Кіріспе

Аэротрим (көп осьті жаттықтырушы немесе МАТ деп те аталады) – адамды сыйдыра алатын 3 осьті гимбал, ол ұшқыштар мен астронавттардың жүрек-қан тамырларын жаттықтыру және тепе-теңдік сезімін дамыту үшін қолданылады. Аэротримдер 1980-ші жылдары спортзалдарда пайдаланылды, бірақ қазіргі уақытта арнайы кәсіби саладан басқа өндірілмейді. Аз ғана машиналар әлі де қолданыста, көбінесе олар жәрмеңкелер мен шараларда ойын-сауық ретінде, сондай-ақ кино мен теледидарда ғылыми фантастика элементтері ретінде қолданылады. Әлемнің бірнеше компаниясы бұл идеяны қабылдап, сәл өзгерістермен өздерінің нұсқаларын жасады. Кореяда жасалған түпнұсқалардың бірін Словениядағы Aerotrim Ekopool Celje-де табуға болады.

Тарих

Адамдарды тасымалдауға арналған гимбалмен жабдықталған құрылғыларға алғашқы патенттер 1907 жылы тіркелген. Келесі 80 жыл ішінде түрлі өнертапқыштар осы сияқты машина жасауға бірнеше рет әрекеттенді. Олардың кейбіреулері, мысалы 1907 және 1920 жылғы үлгілері тікбұрышты пішінде болды. Дегенмен, дөңгелек каркасты адам гимбалы жиынтығына арналған алғашқы патенттік өтініш 1964 жылдың шілде айында берілді. Қазіргі таңда «Аэротрим» деп белгілі құрылғы 80-ші жылдардың басында австриялық өнертапқыш Гельмут Сухидің омыртқасының ауруын емдеу мақсатымен ойлап табылды. Достары оны спорт залдары мен ауруханаларда қолдануға болатынын ұсынды. Сухи алғашқы прототипін өз гаражында, қабырғаға бекітілген күйінде жасады, бірақ оған қауіпсіздік шаралары жеткіліксіз болды, аяқты бекіту механизмі тиімді емес еді және қабылдай алатын биіктігі шектеулі болды. Австрияда патент алуға жасаған әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін, Сухи құқықтарды неміс кәсіпкері Герман Диттрихке өткізді. Оның «Contactos Trading, GmbH» импорт-экспорт компаниясы үлкен шығынға барып, халықаралық патент алуға өтініш берді. Сондай-ақ, мырза Диттрих Сухидің бастапқы «3D Fun» атауынан гөрі «Аэротрим» атауын таңдады. Құрылғыны қауіпсіз ету үшін ол тұтқалар, плексигластан жасалған қолды қорғаушылар және тіпті ең кішкентай балалардың (белгілі бір бойынан бастап) машинаны пайдалануына мүмкіндік беретін биіктігін реттеуге арналған аяқ механизмін қосты. Нәтижесінде, ол тіпті неміс «Technischer Überwachungsverein» (TÜV) қауіпсіздік инспекциясынан да өтті. «Аэротрим» Германияда, Кореяда, Тайваньда және АҚШ-та өндірілді, онда танымал американдық шаңғы өндірушісі «Hart Ski Company» және басқа инвесторлармен «Gyrotec» компаниясын құру бойынша келіссөздер басталды. «Contactos» өзінің жарнамалық кампаниясын алдымен Германияда, содан кейін келесі бірнеше жыл ішінде әлемдік деңгейде кеңейтті.

Қолдану

Жүргізушінің денесін жылжыту арқылы қозғалыстарды басқару үшін адам күші қажет, сондықтан егер оны жүргізуші өзі басқаратын болса, Aerotrim бас айнуына немесе құсыту сезіміне себеп болмайды. Алға немесе артқа айналу кезінде машинаны басқару шектеулі болады, бірақ айналу шеңберінен шығып, импульсті алға қозғалыстан бүйірге, артқа, көлденең немесе тік айналуға ауыстыруға болады. Бұл – кез келген бағытта тек тепе-теңдік арқылы қозғала алатын жалғыз стационарлық жаттығу құралы. Дәл осы басқару, немесе "дөңгелеу", денедегі барлық бұлшық еттерді, тіпті салмақ көтеру немесе жүрек-қан тамырлары жаттығуларында әдетте қолданылмағандарын да, бірдей жұмыс істеуді талап етеді. Сонымен қатар, жеке спорттық жаттықтырушы Рэнди Хантингтонның айтуынша, "супержұлдыздың иеленетін маңызды артықшылығы – жоғары дамыған кеңістіктік сана және кинестетикалық реакция механизмі. Aerotrim осы қасиеттерді қауіпсіз дамытуға ұмтылатын спортшылар үшін пайдалы". Лондон, Англия Жоғары Білім беру институтының докторы Джон Уайт: "Бұл жасандылық емес, өте маңызды және тиімді жаттығу тәсілі. Ол әсіресе көзі көрмейтін және ауыр физикалық кемшіліктері бар адамдарға көмектеседі. Оларға сенімділік сыйлайды, бұрын тәжірибелемеген жаңа тәсілмен жаттығуға мүмкіндік береді". Айналу қозғалысы салмақсыздық сезімін тудырады, ал бұл сезім пайдалы тәуелділікті қалыптастыруы мүмкін. Физиотерапевт Дуглас Реймонд: "Aerotrim неврологиялық аурулар кезінде тепе-теңдікті, координацияны және кеңістіктік сананы жақсартатыны сөзсіз. Маман науқастарды барлық жазықтықтарда пассивті немесе белсенді түрде қозғалта алады". Тұрақты пайдаланушылар қозғалыстар мен жаттығуларды ойлап табуға және оларға ат қоюға кірісіп, кейде екі немесе одан да көп машинамен синхронды орындады. Германияда Aerotrim жиі фильмдерде, телесериалдарда, жарнамаларда пайдаланылды және тіпті ойын-шоуларда жүлде ретінде берілді. Американдық теледидарда ол бірнеше жарнамада реквизит ретінде көрсетілді, содан кейін ғылыми-фантастикалық тақырыптағы шоулар мен фильмдерде пайда болды, оның ішінде "Қорғау мұнарасы", "Гаттака", "Шөп шабу машинасы" (онда ол "циклосфера" деп аталады; бірақ, таза ұстанушылар бұл жерде көрсетілген машина тек Aerotrim-нің ықпалында болған деп санайды) және соңғы кезде "Жұлдыз жолы: Кәсіпкерлік" (Star Trek: Enterprise) фильмдерінде де қолданылды.

