Кіріспе

Хип-хоп музыкасын жазу студиясында жасау

Хип-хоп өндірісі – жазу студиясында хип-хоп музыкасын жасау процесі. Бұл термин хип-хоп музыкасын жасаудың барлық жақтарын қамтиды, соның ішінде MC-нің рэпін жазу, диджейдің бит беруі, пластинка ойнатқыштарды қолданып үлгілер ойнату және "скрэтч" жасау, сондай-ақ барабан машинасы немесе секвенсер арқылы ырғақты қосымша тректерді құру. Дегенмен, көбінесе хип-хоптың аспаптық, лирикалық және вокалды емес бөліктерін жазу үшін қолданылады.

Музыкалық өндіріс

Хип-хоп продюсерлері жазба продюсері немесе ән жазушысы ретінде есептелуі мүмкін; олар сонымен қатар жазу сессияларын бақылай алады. Хип-хоп аспаптық шығармалар көбінесе «биттер» немесе музыкалық композициялар деп аталады, ал оның авторы – бағдарламашы, ән жазушы немесе бит жасаушы деп аталады. Студияда хип-хоп продюсері көбінесе композитор және дәстүрлі жазба продюсерінің қызметін бірге атқарады. Оларды кейде оркестрлеушілер деп те атайды. P. Diddy – олардың бір мысалы, бірақ олар жазбаның соңғы дыбысына толық жауапты болады, сондай-ақ суретшілер мен орындаушыларға бағыт-бағдар береді, микрофондардан бастап эффект процессорларына дейін, вокал мен аспаптық деңгейлерді қалай араластыруға дейін, аудио инженеріне барлық таңдау мәселелері бойынша кеңес береді.

Тарих

Хип-хоп, ғасыр басындағы басым поп-форма, технологияның күшті әсерін ең жарқын түрде көрсетеді. Бұл жанр, зәру кедейлікте өмір сүрген үйлерден бой көтерді.

1980 жылдар

1980 жылы Roland TR 808 барабан машинасы ұсынылды, ол қадамдық бағдарламалау әдісі бар аналогтық құрал болды. 808 Африка Бамбаата тарапынан кеңінен қолданылды, ол 1982 жылы "Planet Rock" шығарды, сондай-ақ Warp 9 өндірген Лотти Голден мен Ричард Шердің жұмысымен жаңадан туған Electro жанрына жол ашқан электро-хип-хоп классикасы "Nunk" шығарды. Әсіресе атаулы артист – жанрдың иесі Хуан Аткинс, ол 1984 жылы әдетте алғашқы американдық техно-жазба деп саналатын "Clear" шығарды (кейін Мисси Эллиотт қолданды). Бұл ерте электро-жазбалар Деррик Мей сияқты кейінірек Детройт техно-артистері үшін негіз салды. 1983 жылы Run DMC "It's Like That" және "Sucker M. C.'s" әндерін жазды, бұл әндер толығымен синтетикалық дыбыстарға сүйенді, осы жағдайда Oberheim DMX барабан машинасы арқылы, үлгілерді мүлдем пайдаланбады. Бұл тәсіл Бамбаата мен Furious Five-тің алғашқы әндеріне ұқсас болды. Куртис Блоу 1984 жылы Ego Trip альбомында, әсіресе "AJ Scratch" трегінде Fairlight CMI қолданған кезде цифрлық үлгілеуді қолданған алғашқы хип-хоп артисі болды. 1985 жылы E mu SP 12 шықты, ол 2,5 секундтық дыбысты жазуға қабілетті. E mu SP 1200 (1987) жылдамдатылып, 4 банкке бөлінген 10 секундтық кеңейтілген жазу уақытымен ұсынылды. Барабан шынтығын немесе үзілісін қамтитын алғашқы әндердің бірі – Рик Рубин өндірген Beastie Boys тобының "Rhymin' and Stealin'" әні болды. Марли Марл 1980-жылдардың ортасында жеке барабан соққыларын үлгілеу арқылы барабан шынтықтарын қайта құрылымдау стилін танымал етті, бұл техника MC Shan-ның 1986 жылғы "The Bridge" синглінде кеңінен таралды, ол "Impeach the President" әнінен екі Korg Delay/Roland TR 808 арқылы ойнатылған үлгілерді пайдаланды. Akai MPC60 1988 жылы шықты, ол 12 секундтық үлгілеу уақытына қабілетті. The Beastie Boys 1989 жылы Paul's Boutique альбомын шығарды, ол Dust Brothers өндірген, әртүрлі үлгілердің эклектикалық қоспасынан тұратын толыққанды альбом болды. De La Soul сол жылы 3 Feet High and Rising шығарды.

