Кіріспе

Француз тік ұшып-қону және қону прототипі ұшақ Dassault Mirage IIIV, сондай-ақ Mirage III V деп те жазылады, Dassault Aviation компаниясымен 1960-шы жылдардың ортасында әзірленген және өндірілген француз тік ұшып-қону және қону (VTOL) ұшағының үлгісі. Mirage IIIV – бұл Dassault Mirage III типті дәстүрлі ұшақтың VTOL нұсқасы. Екі ұшақтың арасындағы басты айырмашылық – негізгі қозғалтқышқа орнатылған сегіз кішкентай тік көтергіш реактивті қозғалтқыш. Бұл көтергіш реактивтер тік ұшып-қону кезінде қолданылатын еді, бірақ көлденең ұшу кезінде істен шығарылатын. Mirage IIIV НАТО-ның NBMR 3 (NATO Basic Military Requirement 3) негізгі әскери талабына жауап ретінде пайда болды, ол үндік жылдамдыққа қабілетті VTOL шабуылдық ұшақты іздеді. Mirage IIIV Hawker Siddeley P.1154 VTOL истребителімен бәсекелесті, ол Hawker Siddeley Harrier ұшағының туысы еді. Екі ұшақ та NBMR 3 талабын қанағаттандыру үшін таңдалуға үміткер болды. Mirage IIIV көпұлттық даму және өндіріс жоспарларына басымдық бергендіктен, саяси жағынан ыңғайлырақ деп есептелді, ал P.1154 (бір ғана қозғалтқышты қолданған) дизайны қарапайым және практикалық болып көрінді. Нәтижесінде, P.1154 NBMR 3 талабын қанағаттандыру үшін таңдалды, бұл Mirage IIIV үшін жағымсыз әсер етті. Салынған екі прототиптің бірі апатта жойылды; оның жоғалуынан кейін жоба толығымен тоқтатылды; қалған ұшақ қазір көпшілыққа көрсетілуде.

Өмірбаян

1961 жылдың тамызында НАТО өздің тік ұшып-қонуға қабілетті шабуылдаушы ұшақтарға қойылатын талаптардың жаңартылған нұсқасын жариялады, ол НАТО-ның негізгі әскери талабы 3 (NBMR 3) болды. Техникалық талаптарда круиздік жылдамдығы 0,92 Мах, максималды жылдамдығы 1,5 Мах болатын, үстінкү дыбыс жылдамдығында ұша алатын V/STOL шабуылдаушы ұшақ қажет еді. HSA компаниясының бас ұшақ конструкторы сэр Сидней Камм компанияның тік ұшып-қонуға қабілетті (VTOL) жауынгерлік ұшақты әзірлеу және өндіру мүмкіндіктерін зерттеуі керек деп шешті. Субсонылық Hawker P.1127 ұшағымен (кейіннен Hawker Siddeley Harrier болады) бірге, P.1150 деп аталған үстінкү дыбыс жылдамдығында ұша алатын дизайн да жасалды. Алайда, NBMR 3 талабының жариялануы және оған енгізілген түзетулер P.1150 ұсынысының тым кішкентай және қанағаттандырмас деп есептелуіне әкелді, соның салдарынан қайта жобалау қажеттігі туды. 1962 жылдың қаңтар айында HSA ҰШМ арқылы P.1154 жобасын НАТО-ға ұсынды. NBMR.3 конкурсына барлығы он бір үміткер қатысты, олардың ішінде Dassault компаниясының Mirage IIIV ұсынысы P.1154-ке басты бәсекелес ретінде қарастырылды. Mirage IIIV-ке Ұлыбританиядан күшті қолдау көрсетілді, бағдарламаға Британдық ұшақ корпорациясы (BAC) қатысты, ал Dassault басқарған дизайн британдық әуе күштерінің бірнеше өкілдерінің де қолдауын алды. 1962 жылдың мамыр айында ұсынылған P.1154 NBMR.3 конкурсының жеңімпазы атанды. Авиациялық жазушы Джеффорттың сөзіне сүйенсек, Mirage IIIV негізінен оның тым күрделі болуына байланысты қабылданбады: ол P.1154-тің бір қозғалтқышты пайдалануына қарағанда тоғыз қозғалтқышты қолданды. Алайда, P.1154 дизайнының табысы оған тапсырыс беруге әкелмеді. Dassault Mirage IIIV прототиптерін құру жұмыстарын жалғастырды.

