Кіріспе

Төмен бюджетпен түсірілген фильмдер – негізгі киностудия немесе жеке инвестордың аз қаржысымен түсірілген фильмдер. Көптеген тәуелсіз фильмдер төмен бюджетпен жасалады, бірақ тәжірибесіз немесе танымал емес режиссерлердің жұмысымен түсірілген коммерциялық фильмдердің де бюджеті аз болуы мүмкін. Көптеген жас немесе жаңадан бастаған режиссерлер үлкен жобаларға қатысудан бұрын өздерінің шеберлігін көрсету үшін төмен бюджетті фильмдер түсіреді. Көптеген төмен бюджетті фильмдер назар немесе мақтау алмаса, кинотеатрларда көрсетілмейді және сатуға, көрініске, мазмұнына немесе идеясына байланысты тікелей саудаға жіберіледі. Төмен бюджетті өндірістің нақты сомасымен анықтау мүмкін емес, ол жанр мен елге байланысты. Бір елде төмен бюджетпен түсірілген фильм, екінші елде жоғары бюджетті болып саналады. Қазіргі заманғы жас режиссерлер фильмдерін насихаттау үшін кинофестивальдерге сенеді. Олар фильмдеріне назар аудару және танымал болу үшін осы мүмкіндікті пайдаланады, бұл көбінесе кинотеатрларда шектеулі көрсетілімге әкеледі. Көпшілікке ұнаған фильмдер кеңінен көрсетілуі мүмкін. Төмен бюджетті фильмдер кәсіби немесе әуесқойлық деңгейде жасалуы мүмкін. Олар кәсіби немесе тұтынушы деңгейіндегі жабдықтарды пайдалана отырып түсіріледі. Кейбір жанрлар төмен бюджетті фильмдер жасауға қолайлырақ. Қорқыныш фильмдері – төмен бюджетті режиссерлік дебют үшін өте танымал жанр. "Батарея" фильмінің режиссері Джереми Гарднер, қорқыныш фильмдерін жанкүйерлері киножұлдыздарын көруден гөрі фильмнің оларға әсерін сезінуге қызығады дейді. Бұл қорқыныш фильмдеріне қымбат актерлерді таңдаудың орнына, көрермендерде эмоция оятуға мүмкіндік береді. Трилер фильмдері де төмен бюджетті фильмдер үшін танымал таңдау, өйткені олар сюжетке назар аударады. Ғылыми-фантастикалық фильмдер, бұрынғыда B-фильмдердің саласы болған, көбінесе арнайы эффектілерге орай үлкен бюджет қажет етеді, бірақ төмен құнмен жасалған компьютерлік графика оларды қолжетімді ете алады, әсіресе олар оқиға мен кейіпкерлерге назар аударғанда. "Табылған кадрлар" сияқты сюжеттік тәсілдер өндіріс шығындарын төмендетуі мүмкін, ал "Резервуар иттілері" немесе "Жыныс, өтірік және бейнекассета" сияқты ұзақ диалогқа негізделген сценарийлер көп декорациясыз көрермендерді қызықтыра алады. Кинодағы қаржы ағыны – сұраныстың белгісіздігіне байланысты ерекше жүйе. Фильм жасаушылар олардың түсірген фильмі қалай қабылданатынын білмейді. Олар фильмнің өте табысты болатынын болжап, өндіріс шығындарын өтеуге тырысады, бірақ кірістің тек бір бөлігін ғана алады. Немесе керісінше, көптеген адамдар үлкен жетістікке жете алмайды деп ойлаған жоба, көзге көрінбейтін пайда әкелуі мүмкін. Жұлдыздарды пайдалану да маңызды тәуекел факторы болып табылады. Көбінесе жұлдыздар фильмнің танымалдығы мен атағын арттыру үшін жобаға шақырылады. Бұл процесс пайдалы болуы мүмкін, бірақ ол табысты қаржыландырудың кепілі емес. Белгілі актерлер төмен бюджетті фильмге кірістің бір бөлігін алу үшін қатысуы мүмкін.