1990 жылдар қазіргі уақыт

Public Enemy тобының Bomb Squad хип-хоп дыбысын тығыз өндіріс стилімен революциялады, әр әнге ондаған үлгілерді енгізіп, көбінесе соққы үзілістерін барабан машинасымен үйлестірді. Олардың біттері ертедегі минималды және қайталанатын біттерге қарағанда әлдеқайда құрылымды болды. MPC3000 1994 жылы, AKAI MPC2000 1997 жылы, одан кейін MPC2000XL 1999 жылы және MPC2500 2006 жылы шықты. Бұл құрылғылар үлгіні алуға арналған барабан машинасы мен кіріктірілген MIDI секвенцерін біріктіріп, көптеген хип-хоп продюсерлерінің студияларының орталық бөлігіне айналды. Wu Tang Clan продюсері RZA 1993 жылы Dr. Dre-дің жарқыраған дыбысынан хип-хоп назарын ауыруға үлкен үлес қосты. RZA-ның төменгі күркіреген бас, өткір соққылы дабыл дыбыстары және Ensoniq үлгілеуішіне негізделген ерекше үлгілеу стилі болды. 1994 жылы The Notorious B.I.G.-дің Ready to Die альбомы жарық көргенде, Шон Комбс және оның көмекші продюсерлері жаңа стильді енгізді, онда қысқа үзінділердің орнына жазбалардың толық бөлімдері үлгіленді, мысалы MC Hammer-дың “Can’t Touch This” әніндегідей. "Warning" (Исаак Хейздің "Walk On By") және "One More Chance (Remix)" (Debarge-тың "Stay With Me") сияқты жазбалар осы эстетиканы көрнекті бейнеледі. 2000 жылдардың басында Roc a Fella продюсері Канье Уэст "чипмунк" техникасын танымал етті. Бұл техника алғаш рет 1980 жылдардағы Newcleus электрохип-хоп тобы "Jam on It" әнінде қолданылған. Бұл әдіс вокалды үлгі мен оған сәйкес аспаптық циклды олардың дауысы жоғарылағанша жылдамдатуды қамтиды. Нәтижесінде, "Алвин және чипмунктар" мультфильміндегі әнші жануарларға ұқсас вокалды үлгі пайда болады. Вест бұл стильді J Dilla және Wu Tang Clan-ның RZA-сынан қабылдады, ал RZA өз кезегінде Принс Полдың ықпалында болды, ол вокалды үлгілерді жылдамдату және қайталау арқылы "чипмунк" дыбысын алу стилінің алғашқы жасаушысы еді. Канье Уэст көптеген әндерінде "чипмунк" эффектін қолданды, және 2010 жылдары көптеген басқа суретшілердің музыкасында да қолданылды. 2010 жылдар бойында көптеген хит-парадқа енген әндер музыкалық продюсерлердің цифрлық аудио жұмыс станциясы бағдарламалық жасақтамасын (мысалы, FL Studio) пайдаланып, үлгіленген дыбыстардан әндер жасауына негізделді. Көрікті музыкалық продюсерлерге Сонни Диджитал, Майк Уилл Мэйд Ит, Метро Бумин, ВондаГурл, Зайтовен, Лекс Люгер, Йонг Чоп, DJ L Beats, Тай Кит және 808Mafia, Winner's Circle, Internet Money сияқты музыка өндіруші топтардың пайда болуы жатады.

