Кіріспе

Аскаридол — табиғи органикалық қосылыс, бициклді монотерпеноид ретінде жіктеледі және ерекше көпірлік пероксид функционалдық тобына ие. Бұл түссүз сұйықтық, өткір иісі мен дәмі бар, көптеген органикалық еріткіштерде жақсы ериді. Басқа төмен молекулалық салмақты органикалық пероксидтер сияқты, ол тұрақсыз және қыздырылғанда немесе органикалық қышқылдармен өңделгенде тез ыдырайды. Аскаридол Чили больдо ағашының ерекше дәмін анықтайды және мексикалық шай (құрт тұқымы) майының маңызды құрауышы болып табылады. Латын Америкасы асүйінде ол дәстүрлі медицина, тоник сусындар және тағамдардың дәмдеуіші ретінде қолданылады. Май құрамында аскаридол – өсімдіктерден, үй жануарларынан және адам организмінен паразиттік құрттарды қууға арналған антигельминттік препарат.

Тарих

Аскаридол – табиғи түрде кездесетін алғашқы және көп уақыт бойы жалғыз ғана органикалық пероксид болды. Ол Chenopodium майынан бөлініп алынып, 1908 жылы Хьютиг оған аты қойған. Ол 130-150°C температураға дейін қыздырғанда, "күрт қайнау байқалады, онда температура бір сәтте 250°C-қа дейін көтеріліп, жарылғыш сипаттағы ыдырау жүреді, кейде тұтанумен бірге. Сонымен қатар, анықтау қиын, өте жағымсыз, скатолға ұқсас иіс сезіледі. Зерттеу барысында ыдырау кезінде газ бөлінетіні анықталды". Ол оның химиялық формуласын C10H16O2 деп анықтады. Хьютиг аскаридолдың альдегидтерге, кетондарға немесе фенолдарға икемсіздігін де атап өтті, бұл оны спирт емес зат ретінде сипаттады. Күкірт қышқылымен реакцияға түскенде немесе мырыш ұнтағы және сірке қышқылымен тотығу-тотықсыздану реакциясына түскенде аскаридол цименге айналды. 1911 жылы Э.К. Нельсон толыққанды зерттеу жүргізді. Ол ыдырауды молекулалық қайта құрылымдану ретінде сипаттап, оның күкірт, тұз, азот немесе фосфор қышқылымен әрекеттесетінін анықтады. Нельсон жаңа заттың құрамында гидроксил немесе карбонил тобы жоқ екенін және темір(II) сульфатымен тотықсыздану нәтижесінде аскаридол гликолі деп белгілі гликол, C10H18O3 пайда болатынын көрсетті. Гликол аскаридолдан тұрақтырақ, балқу температурасы шамамен 64°C, қайнау температурасы 272°C, тығыздығы 1,098 г/см3. Нельсон сондай-ақ аскаридолдың химиялық құрылымын болжады, ол дерлік дұрыс болды, бірақ пероксидтік байланыс молекулалық ось бойымен емес, одан басқа, осьтен тыс көміртек атомдары арасында орналасқан. Бұл құрылымды 1912 жылы Отто Валлах түзете білді. Алғашқы зертханалық синтезді 1944 жылы Гюнтер Шенк және Карл Зиглер жүзеге асырды, бұл аскаридолдың табиғи өндірісін имитациялау болып саналады. Процесс хлорофилл мен жарықтың әсерінен оттегімен реакцияға түсетін α-терпиненнен басталады. Бұл жағдайда терпинендегі диен жүйесімен Дильс-Альдер реакциясына қатысатын синглеттік оттек пайда болады. 1945 жылдан бері бұл реакция Германияда аскаридолдың ірі көлемде өндірілуі үшін өнеркәсіпке енгізілді. Ол сол кезде ішек құрттарына қарсы қолданылатын арзан дәрі ретінде пайдаланылды.

Қасиеттері

Аскаридол – көптеген органикалық еріткіштерде еритін түссіз сұйықтық. Ол улы, жағымсыз, өткір иісі мен дәмі бар. Басқа таза, төмен молекулалық салмақты органикалық пероксидтер сияқты, ол тұрақсыз және 130°C-тан жоғары температураға дейін қыздырылғанда немесе органикалық қышқылдармен әрекеттестірілгенде күшті ыдырауға ұшырайды. Қыздырылғанда, ол уытты және қатерлі ісік тудыруы мүмкін буларды бөліп шығарады. Аскаридол (органикалық пероксид) АҚШ Көлік департаментінің қауіпті материалдар тізімі 49 CFR 172.101 бойынша тасымалдануына тыйым салынған.

