Кіріспе
Емделушінің келісімінсіз жүргізілген медициналық емдеу – емделушінің келісімінсіз жасалған медициналық араласуды білдіреді. Еріксіз емдеуге кейбір елдерде заң бойынша рұқсат беріледі, егер сот органдары сот шешімі арқылы бақылауды жүзеге асырса; ал басқа елдер дәрігерлердің медициналық пікірлеріне тікелей сенеді. Кейбір елдерде егер адамның қабілеті жетпейтін болса, қажетті деп саналатын кез келген емдеуге рұқсат беретін жалпы заңнама бар, ал басқа заңнамалар психикалық аурулары бар адамдарға қатысты еріксіз психиатриялық емдеуді нақты регламенттейді. Психиатриялық емдеу көбінесе психиатриялық ауруханада еріксіз жатқызудың кейбір түрлерінен кейін жүргізіледі, бірақ адамдар амбулаториялық жағдайда міндетті емдеуге де тартылуы мүмкін. Психикалық ауруларды диагностикалауды клиникалық тәжірибесі бар мамандар, ал кейбір жағдайларда құқық қорғау органдары немесе басқа да уәкілетті тұлғалар жүзеге асыруы мүмкін. Өздеріне немесе басқаларға қауіп төндіретін жағдайларда, кейбір юрисдикцияларда рұқсат етіледі, ал басқа юрисдикцияларда жақында "ауыр кемістігі" бар немесе психологиялық нашарлау қаупі бар деп танылған адамдарға мәжбүрлі емдеуге рұқсат берілді. Пациент психикалық ауру немесе жұқпалы ауру диагнозы қойылғандықтан ұсталып қалуы мүмкін. АҚШ-та мәжбүрлі стерилизация кемінде 1981 жылға дейін жүргізілді, оған 64 мыңнан астам адам тартылды. Данияда 1935-1976 жылдар аралығында 60 мың адам стерильденді. Германияда нацистік режим кезінде евгеника бағдарламасының бөлігі ретінде шамамен 600 мың адам мәжбүрлі стерилизацияланды. Нацистік Германияда Aktion T4 бағдарламасы аясында белгілі бір психикалық аурулары немесе оқу қиындықтары бар адамдарға қатысты еріксіз эвтаназия жасалды. Бұл бағдарламаны медицина ғылымдарының докторы Карл Брандт және Филипп Булер басқарды. Бұл бағдарлама Холокост орын алған Аушвиц сияқты жойқын лагерьлердің прототипі болды. 14f13 іс-шарасы аясында эвтаназия бағдарламасына қатысқан дәрігерлер концлагерьлерге барып, СС лагерь дәрігерлері ұсынған құжаттарды қарап, тұтқындарды нәсілдік белгілері, мінез-құлқы және еңбекке қабілеттілігі негізінде өлтіруге келісім берді, сондай-ақ эвтаназия бағдарламасының құралдарын пайдаланды. 2004 жылға дейін барлық еуропалық мемлекеттер трансгендерлердің жынысын ресми түрде тануы үшін стерильденуді немесе олардың бедеу болуын талап етті. Бұл практика Швецияда 2012 жылға дейін, Данияда 2014 жылға дейін жалғасты. Қазіргі таңда Жапония трансгендерлердің жынысын өзгерту үшін стерильденуді және олардың аналық бездерін алып тастауын талап етеді.
Involuntary treatment refers to medical treatment undertaken without the consent of the person being treated. Involuntary treatment is permitted by law in some countries when overseen by the judiciary through court orders; other countries defer directly to the medical opinions of doctors. Some countries have general legislation allowing for any treatment deemed necessary if an individual is unable to consent to a treatment due to lack of capacity, other legislation may specifically deal with involuntary psychiatric treatment of individuals who have been diagnosed with a mental disorder. Psychiatric treatment normally happens in a psychiatric hospital after some form of involuntary commitment, though individuals may be compelled to undergo treatment outside of hospitals via outpatient commitment. The diagnosis of mental disorders can be carried out by some form clinical practitioner, or in some cases law enforcement or others, to be a danger to themselves or to others is permitted in some jurisdictions, while other jurisdictions have more recently allowed for forced treatment for persons deemed to be "gravely disabled" or asserted to be at risk of psychological deterioration. A patient may be detained because they are diagnosed with a psychiatric disorder or infectious disease. Forcible sterilization took place in the United States until at least 1981, more than 64 thousand people were forcibly sterilized. Denmark sterilized 60 thousand people between 1935 and 1976. During Nazi rule in Germany as part of their eugenics program about 600 thousand people were compulsorily sterilized. Involuntary euthanasia was carried out in Nazi Germany for those who had certain psychiatric disorders or learning disabilities as part of the Aktion T4 program. This program was run by Karl Brandt, a medical doctor, and Philipp Bouhler. Victims were murdered together in gas chambers and this program was a prototype for the extermination camps such as Auschwitz where the Holocaust took place. As part of Action 14f13, physicians involved in the euthanasia program visited concentration camps where they looked at documentation provided by SS camp doctors and approved the murder of camp inmates on the grounds of race, behavior and ability to work using the euthanasia program's facilities. Until 2004, every European state required that transgender people must be sterilized or provably infertile to have their preferred gender formally recognised. This practice continued in Sweden until 2012 and Denmark until 2014 Japan currently requires transgender people to be sterilized and have their ovaries removed to be recognised as a different gender.