Дауыл соғуы

Барабанның соққысы хип-хоп өндірісінің негізгі элементі болып табылады. Кейбір биттер үлгіленген болса, ал басқалары барабан автоматтары арқылы жасалады. Ең көп қолданылатын барабан машинасы – ондаған жылдар бойы маңыздылығын сақтап келе жатқан аналогтық Roland TR 808. E mu SP 12 және SP 1200, сондай-ақ Akai MPC сериясы сияқты цифрлық үлгілегіштер де барабан соққыларын үлгілеу үшін қолданылған. Тағы басқалары екі техниканың қосындысы болып табылады, яғни барабан машинасының соққыларының үлгілері түпкілікті жаңа үлгілерге жинақталады. Akai MPC сериясы және Ensoniq ASR 10, әсіресе The Neptunes, биттерді үлгілеу үшін негізгі құралдар болып табылады. Кейбір бит жасаушылар мен жазба продюсерлері – Dr. Dre, Timbaland, DJ Paul & Juicy J, Swizz Beatz, Kanye West және The Neptunes сияқты өздерінің электрондық барабан жиынтығының дыбыстарын жасайтын дыбыс дизайнерлері. 1980-жылдардағы TR 808 ковбелл сияқты кейбір барабан автоматтарының дыбыстары хип-хоп тарихының маңызды бөлігі ретінде сақталған және 2010-жылдардағы хип-хопта да қолданыла береді.

Сынама алу

Хип-хоп тек түрлі үлгілерден шабыттанбайды, сонымен қатар осы фрагменттерді көркемдік нысанға жинақтайды. Егер үлгі алу хип-хоп эстетикасының бірінші деңгейі болса, онда бөлшектердің немесе элементтердің бір-бірімен үйлесуі екінші деңгейді құрайды. Хип-хоп өзінің қабаттылығын баса көрсетіп, назар аударады. Хип-хоптың эстетикалық кодексі үлгілердің, дыбыстардың, сілтемелердің, бейнелердің және метафоралардың қабаттарын жасыруға тырыспайды. Керісінше, ол үлгіленген мәтіндердің әнге/кітапқа/өнерге қосымша мағына беруге және оны түсіне білгендер үшін тереңдетуге мүмкіндік беретін коллаж жасауға ұмтылады. Сэмплинг – басқа музыканттың жазбасынан алынған бөлікті өз жазбаңыздың бір бөлігі ретінде пайдалану. Ол хип-хоптың пайда болған сәтінен бері маңызды бөлігі болып табылады. Хип-хопта бұл термин басқа әндердің бөліктерін бөліп алып немесе көшіріп, оларды үйлесімді музыкалық үлгілерге немесе «бұғаларға» қайта орналастыру немесе өңдеу әдісін сипаттайды. Бұл техниканы алғаш рет 1982 жылы Afrika Bambaata Soulsonic Force таспасындағы Planet Rock арқылы толық зерттеді, онда Kraftwerk тобының би кештерінен үлгілер алынып, көпшілік тарапынан зор қолдауға ие болды. 1986 жылы бұл тенденция жалғасты: Def Jam продюсері Рик Рубин Black Sabbath және Led Zeppelin топтарының үлгілерін Beastie Boys тобының Licensed to Ill альбомын жасау үшін пайдаланды, ал келесі жылы рэп дуэті Eric B. & Rakim James Brown үлгілерін Paid in Full альбомымен танымал етті. Бұл техника жас Dr. Dre ашқанда екі жағалауға тарады, оның алғашқы жұмысы Afrika Bambaata сияқты электрофанк тобы World Class Wreckin' Cru-дің ди-джейі болу болды. 1988 жылы Dre N.W.A тобының Straight Outta Compton альбомын өндіру арқылы хип-хопта үлгілерді пайдалануды бастады, бұл гангста рэп жанрындағы маңызды туынды болды. 1989 жылы джаз үлгілерін пайдаланудың алғашқылары Gang Starr, ал 1991 жылы Pete Rock & CL Smooth және A Tribe Called Quest сахнаға шығып, өзіндік брендтерін танымал етті, соның нәтижесінде үлгі алу хип-хоптың толыққанды бөлігіне айналды, Wu Tang Clan Enter the Wu Tang: 36 Chambers, Dr. Dre The Chronic, Nas' Illmatic және Notorious B.I.G. Ready to Die сияқты жоғары деңгейдегі жобаларда кеңінен қолданылды. 2000-шы жылдары үлгі алу ең жоғары деңгейге жетті; Jay Z-дің The Blueprint альбомы продюсерлер Канье Уэст пен Just Blaze-ді соул жазбаларын үлгілеу арқылы танымал етті. Канье Уэст өзі «Through the Wire» және «Jesus Walks» әндерімен алғашқы жетістіктерін қабылдады. Оның 2004 жылғы The College Dropout альбомына Twista қатысқан екі хит-саппп кірді, бұл Чикаголық рэпердің Kamikaze альбомын платиналық сатуға жеткізді. Алайда, 2004 жылдың 7 қыркүйегінде Нэшвиллдегі АҚШ апелляциялық соты музыкалық авторлық құқық бұзу туралы заңды өзгертіп, үлгі алудың әрбір жағдайында лицензия қажет екенін шешті, бұрын әннің шағын бөлігін салдарынан қорқынышсыз көшіруге болар еді. Бұл заң хип-хоптағы үлгілерді сирек кездесетін құбылысқа айналдырды; 2005 жылы Scratch журналына берген сұхбатында Dr. Dre аспаптарға көбірек назар аудара бастағанын мәлімдеді, ал 2006 жылы The Notorious B.I.G.-дің 1994 жылғы дебюттік альбомы Ready to Die ретроспективті үлгілерді келісу мәселесіне байланысты уақытша сатудан алынды. Нәтижесінде көптеген ірі продюсерлер мен әртістер үлгі алуден алысырақ болып, Wu Tang's RZA және Mos Def сияқты тікелей аспаптарды пайдалануға көшті. Үлгі алуды пайдалануға байланысты түпнұсқалық және шынайылық туралы сұрақтар жиі туындады.