Dassault Balzac V -тің үлгісі

1963 жылға дейін Mirage IIIV үшін қарастырылған Rolls Royce RB162 көтеру қозғалтқыштарының қолжетімді болмайтыны күтілгендіктен, Dassault алғашқы Mirage III прототипін уақытша VTOL сынақ платформасына түрлендіруге шешім қабылдады; осы конфигурацияда ол Balzac V аталды. Ол сегіз Rolls Royce RB.108 көтеру қозғалтқышымен және бір Bristol Orpheus BOr 3 қозғалтқышымен жабдықталды, ол негізгі қозғалтқыш ретінде қолданылды және қосымша күйдіруге жарамайтын болды. Aerospace Flight International журналының мәліметінше, Balzac прототипінің басты мақсаты – Mirage IIIV үшін ұсынылғанмен бірдей автопилот жүйесін, сондай-ақ көтеру және өту жүйесін сынаудан өткізу болды. Balzac 1962 жылдың 12 қазанында тіреліп тұрып қалықтады, ал алты күннен кейін ғана еркін қалықтауға қол жеткізді. Тік ұшып көтерілуден көлденең ұшуға бірінші үдемелі өту 1963 жылдың 18 наурызында, 17-ші ұшу кезінде орын алды. Ұшақ екі қайырлы апатқа ұшырады, біреуі 1964 жылдың қаңтарында, екіншісі 1965 жылдың қыркүйегінде болды. Соңғы апаттан кейін ұшақ жөнделмеді.

Мираж ІІІІ прототиптері

Бальзактың жұмысына "Мираж IIIV" ұшағының алғашқы прототипін құруға көмек көрсетілді. Бұл алдыңғы ұшақтан шамамен екі есе үлкен болды. "Мираж IIIV" прототипінің бір жұбы жасалды, оның біріншісі 1965 жылғы 12 ақпанда алғашқы тоқтау сынағын өткізді. Ол TF104 деп аталатын Pratt & Whitney JTF10 турбовентиляторлық қозғалтқышымен жабдықталған. TF104 қозғалтқышы бастапқыда арнайы құрылған "Мираж IIIT" әуе сынақ ұшағында сыналып, бағаланды, ол таңдалған қозғалтқышты орналастыруға қажетті өзгерістерден басқа, "Мираж IIIC" дизайнының негізгі ерекшеліктерін бөлісті. TF104 қозғалтқышы тез арада 74,5 кН (16 750 фунт) итермелеу күшіне ие жаңартылған TF106 қозғалтқышымен ауыстырылды, ал 1966 жылғы наурыз айында алғашқы прототип алғашқы ұшуға көшті. Прототип кейіннен сынақ ұшулары кезінде 1,32 Мах жылдамдыққа жетті. 1966 жылғы маусымда TF306 турбовентиляторлық қозғалтқышы бар екінші прототип алғашқы ұшуын жасады, ол 82,4 кН (18 500 фунт) итермелеу күшімен қамтамасыз етілді. Сол жылдың қыркүйек айында ол тегіс ұшу кезінде 2,04 Мах жылдамдыққа жетті, бірақ 1966 жылғы 28 қарашада апатқа ұшырады. Алдыңғы "Balzac V" сынақ ұшағына ұқсас, "Мираж IIIV" жалпы сегіз қозғалтқышпен жабдықталды: бір SNECMA модификациялаған Pratt & Whitney JTF10 турбовентиляторы, TF104 деп белгіленген, 61,8 кН (13 900 фунт) итермелеу күшіне қабілетті, және сегіз Rolls Royce RB162 1 қозғалтқышы, әрқайсысы 15,7 кН (3525 фунт) максималды итермелеу күшіне ие, олар орта сызыққа тік орнатылған. Жерде тұрғанда олар 45° бұрышпен артқа қарай иілді, бұл ұшақтан қалдықтар мен ыстық газдарды таратып, қауіпсіздікті қамтамасыз етті. Қозғалтқыштар толық қуатқа жеткенде, есіктер автоматты түрде 90° жағдайға түсіп, максималды көтеру күшін қамтамасыз етті. Flight International журналының мәліметінше, "Мираж IIIV" төмен биіктікте 1,15 Мах, ал жоғары биіктікте 2,3 Мах көрсеткіштеріне жете алатын еді. "Мираж IIIV" пилот кабинасының және қосымша электрониканың көптеген элементтері кейіннен дәстүрлі "Мираж IIIF" ұшағында қайта қолданылды, ол кейіннен "Мираж F1" деп аталды.