Кіріспе

Нью-Йорк штатының Уптон қаласындағы Брукхейвен ұлттық зертханасындағы Ұлттық синхротрондық жарық көзі (NSLS) АҚШ Энергетика министрлігі (DOE) қаржыландырған ұлттық зерттеу орталығы болды. 1978 жылдан 1984 жылға дейін салынған және 2014 жылдың 30 қыркүйегінде ресми түрде жабылған NSLS екінші буын синхротроны саналды. NSLS эксперименттік алаңы екі электрондық сақтау сақинасынан тұрды: рентгендік сақина және ВУВ (вакуумдық ультракүлгін) сақинасы, ол инфрақызыл сәулелерден рентген сәулелеріне дейінгі электромагниттік спектрде қарқынды, шоғырланған жарық берді. Бұл жарықтың қасиеттері және арнайы жасалған эксперименттік станциялар, яғни сәулелі сызықтар, көптеген зерттеу салаларындағы ғалымдарға өз зертханаларында жүргізе алмайтын тәжірибелер жасауға мүмкіндік берді.

Тарих

1978 жылы 28 қыркүйекте NSLS құрылысы басталды. VUV сақинасы 1982 жылдың соңында жұмысын бастады, ал рентгендік сақина 1984 жылы пайдалануға берілді. 1986 жылы құрылыстың екінші кезеңі NSLS-ті кеңейтті, нәтижесінде кеңселер, зертханалар және жаңа тәжірибелік жабдықтар орналастырылатын орын қосылды. 1986 жылы II кезеңдегі жаңарту кезінде VUV сақинасына екі кіріктірілген виггер/ундулятор қосылды, бұл 3-ші буын жарық көздері пайда болғанға дейін вакуумдық ультракүлгін аймағындағы ең жоғары жарық көзі болды. Соңғы тор дизайны 1978 жылы аяқталды және алғашқы сақталған сәуле 1982 жылдың қыркүйегінде алынды. 1985 жылға қарай тәжірибелік бағдарлама қарқынды дамыды, ал 1990 жылдың соңына қарай II кезеңнің сәулелік желілері мен енгізу құрылғылары іске қосылды. Бұл электрондар сызықтық үдеткіште (линак) 120 МэВ жылдамдыққа дейін үдетілді.

Мекемелер

Ультракүлгін сақинада 19 сәулелі желі, ал рентгендік сақинада 58 сәулелі желі болды. Бұл желілердің жұмысы мен қаржыландырылуы әртүрлі жолдармен жүзеге асырылды. Дегенмен, NSLS пайдаланушыларға арналған ғимарат болғандықтан, өтініш берген кез келген ғалым, пьерлік сараптамадан өткеннен кейін сәулелену уақытын алуға мүмкіндік алды. NSLS-те екі типті сәулелі желілер болды: NSLS қызметкерлерімен басқарылатын және сәулелену уақытының кемінде 50 пайызын пайдаланушыларға бөлетін Facility Beamlines (FB) және сыртқы топтармен басқарылатын, штаттық қызметкерлері бар және пайдаланушыларға кемінде 25 пайыз сәулелену уақытын бөліп тұратын Participating Research Team (PRT) сәулелі желілері. Әрбір рентгендік сәулелі желіде «кабина» деп аталатын соңғы станция орналасқан. Бұл – болат және қорғасынды шыны сияқты радиациядан қорғайтын материалдардан жасалған, пайдаланушыларды сәулеленудің зиянды әсерінен қорғайтын үлкен жабық кеңістік. Рентгендік зертханаларда жүргізілген көптеген тәжірибелерде рентгендік дифракция, жоғары ажыратымды ұнтақ дифракциясы (PXRD), XAFS, DAFS (рентгендік дифракцияның аномальды ұсақ құрылымы), WAXS және SAXS сияқты әдістер қолданылды. VUV сақинасында соңғы станциялар әдетте UHV (ультра жоғары вакуум) камераларынан тұратын, XPS, UPS, LEEM және NEXAFS сияқты әдістерді қолдана отырып тәжірибелер жүргізуге арналған. Кейбір сәулелі желілерде синхротрон сәулеленуімен бірге қолданылатын басқа да талдау құралдары болды, мысалы, массалық спектрометр, жоғары қуатты лазер немесе газ хроматографиялық массалық спектрометр. Бұл әдістер соңғы станциядағы тәжірибелерді толықтырып, нәтижелерді дәлірек анықтауға көмектесті.

Нобель сыйлығы

2003 жылы Родерик Маккиннон нейрондық иондық каналдың құрылымын ашып түсінгені үшін химия саласындағы Нобель сыйлығына ие болды. Оның жұмысының бір бөлігі NSLS-те жүргізілді. 2009 жылы Венкатраман Рамакришнан, Томас А. Штейтц және Ада Э. Йонат NSLS және басқа синхротрон жарық көздерінде рентгендік кристаллографияны қолдану арқылы рибосоманы атомдық дәлдікпен бейнелегені үшін Нобель сыйлығын алды.

Пайдаланушылар статистикасы

Ұлттық синхротрондық жарық көзі 2009 жылы АҚШ-тың 41 штатынан және 30 басқа елден 2200-ден астам қолданушыны қабылдады. 2009 жылы 658 ғылыми мақала және жалпы саны 764 жарияланым болды, оның ішінде ғылыми мақалалар, кітаптар, патенттер, диссертациялар және есептер.

NSLS-II

NSLS 30 жылдан астам қызметтен кейін 2014 жылдың 30 қыркүйегінде толығымен тоқтатылды.