Үлгі алу құрылғылары

Хип-хоп өндірісі үлгі алуға негізделгендіктен, Akai-дің MPC сериялы үлгі алушы/секвенсерлік комбинациясы әдетте хип-хоп студиясының орталық құрылғысы болып табылады. Бүгінде көбінесе Digital Audio Workstations (DAW) жүйелерімен алмастырылғанмен, E mu Systems SP 1200, Akai MPC60, Akai MPC3000 немесе Ensoniq ASR 10 сияқты классикалық үлгілер өзінің жұмыс процесі мен дыбыстық ерекшеліктеріне байланысты қазір де қолданылып келеді.

Динамикалық аспаптар

Хип-хоп музыкасында ең көп қолданылатын дискілік аспаптар – Panasonic өндірісіндегі Technics сериясы. Олар тікелей жетекті дискілік аспаптардың алғашқы үлгілері болды, бұл белбеулерді жоюға және пластинка орналасқан платформаны тікелей жетекті мотормен қозғалтуға мүмкіндік берді. Technics SL 1100 моделі 1970 жылдары хип-хоптың алғашқы өкілдері тарапынан оның қуатты моторы, беріктігі және сапасы үшін қабылданып алынды. Ол 1970 жылдары Нью-Йоркке көшіп келгеннен кейін құрылған алғашқы дыбыс жүйесінде Technics SL 1100 тікелей жетекті технологиясын пайдаланып, жаңа техникаларды әзірлеу үшін қолданылды. Нью-Йорк қаласының хип-хоп диджейлері, мысалы Grand Wizard Theodore және Afrika Bambaataa 1970 жылдары осы модельді пайдаланды. SL 1200 дискілік аспаптарымен тәжірибе жасау барысында, диджей пластинканы платформада алға-артқа жылжытқанда да мотор дұрыс айналу жылдамдығын сақтайтынын байқағанда, олар скретч техникасын ойлап тапты. Бұл, негізінен, олардың кең жиілік диапазоны мен жоғары сапасына байланысты болды. Қымбат конденсаторлық микрофонға қарағанда, динамикалық микрофон жиі тікелей эфирде қолданылады, себебі ол берік. Конденсаторлық микрофондардың басты кемшіліктері – олардың жоғары бағасы және нәзіктігі. Сонымен қатар, көптеген конденсаторлық микрофондарға динамикалық микрофондардан айырмашылығы, фантомдық қуат қажет. Керісінше, динамикалық микрофондардың кемшілігі – олар конденсаторлық микрофондардың кең спектрін қамти алмайды және олардың жиілік жауабы соншалықты біркелкі емес. Көптеген хип-хоп продюсерлері әдетте вокалды жазу үшін Neumann U 87 микрофонын қолданды, ол әсіресе әйел вокалына әдемі "жарық" береді. Бірақ бүгінде осы музыка жанрындағы көптеген продюсерлер Sony C 800G түтік микрофонын, винтаждық микрофондарды және әдемі, "көлемді" вокалды жазуға арналған жоғары сапалы ленталық микрофондарды қолданады. Көптеген классикалық хип-хоп әндері ең қарапайым жабдықтармен жазылған. Көп жағдайда бұл оның шикі дыбыс сапасына және ерекшелігіне әсер етеді. Көптеген жазба инженерлері хип-хоп үшін "құрғақ" акустиканы қолдануды ұсынады, бұл бөлмедегі дыбыс қайталануын азайтуға көмектеседі.

