Кіріспе

Хелл-Хоул суқоймасы – Сиерра-Невада тауларындағы жасанды, жарты ай пішіндес көл. Көлдің ұзындығы толық сыйымдылықта шамамен 6 км. Көл Рубикон өзені арқылы Төменгі Хелл-Хоул тоғанының салынысымен құрылған, ал Рубикон өзені – Америка өзенінің Орта саласының маңызды саласы. Хелл-Хоул атауы көл суы астында қалған терең шатқалдан шыққан. Шатқалдың осылай аталуы – халық ауыз әңгімелері мен болжамдардың қосындысы. Алғашқы автор Джордж Уортон Джеймс (1858–1923) 1913 жылы шатқалға сапар шекті. Ол осы атауды 1862 жылғы "Скуау Долы" (қазіргі Олимпиада Долы) ауданындағы алтын іздеу қызығушылығы кезінде байлық іздеген белгісіз кеншіге қатысты деп есептейді. "Бұл тозақтан шығу қиын болды", – деп жазды Джеймс, бірақ оның атының шығу тегі туралы ақпараты аймақта байлық табу мүмкіндігі жоқ анонимді кеншінің үмітінен гөрі көбірек болжамға негіделгенін мойындады. 1913 жылғы Хелл-Хоулға жасаған саяхатқа Боб Уотсон жетекшілік етті, ол 1880 жылдардан бастап 20 ғасырдың басына дейін Тахо көлі аймағындағы белгілі саяхат жетекшісі болды. Уотсон осы әңгіменің бастауы болуы мүмкін, ол клиенттерін жергілікті тарих туралы әңгімелермен қызықтырып, көңіл көтеруге тырысты. Джеймс жергілікті аңыздардың көп бөлігін Уотсонға қарызды. Америка Құрама Штаттарының Географиялық атаулар жөніндегі кеңесі "Хелл-Хоул" атауын алғаш рет 1894 жылғы АҚШ Геологиялық қызметінің картасында қолданған. Кеңес 1890 жылы құрылған, сондықтан федералдық үкімет карталарында одан бұрын да осы атау қолданылуы мүмкін. Джеймс Хелл-Хоул шатқалының жанында "Аю көлі" деп аталатын табиғи көлді тапқанын хабарлады, ол суқоймаға батып кеткен болар еді. Ол сондай-ақ Хелл-Хоулды оның жарқын атына қарамастан сипаттады: "Хелл-Хоул? Олай болса, маған одан көбірек беріңіз", – деп жазды ол. Автор каньонға деген құштарлығының себебін оның адамдардың пайдалануына мүмкіндік бермейтін қатал табиғатынан туындағанын айтты: ағаш кесу, кен өндіру, суды дамыту және Тахо көлі аймағының басқа бөліктерінде байқалатын жол салу. Ол "тамаша жайттарға толы жұмақ" деп жазды.

Қазіргі жағдай

Төменгі Хелл-Хоул бөгеті (оның ресми атауы) Пласер округінің су агенттігімен басқарылады. Агенттік Эльдорадо ұлттық орманы мен Тахо ұлттық орманындағы екі бөгетті бақылайды. Су агенттігі 1961 жылы Пласер округінің сайлаушылары бекіткен қаржыландыру арқасында құрылды. Бөгетке қатысты ұсыныстар 1958 жылдан бастау алады. 1964 жылы бірінші Хелл-Хоул бөгетінің құрылысы ішінара аяқталды. Бөгет 1964 жылдың 23 желтоқсанында құлады. 1966 жылы жаңа бөгет толықтай салынып аяқталды. Пласер округі Сакраменто аңғарындағы өңірлердің дамуы үшін ауыз сумен қамтамасыз етуді мақсат етті. Алтын іздеу дәуірінде пайда болған Оберн қаласы және Роузвилл қалалық округі Пласер округіне жатады. Агенттік сонымен қатар суды пайдаланушыларға жеткізу мүмкіндігін қаржыландыру үшін гидроэлектр энергиясын өндіруді көздеді.