Этика және заң
Ежелгі грек тіліндегі медицина этикасын талқылайтын "Гиппократ корпусы" дәрігерлерге пациенттерге ең жақсы күтім көрсету үшін көптеген ақпаратты олардан жасыруды кеңес береді. 1767 жылғы ағылшын ісі Слэйтер vs Бейкер және Степлтон екі дәрігерге қарсы шешім шығарды, олар пациенттің аяғын оның келісімінсіз қайтадан сындырған. Томас Персиваль – 1803 жылы "Медициналық этика" атты кітап жариялаған британдық дәрігер. Кітапта пациенттердің келісімін алу және олардың шешімдерін құрметтеу туралы ештеңе айтылмаған. АҚШ-тағы Кентербери vs Спенс ісі АҚШ заңнамасында хабардар келісім принципін орнатып берді. Бұрынғы сот істері хабардар келісімнің негізін қалады, бірақ бұл үкім мәселеге қатысты толыққанды және ойластырылған талқылауды ұсынды. Үкімде 1914 жылға дейінгі сот істері хабардар келісімге қатысты прецедент ретінде келтірілген. Саудагер теңізшілері жұқпалы ауруларға арналған ауруханаларда, яғни лазареттерде оқшаулануға міндеттелді. Туберкулез симптомдары бар адамдар 1902 жылдан бері Нью-Йоркте ұсталып келеді. Испан қызылша пандемиясы кезінде батыс қалалары әлеуметтік қашықтықты сақтап, мектептер, шіркеулер, театрлар жабылды және қоғамдық жиналыстар шектелді, сондай-ақ әлеуметтік қашықтық енгізілді.
Психикалық денсаулық
1789 жылы Француз төңкерісі кезінде француз үкіметі психикалық саулығы бұзылғандарды басқару туралы директива шығарды. Бұл директива психикалық саулығы бұзылғандарды қамауға алып, емдеуді бұйырды. Бетлем Корольдік ауруханасы – Ұлыбританиядағы психиатриялық аурухана, ол 1377 жылдан бастап психикалық ауруларды емдеумен ғана айналысады. 1818 жылы Бетлемдегі пациент Урбан Меткалф ондағы тәжірибесін сипаттаған кітап жариялады. Ол қабырғаға байланған науқастардың физикалық күштеу арқылы ұсталуын сипаттады. Бұл 1815 жылы үкіметтің Ұлыбританиядағы психиатриялық орталықтардағы жағдайды баяндаған есебінен кейін болды. Психиатрия стандартты заң процедураларын және саяси қамауды айналып өту үшін қолданылуы мүмкін. Ауруханаларды түрмелердің орнына пайдалану ұсталған адамдарға заңдық көмек алу мүмкіндігінен айырып, мерзімсіз қамауға алуға және адамдардың беделін түсіруге, олардың идеяларын жоққа шығаруға әкеледі. Нацистік және Кеңес кезеңінде діни және саяси қарсыластар «психикалық ауру» деп танылып, адамдық емес «емдеулерге» ұшырады. 1960 жылдардан 1986 жылға дейін Совет Одағында психиатрияны саяси және идеологиялық мақсаттар үшін жүйелі түрде пайдалану, ал Румыния, Венгрия, Чехословакия және Югославия сияқты Шығыс Еуропа елдерінде эпизодтық түрде пайдаланғаны туралы хабарлар тарады. Кейбір елдерде туберкулезге шалдыққан деген күдікпен адамдарды қамауға алып, тексеруге немесе жұқтырған жағдайда емдеуге рұқсат беретін заңнама бар. Кейбір елдерде егер адам емделуге келісім бере алмаса, қажет деп саналатын кез келген емдеуге рұқсат беретін жалпы заңнама бар. Кейбір елдерде антипсихотикалық препараттар мен седативтерді бұлшыққа инъекция жасау арқылы мәжбүрлеп тағайындауға болады. Анорексия нервозасымен ауыратындарға күштеп тамақтандыру жасалуы мүмкін. Жұқпалы аурулары бар, мысалы туберкулезбен ауыратындар қамауға алынып, оқшаулануы мүмкін. Болгария, Коста-Рика, Хорватия, Италияда белгілі бір вакциналар міндетті болып табылады. Чехияда жыныстық қылмыс жасаған ер адамдарға ұзақ мерзімге қамауға алу немесе кастрация жасау таңдауы ұсынылады. Жапонияда трансгендерлер гендерін ресми түрде мойындату үшін стерилизациядан өтуі керек.