Белгілі кішігірім фильмдер

Брюс Лидің 1970-ші жылдардағы Гонконгтағы жекпе-жек өнері фильмдерінің төмен бюджеті барлық уақыттағы ең коммерциялық тұрғыдан табысты фильмдердің бірі болды. "Ерлік жолы" (The Way of the Dragon, 1972) 130 000 долларлық бюджетке қарсы 85 миллион доллар, ал "Енгіз дракон" (Enter the Dragon, 1973) 850 000 долларлық бюджетке қарсы 265 миллион доллар жинады. Сол онжылдықтағы тағы бір табысты, төмен бюджетті Азия фильмі – 1975 жылғы Болливудтың "Dacoit Western" жанрындағы "Шолай" фильмі. Оның өндірісіне 20 ($400,000) доллар жұмсалып, 3 миллиард ($67 миллион) табыс әкелді, сол кезде бұл Үнді киносының ең көп табыс әкелген фильмі болды. Уэйн Вангтың "Чан жоғалып кетті" (Chan Is Missing) фильмі 1982 жылы 20 000 долларға түсірілді. "Сан-Франциско Хроникасы" газетінің жазушысы Херб Кэн, фильмнің бюджеті "Энни" фильміндегі аяқ киімдеріне жетпейтінін жазды. 1999 жылғы "Блэр сиқыршысы" (The Blair Witch Project) ең табысты төмен бюджетті фильмдердің бірі болды. Оның бюджеті шамамен 60 000 долларды құрады, бірақ ол бүкіл әлем бойынша 249 миллион долларға жуық табыс тапты. Осы фильмтің нәтижесінде кітаптар, видео ойындар трилогиясы және жалғасы шықты. 2007 жылғы "Паранормальдық белсенділік" (Paranormal Activity) тағы бір табысты төмен бюджетті фильм болды. Оның бюджеті 15 000 долларды құрады, бірақ ол 190 миллионнан астам доллар жинады. 1972 жылғы "Deep Throat" фильмі одан да табысты болуы мүмкін, оның өндірісіне 22 500 доллар жұмсалған, бірақ ол 600 миллионнан астам доллар жинады деген қауесет бар, бірақ бұл көрсеткіш даулы. "Mad Max" фильмі де инвестицияға үлкен қайтаруды ғана емес, сонымен қатар үлкен мәдени әсерді тигізді. "Mad Max" 200 000 долларға түсірілді, бірақ 100 миллионнан астам доллар табыс әкелді. Ол сондай-ақ, тағы үш фильмге әкелген ірі франшизаны бастады. "Mad Max" 20 жыл бойы ең көп табыс әкелген фильм бойынша Гиннестің рекордтар кітабында рекордты ұстады, соңында оны "Блэр сиқыршысы" жобасы басып озды. "Рокки" 1 миллион долларлық бюджетте түсіріліп, бүкіл әлем бойынша 225 миллион доллар жинап, Сильвестр Сталлонеге жұлдыздық мәртебе әкелді. "Хэллоуин" 325 000 долларлық бюджетпен өндірілді және бүкіл әлем бойынша 70 миллион доллар табыс тапты. "Наполеон Динамит" 400 000 доллардан аз шығынға түсіріліп, 46 миллион долларлық табыс тапты. Fox Searchlight Pictures, Miramax және New Line Cinema сияқты ірі киностудиялардың төмен бюджетті фильмдерге маманданған бөлімдері олардың таралуын бәсекеге қабілетті етті. Ұлыбританияның "Monsters" фильмі – бұрын тек ірі студиялардың ғана өкіметі деп саналған – қымбат, арнайы эффекттерге толы блокбастерді тәуелсіз, төмен бюджетті киноға әкелудің соңғы сәтті мысалы. Фильмнің бюджеті шамамен 500 000 доллар болғаны хабарланды, ол 4,188,738 доллар жинады, ал бүкіл әлем бойынша 9,65 миллиард ($154 миллион) табыс тапты, инвестицияның қайтарымы (ROI) жоғары болды.