Рекреациялық мақсаттарда пайдалану

Көлдің негізгі су көздері Рубикон өзені мен Бес көл сағасы болып табылады, соңғысы бұрын Рубиконның саласы болған. Көл суы екі су ағысының тарихи қиылысқан жерін жауып тастады. Рубикон өзені бір кезде Америка өзенінің ортаңғы саласының оңтүстік саласы ретінде белгілі болған. Рубикон өзені көлге көтеріңкі гранитті тақта арқылы эрозияға ұшыраған сарқырама арқылы құяды. Көлде сондай-ақ көл деңгейіне байланысты кеңейіп, тарылатын көптеген кішкентай гранит аралдары бар. 1984 жылы АҚШ Конгресі Sierra Club консервациялық ұйымының ұзақ күш-жігерінен кейін федералды қорғауға алынған Гранит-Шиф даласын құрды. Жоғарғы "Тозақ ойығы" Гранит-Шиф даласының батыс шекарасын құрайды. Көл жағалауы мен дала арасындағы кішкентай буферлік аймақ далаға кездейсоқ енудің алдын алады. Көл мен даланың үйлесімді орналасуы шұрайлы және көрікті дала арқылы қайықпен және жаяу серуендеуге мүмкіндік береді. Көл сияқты, даланың батыс шекарасы да аз пайдаланылады. "Тозақ тесігі" жолы көлге жақын жерден далаға кіреді, бірақ оны табу қиын. Гранит-Шиф даласын Тахо ұлттық орман басқарады, ал "Тозақ тесігіндегі" келушілерге арналған жайлар Эль-Дорадо ұлттық орманмен (Джорджтаун ауданы) толығымен басқарылады. Тахо ұлттық орманының Трукки және Америка өзені (бұрынғы Форстхилл) рейнджерлік аудандары Гранит-Шифте сақтық шараларын ұсынады: "Аумақтың белгілерінің аздығы және шалқаруына байланысты далада топографиялық карталар мен оларды пайдалану дағдылары жоғары бағаланады." Гранит-Шиф даласына кіру үшін рұқсат қажет емес. Бірақ от жағуға рұқсат алу міндетті. Калифорнияның қоршаған ортаны қорғауды бағалау басқармасы (OEHHA) "Тозақ тесігі" су қоймасында ауланған балық түрлерінде табылған сынап деңгейіне сүйене отырып, қауіпсіз тамақтану туралы кеңес әзірледі.

Гидрология

Қазіргі Хелл-Хоул бөгетінің құрылысы Рубикон өзенінің бағытын өзгертті. Бөгет салынғанға дейін өзен арнасы бірнеше шақырым қашықтықта Ральстон Афтэрбэй маңындағы Америка өзенінің Ортаңғы саласымен қосылатын жерге дейін жалғасты. Қазір, Хелл-Хоулдан бөгетке дейінгі арна арқылы су жіберумен қатар, су құбыр арқылы Middle Fork Powerhouse (сонымен қатар Стивенсон электр станциясы деп те аталады) электр станциясына бағытталады, онда ол Interbay су қоймасына құяды. Бұл жерден, Ортаңғы Америка өзеніне су жіберуден басқа, су Ralston электр станциясына және Ralston Afterbay-ге жететін туннельге ауыстырылады, онда ол бөгетке дейінгі арнадан келген сумен бірігеді. Оксбоу электр станциясы мен Оксбоу бақылау бөгеті Америка өзенінің ортаңғы саласына, тарихи қосылған жердің төменгі жағынан су жібереді. Гидроэлектр станциясы үшін су French Meadows су қоймасынан да Хелл-Хоулға жеткізіледі, ол Америка өзенінің Ортаңғы саласын жинақтайды. Су Хелл-Хоулдың солтүстік жағында орналасқан электр станциясына дейін туннель арқылы өтеді. French Meadows теңіз деңгейінен 5200 метр биіктікте орналасса, Хелл-Хоулдың биіктігі 4700 фут (1433 м) құрайды. Хелл-Хоулдағы электр станциясы French Meadows электр станциясы деп белгілі. Рубикон өзенінің дәстүрлі арнасы Хелл-Хоул бөгетінің төгілмесінен және бөгеттің төмен жағындағы Рубиконның салаларынан, мысалы Герл Крик (жіңішкедей айтылады) сияқты су ағынын сақтап тұрады. Пласер округі су агенттігі Хелл-Хоулдан немесе басқа бөгеттерден тікелей су алмайды, оның орнына Америка өзендері жүйесі арқылы жеткізіліп, Сакраменто маңындағы Фолсом көліне жететін суға құқықтарды иеленеді. Фолсом бөгеті бастапқыда су тасқынын бақылау мақсатында салынған. Placer су агенттігінің бөгеттері мен Ralston қазіргі уақытта Middle Fork жобасы ретінде танылады.

