Кіріспе

Шахмат қозғалтқышы
шахмат қозғалтқышы

Rybka – халықаралық шебер Васик Раджлич жасаған компьютерлік шахмат қозғалтқышы. 2011 жылға дейін Rybka шахмат қозғалтқыштарының рейтингісінде алдыңғы қатарда болды және көптеген компьютерлік шахмат турнирлерін жеңіп алды. Rybka 2007 жылдан 2010 жылға дейін қатарынан төрт рет Дүниежүзілік компьютерлік шахмат чемпионатында жеңіске жеткенімен, 2011 жылдың маусымында Халықаралық компьютерлік ойындар ассоциациясы Rybka-ның Crafty және Fruit шахмат қозғалтқыштарынан көшірме екенін және олардың түпнұсқалық талаптарына сай келмейтінін анықтағаннан кейін, бұл титулдарынан айырылды. 2015 жылы ФИДЕ этика комиссиясы Васик Раджлич пен шахмат қозғалтқышын жасаушы және ойын баспагері Крис Уиттингтонның ішкі тәртіптік іс жүргізу кезіндегі этикалық бұзушылықтар туралы шағымынан кейін ICGA-ны кінәлі деп танып, ескерту жасады. 2/2012 нөміріндегі іс. ChessBase ICGA өкілі Дэвид Левимен процесс және үкім туралы екі бөлімнен тұратын мақала жариялады. Соңынан ChessBase Рейлихті Fritz 15 (2015 жылдың соңында шығарылған) және Fritz 16 (2017 жылдың соңында шығарылған) жасауға шақырды.

Атауы

Бұл сөз чех, поляк және көптеген басқа да славян тілдерінде "кішкентай балық" деген мағынаны білдіреді. Александр Шмидт Васик Ражлихтен сұхбатында: "Rybka деген атауды бағдарламаңыз қолыңыздан кішкентай балықтай сырғанап қашатындықтан таңдадыңыз ба?" деп сұрады. Ол: "Rybka атауына қатысты айтарым, өкінішке орай, бұл менің жеке құпиясы болып қалады", - деп жауап берді.

Ішкі істер

Rybka - жабық кодты бағдарлама, бірақ кейбір егжей-тегжейлері белгілі болды: Rybka битборд форматын қолданады және салыстырмалы түрде үлкен аспирациялық терезесі бар альфа-бета іздеу алгоритмін пайдаланады. Ол өте агрессивті тармақтауды қолданады, нәтижесінде теңгерімсіз іздеу ағаштары құрылады. Бағалау функциясының толық мәліметтері белгісіз, бірақ 2.3.1 нұсқасынан бастап GM Ларри Кауфманның материалдық тепе-теңсіздіктерге қатысты жұмысы енгізілді, оның көп бөлігі 1990 жылдардағы бірнеше мақалалар сериясында жасалған.

Команда

Rybka командасының бірнеше мүшесі күшті шахматшылар: Васик Раджлич, Rybka-ның негізгі авторы – Халықаралық шебер (IM). GM Ларри Кауфман 2008 жылғы Шахмат әлемінің аға чемпионы, ал 2.3 нұсқасынан 3-ші нұсқаға дейін бағалау функциясын дамырумен айналысты. Ивета Раджлич, Васик Раджличтің әйелі және Rybka-ның негізгі тестілеушісі – Әйелдер GM (WGM) және IM. Джерун Нумен (бұрын Rebel жобасында жұмыс істеген) және Даг Нильсен оның дебюттік кітабының авторлары болды – соңғысы әлемдегі ең үздік еркін стильдегі шахматшылардың бірі. Қазір екеуі де аз белсенді, ал дебюттік кітапты Жири Дюфек басқарады.

Тарих

Васик Раджлич шахмат бағдарламасын 2003 жылдың басында жасауға кірісті. Rybka-ның алғашқы бета нұсқасы 2005 жылдың 2 желтоқсанында жарияланды. Ақысыз Rybka 1 бета нұсқасының және алғашқы коммерциялық нұсқасының 2005 жылдың соңында пайда болуы сенсация тудырды, ал Rybka көп ұзамай басым бағдарламаға айналып, рейтингтік тізімдерде үлкен артықшылықпен көш бастады.