Пайда болуы

Чилидің болдо ағашының (Peumus boldus) ерекше дәмі негізінен аскаридолдан туындайды. Аскаридол – эпазоттың (немесе мексикалық шай, Dysphania ambrosioides, бұрын Chenopodium ambrosioides) маңызды құрауышы, және әдетте өсімдіктің эфир майының 16-дан 70%-ын құрайды. Өсімдіктегі аскаридол мөлшері өсіру шараларына байланысты, ал топырақтағы азот пен фосфор арақатынасы шамамен 1:4 болғанда ең жоғары деңгейге жетеді. Ол жыл бойы өзгеріп отырады, өсімдік тұқымдары пісіп жетілген кезде ең жоғары шамасына жетеді.

Қолданбалар

Аскаридол негізінен паразиттік құрттарды (гельминттерді) адам денесі мен өсімдіктерден қууға қолданылатын антигельминттік препарат ретінде пайдаланылады. Осы қасиеті химиялық затқа атау берді, ол Ascaris – ірі ішекте мекендейтін түтік құрттар туысының атынан алынған. 1900 жылдардың басында адамдарда, мысықтарда, иттерде, ешкілерде, қойларда, тауықтарда, жылқыларда және шошқалардағы ішек паразиттеріне қарсы маңызды емдік зат болды және әлі де мал шаруашылығында, әсіресе Орталық Америка елдерінде қолданылады. Дозасы майдағы аскаридол мөлшерімен анықталды, ол 1920 жылы Нельсон жасаған әдіспен дәстүрлі түрде өлшенді. Кейіннен бұл әдіс қазіргі газ хроматографиясы және массалық спектрометрия әдістерімен алмастырылды. Құрттар мен олардың дернәсілдері аскаридолдың судағы ерітіндісіне (шамамен 0,015% көлемде) 18 сағатқа немесе 12 сағатқа немесе 6 сағатқа батыру арқылы өлтірілді. Ал, мұндай батыру Ирис, Флокс, Седум және басқа да өсімдіктердің тамырлары мен сабағына зиян келтірмеді, тіпті 15 сағаттан астам уақытқа батырғанда да. Құрт тұқымының өзі (мексикалық шай) дәстүрлі түрде мексикалық тағамдарға дәм беру және бұршақ қосылған тағамдардан ішек ауруларын болдырмау үшін қолданылады. Сонымен қатар, ол Солтүстік және Оңтүстік Америкада, Қытайда және Түркияда халық медицинасында қолданылатын тониктер мен инфузиялардың құрамына кіреді, олар ішек паразиттерін қууға, астма, артрит, дизентерия, асқазан аурулары, безгек және жүйке ауруларын емдеуге көмектеседі.

Денсаулық сақтау мәселелері

Адамға құрт тұқымы майын қолдану аскаридолдың уыттылығымен шектеледі, сондықтан оны қолдану ұсынылмайды. Жоғары дозада құрт тұқымы майы тері мен шырышты қабықшаларды тітіркендіреді, жүрек ауруы, құсу, іш қату, бас ауруы, бас айналу, құлақта шу, уақытша саңыраулық және соқырлықты тудырады. Ұзақ әсер ету орталық нерв жүйесін басады және сананың шатасуына (делирийге) алып келеді, ол конвульсиялар мен комаға ұласады. Ұзақ мерзімді салдарына өкпе ісігі (өкпеде сұйықтық жиналуы), гематурия және альбуминурия (немесе зәрде қан жасушалары мен ақуыздың болуы) және сарғаю (терінің сарғыш түске боялуы) жатады. 14 айлық нәрестеге бір шай қасық құрт тұқымы майы бір рет бергенде, ал 2 жастағы балаға үш апта бойы күніне 1 мл бергенде өлімге әкелген жағдайлар тіркелген. Аскаридол сондай-ақ егешқұйрықтарда (тышқандарда) қатерлі ісік тудырушы болып табылады.