Тарихи қолданысы

Хелл-Хоул каньоны және жақын маңдағы аймақтар 19 ғасырдың екінші жартысында адамның араласуынан құтылды, бірақ кейін болған оқиғалар 1960 жылдары Хелл-Хоулды игеруге мүмкіндік берді. 1849 жылғы Америка өзенінің Оңтүстік саласындағы алтын асығу салдарынан Сиерра етегіндегі Оберн, Пласервилл, Невада-Сити және Джорджтаун қалалары құрылды. Алтын асығу Сьерра-Неваданың жоғары биіктіктеріне жеткен жоқ, бірақ бұл қалалардың су және ағашқа деген қажеттілігі жоғары биіктіктерге енді. 1873 жылы жекеменшік Калифорния Су компаниясы Хелл-Хоулдың оңтүстігіндегі Лун көлін бұғып, содан кейін суды Джорджтаунға жақын жерге жеткізіп, тұрғындар мен фермерлерге пайдалануға мүмкіндік берді. Сәл кейінірек, 1862 жылы Пласер округы (Оберн, Форестхилл) тұрғындары Невада-Ситиден Пласервиллге және көршілес аймақтарға иммигранттар пойыздарын тарту мақсатымен Форестхиллден Олимпиадалық аңғарына дейін жол салу жоспарын жасады. Автор Джордж Уортон Джеймс бұл жолды бақытсыз кәсіп ретінде сипаттады: "Еңісі қорқынышты. Бір сағаттан астам уақыт бойы жылқыларымызға дем беру үшін әрбір бірнеше метр сайын тоқтап, баяу көтерілеміз", - деп жазды Джеймс жол салынғаннан кейін жарты ғасыр өткен соң. "Бұл еңіске жылқының өзі көтерілуі қиын, ал ауыр жүк тиелген арбаларды тарту тіпті мүмкін емес сияқты", - деп қорытындылады ол. Кейін бұл жолды жақсартуға немесе басқа арба жолдарын жасауға жасалған әрекеттер сәтті болмады. 1860 жылдардағы Невада территориясындағы Комсток кені алтын іздеушілердің таулар арқылы Комсток байлықтарына және жергілікті Олимпиадалық аңғардың күмісіне жол табуға тырысуына да ықпал етті. Жолдар ағаш өндірушілерді және мемлекеттік жерді иеленуге құқылы "локаторлар" деп аталатын шаруаларды әкелді. Ескі шаруашылықтар мен ағаш өндіру алқаптарын 1880 жылдардың ортасына қарай көптеген ағаштар кесілгеннен кейін "салауатты" минералды бұлақтарға келушілерді іздеген жеке су компаниялары немесе қонақ үй иелері сатып алды. Теміржол туристерді әкелді. 19 ғасырдың соңында туристер Сан-Францискодан немесе Огденнен (Юта штаты) теміржолмен Калифорния штатының Труки қаласына жете алатын болды. Теңіз Тахо көлінің теміржолы және көлік компаниясы оларды көлге жеткізді. Аталған аймақтардың бірінде орналасқан Хелл-Хоулдың шығысындағы Дир-Парк (бұрынғы "Squaw Valley", шаңғы курорты және 1960 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының өткізілген орны) туристік қонақ үй болды. Джеймс Бес көл курортын ағаш кесілмеген, бірақ коттедждер салынған және бес кішкентай көлде балық аулау үшін қайықтар ұсталған ағаш өндіру алқабы ретінде сипаттады. Бес көл - Джеймсті 1913 жылы Боб Уотсонмен бірге Хелл-Хоулға атпен түсірген Бес көл сағасының бастауы. Екеуі Хелл-Хоулда орналасып, содан кейін Рубикон өзенімен Рокбаунд көліне көтерілді, онда олар тағы да орналасты. Рокбаунд көлі қазір Дезолейшн Wilderness аймағында орналасқан және Рубикон өзенінің бастауына жақын. Сакраменто қалалық коммуналдық ауданы Дезолейшн Wilderness аймағындағы бөгетті: Рубикон суқоймасын басқарады. Дезолейшн Wilderness 1969 жылы құрылды.

Жақында болған тарих

1961 жылы Пласер округі облигациясын бекіту оның су агенттігіне басқалар иеленбеген су көздерін іздеуге мүмкіндік берді. Лун көлі, Хелл-Хоулдың оңтүстігінде орналасқан, бұрыннан анықталған, бірақ Хелл-Хоул анықталмаған еді. 1934 жылы Калифорния штаты Америка өзенінің үш саласы бойындағы талап етілмеген су құқықтарын талап ету үшін шаралар қабылдады. 1962 жылы Рубикон өзенінің суына құқық Пласер округіне берілді. Рубикон өзенінің арғы жағында орналасқан, тас төсеулі Хелл-Хоул бөгеті 1964 жылдың желтоқсан айында аяқталды. Су қоймасы толған кезде, су тасқыны кезінде бөгеттен жарық шығып, келесі күні толығымен құлады. Нәтижесіндегі тасқын Америка өзенінің Ортаңғы саласымен төменге ағып, Оберн қаласының жанындағы Гринвуд көпірін шайып кетті. Пласер округінің су агенттігі екі жылдан кейін аяқталған және қазір 42 жылдан бері тұрған жаңа бөгет құрылысын бастады. Хелл-Хоул бөгеті 1964 жылдың желтоқсанындағы аса ауыр дауыл кезінде ішінара аяқталған еді. Өзен төселінен шамамен 220 фут биіктіктегі тас төсеу бөлігі салынған, бірақ су өткізбейтін ядро және іргелес аймақтар шамамен 35 футқа ғана жеткен. Дауылдың салдарынан бөгеттің жоғары жағындағы су тоқтау орны бұғатталды, ал жартылай салынған бөгеттің артында су жылдам жиналды. Су көтерілген кезде тас төсеу арқылы сіңіп, шыңына жеткенде, бүкіл құрылым бірнеше минут ішінде құлады. Каньоннан төмен ағын пайда болып, Лонг-Каньон саласынан төмен және Гринвуд маңындағы Испандық құрғақ қазбалар арқылы өтетін екі ескі аспалы көпірді шайып кетті. Содан кейін ол Оберннің төменгі жағындағы Америка өзені үстіндегі 49-шы мемлекеттік тас жолының көпірін шайып кетті. Фолсом бөгетінің су қоймасы осы нүктеден төменгі толқындарды сіңірді.