Ерікті психикалық емдеуде мәжбүрлеу
Жеке адамдар ерікті емес емдеумен қорқыту арқылы заң бойынша "ерікті" психикалық денсаулық сақтауды алуға мәжбүр болуы мүмкін. Психикалық ауруханаға өз еркімен түскеннен кейін, ережелер, процедуралар және ақпараттың теңсіздігі (денсаулық сақтау қызметкерлері аурухананың жұмыс істеуін пациенттен жақсы біледі) ерікті емделудегі адамның іс-әрекеттеріне бағынуын қамтамасыз ету үшін пайдаланылуы мүмкін. Біреудің өз еркімен кетіп қалуына жол бермеу үшін қызметкерлер барлық есіктердің құлыпталғанын пайдаланып, уақытты созу тактикасын қолдануы мүмкін. Мысалы, адамды сирек келетін қызметкерге жолдауға немесе түскі ас немесе кеңеске дейін күтуге мәжбүрлеуге болады, бұл ерікті емделушінің рұқсатсыз кету құқығы жоқ екеніндей әрекет етеді. Адам кетіп қалу туралы сөйлеген кезде, қызметкерлер оның қалуы керек екенін білдіру үшін түсініксіз тіл қолдануы мүмкін, себебі ерікті емделушілер өздерінің заңдық жағдайларын түсінбейді. Смуклер мен Аппельбаум психикалық денсаулық сақтаудағы мәжбүрлеу түрлерінің иерархиясын құрды, ол ықпалдаудан бастап, жекелеген байланыс арқылы ықпал етуге, ынталандыруға, қорқытуға және міндетті емдеуге дейін жетеді. Мұндағы ықпалдау – ақыл-ой арқылы дәлелдеу. Заңдық мәжбүрлеуді қолданбайтын мәжбүрлеу түрлері бейресми мәжбүрлеу немесе әсер ету деп аталады. Зерттеулер көрсеткендей, АҚШ-та, Англияда және Швейцарияда психикалық денсаулық проблемалары бар пациенттердің 51%, 35% және 29% бейресми мәжбүрлеудің қандай да бір түрін бастан өткізген. Пациент емделуге келісе алмаған жағдайда, ол алдын ала медициналық директива бере алады, онда оған қалай емдеу жасауды қалайтынын көрсетеді. Ұлыбританияда денсаулық сақтау қызметкері алдын ала директиваны орындауға міндетті емес, бірақ ол шешімдерге әсер етеді.
Жасырын емдеу
Кейбір жағдайларда, егер пациент медициналық қызметкер ұсынған дәріні қабылдаудан бас тартса, денсаулық сақтау қызметкерлері пациентке дәріні тамағына жасырып беру арқылы қабылдауға мәжбүр етеді. Бұл тәжірибе жасырын дәрі беру деп аталады.
Білікті ересектер
Ехоба куәгерлерінің сенімі қан құюға тыйым салады. АҚШ-тағы соттар еңбекке қабілетті ересектердің өмірді сақтап қаларлық қан құюдан бас тарту құқығын үнемі қорғап келеді, бірақ пациенттің өлімі балаларды жетім қалдыруы мүмкін болған жағдайлар да болды. АҚШ-та соттар жүкті әйелдерге қасақана кесар тілімі жасауға, жатыр ішіндегі қан құюға мәжбүрлеу және төсек режимін сақтауға бұйрық берген. Клиникалық қызметкерлер жүкті әйелдерге емнен бас тартса, баланың қамқорлығынан айырылатыны немесе емдеу тоқтатылатыны туралы қорқытуға болатын жағдайлар да кездеседі.