Тірі аспаптар

Тірі аспаптар хип-хопта кеңінен таралмаған, бірақ көптеген орындаушылар қолданады және рэпкор сияқты хип-хоп негізіндегі фьюжн жанрларында маңызды рөл атқарады. Сэмплерлер мен синтезаторлар хип-хоп өндірісінің маңызды бөлігі болғанға дейін, "Rapper's Delight" (The Sugarhill Gang) және "The Breaks" (Kurtis Blow) сияқты алғашқы хип-хоп хиттері тірі студиялық музыкалық топтармен жазылған. 1980 жылдары Stetsasonic тірі хип-хоп тобының алғашқы үлгісі болды. 1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдардың басында The Goats, The Coup, The Roots, Mello D and the Rados, Common, DJ Quik, UGK және OutKast сияқты топтардың жұмысы арқасында тірі аспаптармен хип-хоп қайтадан танымал болды. Соңғы жылдары The Robert Glasper Experiment хип-хоптың аспаптық және импровизациялық жақтарын, Mos Def, Talib Kweli, Q-Tip және Common сияқты рэперлермен, сондай-ақ нео-соул әншісі Bilal Oliver-мен бірге зерттеді.

Инструменталды хип-хоп

Инструменталды хип-хоп — вокалсыз хип-хоп музыкасы. Хип-хоп, әдетте, екі элементтен тұрады: аспаптық трек («бит») және вокалды трек («рэп»). Битті жасайтын әртіс — продюсер (немесе битмейкер), ал рэпті жасайтын — МС (эмси). Бұл форматта рэп әннің басты назары болып табылады, ол күрделілік пен әртүрлілікті қайталанатын ырғақпен қамтамасыз етеді. Инструменталды хип-хоп — МС-тің рэп орындамайтын хип-хоп музыкасы. Бұл формат продюсерге күрделі, толыққанды және әртүрлі аспаптарды жасауға мүмкіндік береді. Бұл жанрдағы әндер әртүрлі музыкалық бағытта жүріп, түрлі қосалқы жанрларды зерттей алады, себебі аспаптар МС үшін тұрақты ырғақ беруге міндетті емес. Продюсерлер хип-хоптың пайда болған сәтінен бастап МС-сіз биттер жасап, шығарып келсе де, мұндай жазбалар көбінесе танымал болған емес. Джаз клавишшісі/композиторы Герби Хэнкок пен бассист/продюсер Билл Ласвеллдің электроға негіделген ынтымақтастығы ерекше жағдайлардың бірі. 1983 жылғы «Future Shock» альбомы мен «Rockit» хит-синглында Grand Mixer D. ST болды, ол джаз фьюжн музыкасында диджейлік техниканы алғаш рет қолданды, соның арқасында турнетаблизм мен пластинканы «қаңқалау» кеңінен танылды. DJ Shadow-тың 1996 жылғы «Endtroducing» дебюттік альбомы инструменталды хип-хоп қозғалысының бастауын берді. Фанк, хип-хоп және кино саундтректерінен алынған үлгілерді негізге ала отырып, DJ Shadow-тың инновациялық үлгілік аранжировкалары көптеген продюсерлер мен музыканттарға әсер етті. 2000 және 2010 жылдары RJD2, J Dilla, Pete Rock, Large Professor, MF DOOM, Danny!, Nujabes, Madlib, Damu the Fudgemunk, Wax Tailor, Denver Kajanga, DJ Krush, Hermitude, Abstract Orchestra және Blockhead сияқты әртістер инструменталды хип-хоп альбомдарымен сыншылардың назарын аударды. Авторлық құқық заңнамасының қазіргі күйіне байланысты, көптеген инструменталды хип-хоп жазбалары шағын, тәуелсіз және андеграунд лейблдерде шығарылады. Продюсерлер өз жұмыстарында кездесетін көптеген үлгілерге рұқсат алуда қиындықтарға тап болады, ал Stones Throw сияқты лейблдер заңдық мәселелерге толы.