Ықпал

Оның үлкен өлшемі мен сыртқы түрі оны көпшіліктің қызығушылығын тудыратын танымал жаңалыққа айналдырып, көптеген адамдарды тартты. Ол туралы жалпы бұқаралық ақпарат құралдарында, көбінесе мақалаларда және жарияланымдардың бірінші беттерінде жиі жазылды. Оның үлкендігі мен сауда бағасы көптеген жеке тұлғалар үшін қолжетімсіз етті, сондықтан ол негізінен ірі фитнес орталықтарына, ауруханаларға және еркін стильдегі шаңғы курорттарына, көбінесе бірнеше данадан сатылды. Ұшқыштар қауымдастығы оның тепе-теңдікті сақтау және салмақсыздық жаттығулары үшін пайдалы екенін көп ұзамай байқады. Lufthansa бүкіл паркті сатып алды, Корея Әуе күштері тағы бір паркті сатып алды, ал Германия Ғарыш агенттігі бірнешеуін ғарышкерлерді дайындау үшін пайдаланды. "Мир" ғарыш станциясына барған көптеген еуропалық ғарышкерлер дайындық кезінде аэротримді қолданды. Аэротрим бастапқыда ғарышкерлерді салмақсыздыққа дайындау үшін жасалған деген жаңылыс пікір қалыптасты. Дегенмен, бұл дұрыс емес, себебі аэротрим адам күшін қажет етумен қатар, тек гравитацияның әсерімен ғана қозғала алады. ESA әлі де бұл құралды ресми оқу бағдарламаларында, сондай-ақ халыққа арналған оқу бағдарламаларының бір бөлігі ретінде пайдаланады.

Вариациялар

Оригиналдың бірнеше түрі жасалды, олардың кейбіреулерін Contactos, ал қалғандарын басқа брендтер өндірді. Олардың ішінде балаларға арналған нұсқасы (MiniAerotrim), параплегия немесе тетраплегиясы бар адамдарға қолдануға жарамды дөңгелек кресло нұсқалары, сондай-ақ электрмен жұмыс істейтін нұсқалары бар. Ол ғылыми-фантастикалық фильмдерде астронавттарды дайындау құралы ретінде де, 90-шы жылдардың ортасында кең таралған виртуалды орта (VE) симуляторы ретінде де пайдаланылды. VR көзілдірігі мен джойстик арқылы бірнеше ойын ойнауға мүмкіндік болды, бірақ оның қозғалысын пайдаланушы бақылағандықтан, VE симуляциясы үшін қолданылуы шектеулі болды. Электрмен жұмыс істейтін нұсқасы ұсынылды, бұл оның VE симуляциясы үшін қолданылу мүмкіндіктерін кеңейтті. Бұл нұсқа басқа орнатылған дисплейдегі VE, 3D бинауралық дыбыс кеңістігі және екі джойстикке дейін, сондай-ақ бас қозғалысын немесе гимбалдардың орналасуына негізделген пайдаланушы қозғалысын қадағалауды қолдады.

Патенттік мәселелер

Аэротримнің клондары шығарылғаннан кейін бір жыл өткен соң, ал Контактос, ол кезде әлемдік патенттердің иесі болған, өзінің алғашқы патенттік дауына қатысты. АҚШ, Италия, Корея, Франция және басқа елдер патенттерден қашуға тырысты, олар тіреу нүктесін, тіпті пішінін өзгертіп (кейбір компаниялар тік төртбұрыш және тіпті онбұрышты клондарды жасады), сондай-ақ аэротримді басқаруға мүмкіндік берген берік жамбас тірегін өзгертуге әрекет етті. Келесі жылдары түрлі сот істерін жүргізу үшін халықаралық заңгерлер шақырылды. Contactos олардың көп бөлігінде жеңіске жетті, бірақ заңдық шығындар көп ұзамай компанияның осы жобадан түскен табысынан асып кетті, сондықтан Contactos оны басқа бизнес-қызметтері арқылы қаржыландыруға мәжбүр болды. Аэротримді сақтап қалу үшін Contactos құқықтарды Lifeway Ltd. атты ирланд компаниясына өткізді, бірақ шығындардың күрделенуіне байланысты олар өндірісті тоқтатуға мәжбүр болды. 1990 жылдың соңында соңғы нағыз аэротрим шығарылды, ал патенттік құқықтар оларды қолдауға қызығушылық болмағандықтан жоғалды.