Балалар
Ата-аналар немесе дәрігерлер балалардың емделуі туралы шешім қабылдауға құқылы, бұл "parens patriae" деп аталатын қағида. АҚШ-та дәрігерлер балаларға сапалы медициналық көмек көрсетуге жауапты, бұл оларды ата-аналарының тілегіне қарсы шешімдер қабылдауға алып келуі мүмкін. Ата-аналардың өз балаларының емделуіне қатысты шешімдер қабылдау құқығы ересектерге қарағанда шектеулі. Кейбір емдеулер кезінде баланың назарын аудару арқылы емдеу жүргізілуі мүмкін.
Ауру таралуы
Елдер арасында міндетті түрде психиатриялық емделуге жатқызу деңгейінің айырмашылығы зор. 2004 жылы Еуропада жасалған зерттеуде елдер арасында психиатриялық емделу деңгейі отыз есеге дейін өзгеше екені анықталды, орташа көрсеткіш жүз мың адамға шаққанда 74 адамды құрады. Міндетті түрде емделуге жатқызылған адамдардың 38%-ы оқшаулану немесе күштеп дәрі-дәрмек беру сияқты басқа да мәжбүрлеу шараларына тап болады деп есептеледі.
Әсерлер
2014 жылы Кокрейн жүйелі шолуында ауыр психикалық денсаулық бұзылыстары бар адамдарды міндетті түрде амбулаториялық емдеу "қызметтерді пайдалану, әлеуметтік функциялау немесе өмір сапасы тұрғысынан стандартты ерікті күтіммен салыстырғанда ешқандай маңызды айырмашылықты тудырмайды" деп көрсетілді. 2006 жылғы шолу бойынша респонденттердің 48%-ы өз емдеуімен келіспеген, бірақ көпшілігі кейіннен міндетті түрдегі дәрі-дәрмектердің өздерінің ең жақсы мүддесіне қызмет еткенін мойындады. 2011 жылғы шолу психикалық денсаулық сақтау саласындағы адамдардың мәжбүрлеу тәжірибесін қарастырды. Онда зорлық-зомбылыққа ұшырағандық, құрметсіздік, тыңдалмағандық сияқты жиі кездесетін тақырыптар анықталды, бұл көбінесе оқшаулану арқылы адамгершілік қадір-қасиетінен айырылу деп түсіндіріледі. Міндетті емдеу алған адамдардың аз ғана бөлігі кейіннен емдеу қажеттігі туралы айтты. Зерттеулер психикалық денсаулық сақтаудағы мәжбүрлеудің адамдарға ұзақ мерзімді психологиялық әсер ететінін, бұл олардың белсенділігін төмендетіп, әлеуметтік жағдайын нашарлататынын көрсетеді, бірақ дәрігерлердің мәжбүрлеудің салдары туралы білімі бұл әсерді азайтуы мүмкін.
Этика
Медициналық этикада еріксіз емдеу – мемлекеттің қорғау және қайырымдылық міндеттері негізінде қабілетсіз ересектердің жауапкершілігін өз мойнына алуын білдіретін parens patriae түрі ретінде қарастырылады (табиғаттың кездейсоқ келтіретін зияндарын жою мемлекеттің міндеті). Қорғау міндеті утилитаризм және коммунитаризм философияларында көрініс береді, алайда психиатр Пол Чодофф Кеңес Одағында психиатрияның саяси мақсатта қолданылуын ескере отырып, осы жауапкершілікті "шектеу" қажеттігін айтты. Психиатрлардың зорлық-зомбылықты болжауда тиімді еместігі және тәуекелді жоғары бағалауға бейімділігіне байланысты қорғау міндеті сынға ұшырады. Пауль Рикёр өзіндіктің екі түрін ажыратады: idem – өзіндік сезімінің қысқа мерзімдік тәжірибесі және ipse – өзіндік сезімінің ұзақ мерзімдік, тұрақты тәжірибесі. Психикалық ауру кезінде ipse-нің автономиясы idem-нің автономиясымен күйреуі мүмкін, сондықтан еріксіз психикалық денсаулық сақтау емдеуі автономияның бір түрін екіншісімен алмастыруға алып келуі мүмкін. Бірақ мұндай тәуекел көбінесе қанағаттанарлық өмір сүруді қоса алғанда, қалпына келтірудің кең ауқымды мақсаттарына қайшы келеді.