциялармен байланыстыруға болады, демек, тікелей биохимиялық интерпретацияға ие. Метаболикалық желіні MMB және қайтымды метаболикалық кеңістік арқылы сипаттауға болады.

Ағынды теңгерімді талдау

Метаболистік желіні модельдеудің тағы бір тәсілі – ағын тепе-теңдігін талдауды жүргізу. Бұл әдіс сызықтық бағдарламалауды қолданады, бірақ элементарлық режимдерді талдау және экстремалды жолдардан өзгеше, соңында тек бір ғана шешім шығады. Сызықтық бағдарламалау көбінесе қарастырылып отырған мақсатты функцияның максималды мүмкіндігін алу үшін қолданылады, демек, ағын тепе-теңдігін талдау қолданғанда, оңтайландыру мәселесіне бір ғана шешім табылады. Одан әрі, жүйедегі реакциялардың нақты жылдамдық заңдары белгісіз болғандықтан, зертенеін жүргізіліп жатқан жүйенің дифференциалдық теңдеулер жүйесінің математикалық құрылымын бағалау қажет болуы мүмкін. Осы мақсатта SBMLsqueezer бағдарламасы желідегі барлық реакциялар үшін тиісті жылдамдық заңдарын автоматты түрде құруға мүмкіндік береді.

Синтетикалық қолжетімділік

Синтетикалық қолжетімділік – желілік модельдеудің қарапайым тәсілі, мақсаты метаболикалық геннің нокаутының өлімге алып келетінін болжау. Синтетикалық қолжетімділік әдісі метаболикалық желінің топологиясын пайдаланып, кірістерден – организмге қоршаған ортадан қолжетімді метаболиттерден – шығыстарға, организмнің тірі қалуы үшін қажетті метаболиттерге дейін метаболикалық желі графигін басып өту үшін қажетті ең аз қадамдар санын есептейді. Гендік нокаутты модельдеу үшін генмен катализденетін реакциялар желіден алынып тасталады және синтетикалық қолжетімділік көрсеткіші қайта есептеледі. Қадамдардың жалпы санының артуы өлімге себеп болады деп болжанады. Вундерлих және Мирни бұл қарапайым, параметрлерді қажет етпейтін тәсілдің E. coli және S. cerevisiae-де нокауттың өлімге алып келетінін, сондай-ақ элементарлық режимдерді талдау және әртүрлі ортадағы ағын тепе-теңдігін талдаумен салыстырылатынын көрсетті.