Грандмастерлерге қарсы матчтар

2007 жылдың наурыз айында Рыбка GM Роман Джиндичашвилиге қарсы сегіз партиядан тұратын матчты пешка мен жүру артықшылығымен өткізді. Нәтижесі 4–4 болды, Рыбка екі партияда жеңіп, төрт партия тең аяқталып, екі партияда жеңілді. Сәуір айында Рыбка GM Jaan Ehlvest-пен сегіз партиядан тұратын матчты жеңіп алды, онда адамға пешка артықшылығы берілді. Rybka командасының GM Ларри Кауфман өзінің ақшасын Rybka-ны алты партиядан тұратын матчта материалдық артықшылықсыз жеңе алатын GM-ға беруге уәде берді. GM Jaan Ehlvest қайтадан Рыбкамен ойнауға таңдалды, ол әр матчта екі есе көп ойлау уақытын және ақ түсті алды, ал Рыбкада үш жүруден тұратын ашылу кітабы, шектелген (512МБ) хэш көлемі және ойын соңының базасы болмады (матч «Пешкадан басқа барлығы» деп аталды). 2007 жылы өткен матч 4.5–1.5 есебімен аяқталды, үш партияда Рыбка жеңіп, үш партия тең аяқтады. 2008 жылдың қыркүйегінде Рыбка Вадим Миловқа қарсы артықшылықпен матч өткізді, бұл оның артықшылықпен матчтағы ең күшті қарсыласы болды. Миловтың сол кездегі Эло рейтингі 2705 болды, ол оны әлемдегі 28-орынға қойды. Нәтиже Миловтың шамалы жеңісі болды: екі стандартты партияда (Милов ақ түспен ойнады, ешқандай артықшылықсыз), Милов бірінші партияда жеңіліп, екінші партия тең аяқтады. Содан кейін олар классикалық «пешка және жүру» артықшылығымен (f7 пешкасы алынып тасталды) екі партия ойнады. Бірінші партия ерте тең аяқтады, ал екінші партияда Милов жеңіске жетті. Соңында олар бір пешкамен алмасу артықшылығымен төрт партия ойнады (Рыбка a1 ладьясын алып тастады, Милов b8 жылқысын); мұнда Рыбка үш рет тең аяқтап, бір рет жеңілді. Соңғы есеп Миловтың 4.5–3.5 жеңісі болды.

Zappa матчы

2007 жылдың қыркүйегінде Заппа Рыбканы 5 1/2–4 1/2 есебімен жеңді. Бұл матчта екі танымал ойын өтті. Біріншісі – 180 қадамдық төртінші ойын, ол 50 қадамдық ереже бойынша теңдікке жақындап келді. Дегенмен, Rybka қозғалтқышының дұрыс емес бағалауы салдарынан, 109-шы қадамда ол теңдікке келуінен сақтану үшін пешканы жылжытты (Заппа сол пешканы бірден алып тастауға мүмкіндігі болғанмен), осылайша осы ереже бойынша санау қайта басталды. Пешканы жоғалту нәтижесінде Заппа Рыбканың қорғанысын әлсіретіп, ойынды жеңіп алды. Содан кейін 9-шы ойында Рыбка 3 пешкамен басымдыққа ие болып, толық жеңіске жеткен позицияда болды, бірақ 71-ші қадамда өте ауыр қателік жасады, бұл "қазіргі компьютерлік шахматтағы ең жаман қателік" деп аталды, себебі оның қарама-қарсы түсті епископтардың теңдікке алып келетінін көруге жеткілікті білімі болмады. Заппа осы білімді пайдаланып, ойынды теңестірді. Энтони Коззи өзінің операторы Ердоған Гүнгесқа осы екі ойында 4-ші ойында теңдікке келіспегені үшін немесе 9-шы ойында жеңіліске мойын бұрмаған үшін, соңына дейін күш салып тұруға мүмкіндік бергені үшін алғыс айтты. Бірақ Rybka мен Junior арасындағы келіссөздер орналасқан машиналар туралы дауларға байланысты тоқтап қалды. Матч 10 ойынға ауыстырылды, жеңімпазға 10 000 доллар төленді.