Микробюджет

Микробюджеттік фильм – өте төмен, кейде бірнеше мың долларлық бюджетпен түсірілген фильм. 1992 жылы шыққан «El Mariachi» фильмі мұндай мысал бола алады, онда режиссер Роберт Родригес 7000 долларлық бюджетке байланысты екінші рет түсіруге мүмкіндік алмады. Дегенмен, ол сыншылар тарапынан да, коммерциялық тұрғыдан да сәтті болды және жас режиссердің мансабын бастады. Бенгалдық кинорежиссер Сатьяжит Райдың микробюджеттік фильмдері де сынға алынды, оның ең танымал туындылары – «Апу трилогиясы» (1955–1959). Трилогиядағы алғашқы фильм – «Патхер Панчали» (1955) – 200 000 рупия (3000 доллар) бюджетпен, әуесқой актерлер мен түсірілім тобының қатысуымен түсірілді. Бүгінде бұл үш фильм де барлық уақыттағы ең үздік фильмдердің қатарына енген. Оның басқа барлық фильмдері де микробюджеттік немесе төмен бюджеттік болды, ең қымбат фильмдері – «Гупи мен Баганың оқиғалары» (1968) 600 000 рупия (12 000 доллар) және «Шатранж Ке Хилари» (1977) 2 миллион рупия (40 000 доллар) құрады. Тағы бір мысал – 1977 жылы шыққан «Eraserhead» культ фильмі, оның өндірісіне барлығы 10 000 доллар жұмсалды. Режиссер Дэвид Линчтің қаржы табудағы қиындықтарынан фильм алты жыл бойы, Линч сахналарды түсіруге мүмкіндік алатын кез келген уақытта түсірілуге тиіс болды. Ричард Линклейтердің 1991 жылы жазып, режиссерлік еткен «Slacker» комедиялық драмалық фильмінің өндірісіне 23 000 доллар жұмсалды. Фильм 2012 жылы Ұлттық кино реестріне енгізілді. «Slacker» фильмінің табысына шабыттанған Кевин Смит 1994 жылы «Clerks» фильмін 27 575 долларға жазып, режиссерлік етті, төлемін өзінің кредиттік картасымен жасады және кинотеатрларда 3,2 миллион доллар табыс тапты. «Clerks» Смиттің режиссерлік мансабын бастады және ол содан кейін бірнеше жоғары бюджеттік фильмдер түсірді. 1998 жылы Кристофер Ноланның алғашқы фильмі «Following» 3000 фунт стерлинг бюджетімен түсірілді. Содан кейін Нолан «35 мм-ге дейін жеткізу үшін» тағы 3000 фунт стерлинг алды. «Primer» – 2004 жылы шыққан америкалық ғылыми-фантастикалық фильм. Фильмнің сценарийін, режиссурасын және продюсерлігін бұрынғы математик және инженер Шейн Каррут жасады, ол сонымен қатар басты рөлде ойнады және фильмді барлығы 7000 доллар бюджетпен аяқтады. 2004 жылы «Tarnation» деректі фильмінің бюджеті 218,32 доллар болды, бірақ ол 1,2 миллион доллар табыс тапты. 2007 жылы Трибека кинофестивалінде ұялы телефонмен түсірілген алғашқы фильм көрсетілді. Голланд авангард режиссері Сайрус Фриш 70 минуттық «Why Didn't Anybody Tell Me It Would Become This Bad in Afghanistan» фильмін Sharp 903 ұялы телефонының 3,2 мегапиксельдік камерасымен 200 долларға түсірді. 2007 жылы Орен Пели жазып, режиссерлік еткен «Paranormal Activity» хоррор фильмінің өндірісіне 15 000 доллар жұмсалды, ал ол 193 355 800 доллар табыс тапты (инфляцияға байланысты түзетілген). Entertainment Weekly сыншысы Оуэн Глейберман «Paranormal Activity» фильміне A- бағасын берді (A – ең жоғары баға) және оны «қорқынышты, ерекше және қорқытушы» деп атады, сондай-ақ «Paranormal Activity 30 жыл бойы жиналған қорқынышты клишелерді жояды» деді. 2017 жылы шыққан «One Cut of the Dead» жапондық зомби комедиялық фильмінің өндірісіне 25 000 доллар жұмсалды, ал ол жапондық кассада одан мың есе көп табыс тапты, соның арқасында тарихқа енді. Йоханнес Гренцфуртнердің «Masking Threshold» (2021) және «Razzennest» (2022) хоррор фильмдерінің екеуі де 20 000 евро бюджетпен түсірілді. Екі фильм де Fantastic Fest фестивалінде көрсетілді және жақсы қабылдады. Гренцфуртнер өзінің өндірісі мен қаржыландыруы туралы лекциялар мен сұхбаттарда айтады.

Төмен бюджетті фильмдер өндірісі бойынша академиялық зерттеулер (экономикалық)

Төменгі бюджеттік көркем фильмдерді өндірудің экономикалық әсеріне қатысты академиялық зерттеулердің көлемі шамалы. Британдық көзқарас тұрғысынан жасалған екі зерттеудің ішінде Стив Чибналлдың "Quota Quickies: The Birth of the British 'B' Film" еңбегі және JC Crissey-дің докторлық диссертациясы – "2000-2012 жылдар аралығындағы 'цифрлық революция' кезеңінде Ұлыбританияның төменгі бюджеттік кино секторы: оның технологиялық, экономикалық және мәдени ерекшеліктерінің сандық бағалауы" бар.