Өндірушілердің түрлері

Қазіргі хип-хоп өндірісінде продюсер атағы белгілі бір жобаға бір немесе бірнеше түрлі үлес енгізетін кез келген терминге айналды. Бұл мәселені одан әрі күрделендіретіні – музыка индустриясы музыкалық еңбектерді анықтау үшін үш негізгі санатқа ие: орындаушы, продюсер және ән жазушы. Бұл санаттар 21-ғасырдың музыка өндірісінде көбінесе бірін-бірімен қабаттасады. Төменде қазіргі хип-хоп продюсерінің әртүрлі қырлары келтірілген; бір продюсерлік еңбек осы рөлдердің кез келгенін қамтуы мүмкін.

Жазушы продюсер – музыкалық студияның тәжірибелі қызметкері, ол орындаушыға немесе топқа шығармашылық және техникалық тұрғыдан жетекшілік етеді. Бұл рөлде, егер олар музыкалық туындының құрамына үлес қоспаса, әдетте ән жазу еңбегін алмайды. Мысалдар: Рик Рубин, Майк Спенсер және Рон Фэйр.

Атқарушы продюсер – жобаның жоғары деңгейдегі кеңесшісі, ол іскерлік мәмілелер мен басқаруды жеңілдетеді; сонымен қатар, басқа продюсерлер мен орындаушыларды біріктіретін жалғыз шығармашылық көреген болуы мүмкін. Мысалдар: Кендрик Ламардың "Black Panther" (2018), Фьючердің "Superfly" (2018), Майк Уилл Мэйд Иттің "Creed II: The Album" (2018) фильмдерін ұйымдастыруы.

Негізгі орындаушы – жазба жасамайтын хип-хоп орындаушысы, сондай-ақ өзінің кейбір музыкасын жазуға үлес қосатын рэп орындаушыларын да қамтиды (басқа жанрдағы орындаушыларға қарағанда, егер олар музыка жазса, әдетте продюсерлік еңбек берілмейді). Мысалдар: Madlib, The Alchemist және Metro Boomin.

Көрнекті орындаушы – белгілі продюсерлер көбінесе негізгі орындаушымен бірге ән жазғанда көрнекті орындаушы ретінде есептеледі. Мысалдар: Пит Рок Run–DMC-нің "Down with the King" әнінде, Майк Уилл Мэйд Ит Polo G-нің "Go Stupid" әнінде, ал DJ Mustard will.i.am-ның "Feelin' Myself" әнінде өнер көрсетті.

Битмейкер – музыканы, әдетте бастапқыдан немесе үлгілерді пайдаланып, цифрлық аудио жұмыс станциясы мен диджейлік дағдыларды, соның ішінде барабан машиналарын және MIDI аспаптарын қолданатын композиторлар. Мысалдар: Дэвид Гетта, Скриллекс, Тай Кит және Уизи.

Композитор/ән жазушы – әннің музыкасын және кейде ән мәтінін дәстүрлі мағынада жазып, құрастыратын адамдар; сондай-ақ, аспаптарды ұсынатын музыканттар.

Үлгі өндіруші – музыка жазып, басқа өндірушілердің оңай манипуляциялауы үшін циклдар кітапханасын (әдетте "киттер" деп аталады) құрастыратын композиторлар. Олар әдетте әнге тікелей қатысы болмаса да, продюсерлік еңбек алады. Мысалдар: Фрэнк Дьюкс, CuBeatz және PVLACE.

Үлгіленген орындаушы – продюсердің жұмысында үлгісі қолданылған орындаушы (бірақ бұл әдетте ән жазушы ретінде есептеледі).

"Қосымша" немесе "әртүрлі" өндіріс үшін еңбек алған продюсер – әдетте, трекке аспаптарды ұсынатын орындаушылар. Сондай-ақ, үлгіленген орындаушыны немесе кез келген шағын музыкалық үлесті көрсете алады. Мысал: BADBADNOTGOOD on Daniel Caesar's "Get You".

Ремикс жасаушы – басқалардың жұмысын ремикс жасаған орындаушылар негізгі орындаушыға қарағанда продюсер ретінде есептелуі мүмкін.