3-ші нұсқасы

Rybka 3 2008 жылдың 6 тамызында жарық көрді. UCI қозғалтқышы болып қала берсе де, Rybka 3 ChessBase және Convekta пайдаланушы интерфейстерімен жұмыс істегенде қосымша мүмкіндіктерге ие. Фрэнк Квисинскимен сұхбатта Васик Раджлич болашақ GUI жоспарларын айтты, ол "шахмат білімін пайдаланушыға тиімді көрсетеді", көбінесе тақтадағы кейіпкерлердің графикалық бағалау түрінде. ChessOK (бұрын Convekta деп аталған) Аквариум деп аталатын GUI-ді шығарды.

4-ші нұсқасы

Rybka 4 2010 жылдың 26 мамырында жарық көрді. Васик Раджлич Rybka форумында мынадай ақпарат берді: Rybka 4 – бұл стандартты UCI қозғалтқышы, көшірмеден қорғаусыз. Оның бір процессорлы және көп процессорлы нұсқалары бар. Rybka 4 құрамына кіретін толық шахматты талдау пакеттерін ChessBase (www.chessbase.com) және Convekta/ChessOK (www.chessok.com) жасап шығарады. GUI-сіз қарапайым Rybka 4 UCI тек жүктеу үшін RybkaChess (www.rybkachess.com) сайтынан қолжетімді. Rybka 4-тің барлық нұсқалары бірдей және кез келген UCI-ға сәйкес келетін GUI-де пайдалануға болады.

Қашықтан басқару Рыбка

Васик Раджлич қазір "Remote Rybka" атты Rybka (4+ немесе кластер) бағдарламасының ерекше нұсқасын, Лукас Чимиотти басқаратын өте қуатты аппараттық / кластерлік жүйелерде іске қосты. Оны белгілі бір мерзімге жалға алуға болады, алайда, қосымша шығындарға байланысты қазіргі таңда 2 күннен кем мерзімге жалға алу мүмкін емес. Жалға алғанда, пайдаланушы өзінің компьютерінен "Remote Rybka" бағдарламасына қол жеткізе алады, ал жалға алуға қатысты барлық ақпарат құпия сақталады.

4.1 нұсқасы

Бұл ICGA тергеу жарияланғаннан кейін, код көзінде адалдық сақталғанын қамтамасыз ету үшін жедел дайындалған нұсқа болды. Ол 2011 жылдың 5 наурызында шығарылды.

5-ші нұсқасы

Васик Раджличтің соңғы бейне сұхбатынан алынған мәліметтерге сәйкес, "Рыбка 5" 2011 жылдың соңы мен 2012 жылдың бірінші жартысы аралығында шығуы күтілген. 2022 жылдың сәуір айына дейін бұл орын алмады.

Шахмат машинасының айлакерлік даулары

Ертедегі жеке Rybka қозғалтқыштары Crafty-нің клоны деп айыпталды, оның ішінде EvaluateMate функциясының нәтижесін 99999 санымен салыстыру сияқты нақты қателерді көшіруі де болды, бұл сан одан ешқашан шыға алмайтын мән еді, сондай-ақ қажетсіз код ("2003 жылы басталып, дамытылған деп мәлімделген бағдарламаның мұндай кодқа ие болуының ешқандай себебі жоқ, егер ол Crafty-ден мақсатын түсінбей, ойсыз көшірілмеген болса").

Жеміс GPL шахмат қозғалтқышы туралы дау

Rybka Fruit-ке негізделген деген айыптаулар таралды, бірақ Rajlich мұны толығымен жоққа шығарып, Rybka бастапқы код деңгейінде 100% түпнұсқа екенін мәлімдеді. Шахмат бағдарламашысы Зак Вегнер жаңа декомпиляциялау жұмысының және Rybka 1.0 атқарылатын файлының бір жылдық зерттеуіне негізделген GPL бұзу туралы қосымша айыптаулар келтірді. Раджлич содан бері бұл айыптауларға жауап беруден бас тартты. Fruit авторы Фабиен Летузи 2011 жылдың қаңтар айында 5 жылдық үнсіздіктен кейін пайда болып, Rybka және GPL бұзушылықтары туралы толыққанды ақпарат беруді сұраған ашық хат жариялады. ICGA президенті Дэвид Леви ChessVibes сайтындағы жағдайды талқылап, мәселенің мәнін анықтау үшін бағдарламашылар форумын шақырып өтті. Ұсыныстардың бірі – Статут 3. h. iv бойынша Rybka-ның барлық турнирлік жеңістерін жою. Содан бері он төрт танымал шахмат бағдарламашысы Дэвид Левиге, Яап ван ден Херикке және ICGA басқармасына ашық хат жазып, қазір Rybka 1.0 бета нұсқасының (алғашқы күшті Rybka нұсқасы) Fruit-тен тікелей алынғандығына "көптеген дәлелдер" бар екенін мәлімдеді.

WCCC дисквалификациясы және тыйым салу

2011 жылдың 28 маусымында Халықаралық компьютерлік ойындар қауымдастығы (ICGA) тергеуін аяқтады және Васик Раджличтің Rybka бағдарламасын жасау кезінде Crafty және Fruit есімді екі басқа шахмат бағдарламалық қамтамасынан плагиат жасағанын анықтады. ICGA мәлімдемесіне сәйкес, Васик Раджлич ICGA ережесін бұзды, ол бойынша әрбір компьютерлік шахмат бағдарламасы қатысушы әзірлеушінің өзіндік жұмысы болуы тиіс, ал егер кодтың бір бөлігі басқалардың ойын кодын қамтитын болса немесе одан алынған болса, онда барлық авторлардың атын немесе кодтың көзін ашып көрсету қажет. ICGA Васик Раджличтің осы бұзушылығын шахмат бағдарламашысы және ICGA мүшесі өз әріптестері мен ICGA-ға қатысты жасай алатын ең ауыр құқықбұзушылық деп санады. ICGA Васик Раджлич пен Rybka үшін 2006, 2007, 2008, 2009 және 2010 жылдарғы Компьютерлік шахмат әлем чемпионатынан (WCCC) шеттету туралы шешім қабылдады. Сонымен қатар, Васик Раджличке WCCC-де немесе ICGA ұйымдастырған немесе бекіткен кез келген басқа да жарыстарға өмір бойы қатысуға тыйым салынды. Бұған қоса, ICGA Васик Раджличтен 2007, 2008, 2009 және 2010 жылдарғы WCCC-де ұсынылған Шеннон куәлігінің (Shannon Trophy) төрт данасын және Rybka-ның осы жарыстардағы көрсеткен нәтижелері үшін берілген барлық ақшалай сыйлықтарды ICGA-ға қайтаруды талап етті.

Жауап

ICGA-ның үкімі мен жазасы жарияланғаннан кейін, Компьютерлік шахмат форумдарында кеңінен пікір қақтығысы туындады, ол Абстракция, сүзгілеу және салыстыру тестісін дұрыс қолдану, идеяларды көшіру мен кодты көшіру арасындағы айырмашылықтар және тергеудегі жақпарушылық мәселелеріне байланысты болды. Раджлич Нельсон Эрнандеске берген видео сұхбатында ICGA-ның айыптауларына жауап берді, сондай-ақ дау-дамай туралы және оның пікірлері туралы сұрақтарға жауап берді. ICGA президенті Дэвид Леви және Сидней университетінің математика ғылымының ғылыми қызметкері Марк Уоткинс Riis-тің жарияланымына өздерінің ICGA комиссиясын және оның қорытындыларын қорғайтын мәлімдемелермен жауап берді. ChessBase Riis мақаласына оқырмандардың пікірлерінің ұзақ тізімін жариялады, оның ішінде ең ұзын екі пікірді бөліп көрсетті – біреуі мақаланы қолдаған, екіншісі қарсы болған, олар мақаланың соңында орналасқан. 2012 жылы Васик Раджлич ICGA-ның шешімдері, процесі және жақпарушылығына қатысты ФИДЕ этика комиссиясына шағым түсірді, оған Соррен Риис, Эд Шрёдер және Крис Уиттингтон де қол қойды. 2015 жылы ФИДЕ этика комиссиясы Халықаралық компьютерлік ойындар қауымдастығы ICGA-ны ішкі тәртіптік іс жүргізу кезінде этикалық норманы бұзғаны үшін кінәлі деп тапты және ICGA-ға ескерту жасады.