Кіріспе

Испан тіліндегі рок музыкасы, испан тіліндегі рок – испан тілінде ән шырқалатын кез келген рок музыкасын білдіретін термин. Ағылшын тіліндегі топтармен салыстырғанда, өте сирек топтар ғана әлемдік деңгейде немесе испан тілінде сөйлейтін елдер арасында танымал болды, себебі жарнамалау жеткіліксіз болды. Rock en español 1950 жылдардың соңында пайда болғанына қарамастан, көптеген рок-орындаушылар ең жақсы жағдайда ұлттық деңгейде ғана танылды, бірақ Интернет тыңдаушыларды біріктіргенше. Дегенмен, кейбір Rock en español әртістері 1980 жылдардың ортасынан 1990 жылдардың ортасына дейін "Rock en tu idioma" ("Өз тіліңдегі рок") атты жарнамалық кампанияның арқасында халықаралық деңгейде танымал болды. Сондай-ақ, осы аймақтарда халықтық ырғақтардың ықпалымен дамыған белгілі бір рок стильдері де бар. Ең танымал стильдердің кейбіреулері – латын рок (Латын Америкасы мен Кариб бассейнінің халықтық дыбыстарымен біріккен рок музыкасы); Латын альтернативасы, латын дыбысын Кариб теңізінің ска, регги және сока сияқты басқа жанрлармен үйлестірген альтернативті рок сахнасы; немесе Андалусия рок – Испанияда пайда болған фламенко әсері бар стиль.

Басталуы (1956-1964 жж.)

Испан тіліндегі рок музыкасы 1950 жылдардың соңында, сол кездегі АҚШ-тағы американдық рок әртістерін тыңдау арқылы пайда болды. Глория Риостың 1956 жылы жарық көрген "El relojito" әні көбінесе испан тіліндегі рок музыкасының бастауы деп есептеледі. 1958 жылы Ричи Валенс мексикалық халық әні "La Bamba"ны орындап, Латын Америкасы бойынша испан тіліндегі рок музыкасын танымал етті. Сол жылы Дэниел Флорес "Tequila" әнін жазды, ал Champs тобы осы әнді шығарды, ол Billboard поп-картасында бірінші орынға ие болды. Бұл жаңа үн бірден орта және жоғары топтың назарын аударды. Латын Америкасындағы алғашқы рок-топтар 1950 жылдардың соңында құрылды, ал Los Llopis және Los Teen Tops 1960 жылдардың басында американдық рок классикасын орындау арқылы біршама сәттілікке жетті. Испан сахнасы ағылшын тілінде сөйлейтін елдерден басқа да елдердің ықпалына ішкіріп, оны Рафаэльдің стилінен көруге болады. 1960 жылдардың басында коммерциялық рок музыкасының осы стильдері кейбір Оңтүстік Америка елдерінде америкалық және еуропалық стильдерді қабылдаған топтарды атау үшін "Nueva ola" (Жаңа толқын) деп аталды.

Британдық шабуыл әсері (1964-1970)

The Beatles-тің танымалдылығы мен британдық басқыншылықтың әлемдік табысынан кейін, испанотілді әлем Beat музыкасы, ритм-энд-блюз, психоделия, соул, фолк-рок және поп музыкасы сияқты жаңа стильдерді қабылдады. The Beatles және басқа британдық бит-топтары мен американдық рок-топтары американдық музыканттардың күшті ықпалына ішкерілді. Бит музыкасы мен психоделикалық поптың ықпалы Los Brincos, Los Gatos немесе The Speakers сияқты топтарда байқалды, ал басқа табысты топтарда негізінен ағылшын тілінде, ал кейбіреулерінде испан тілінде ән шырқады, мысалы Los Bravos немесе Los Shakers. Дегенмен, испанотілді және туған жерінен тыс сахнада табысқа жету қиын болды, және осы топтардың бүкіл әлемдегі бірнеше хиті ағылшын тілінде орындалды, мысалы Мигель Риос пен Los Bravos сияқты. Los Saicos әлемдегі ең ерте прото-панк топтарының бірі болды. Онжылдықтың ортасында мексикалық (кейін АҚШ азаматы) Карлос Сантана солтүстікке Калифорнияға көшіп, жақын арада Сан-Францисконың дамып келе жатқан рок сахнасына қосылды. Алпысыншы жылдардың соңында Сантана тобын құрып, ол әртүрлі этникалық топтардан – англосаксондық және испанотілді музыканттарды біріктірді. Топ АҚШ, Мексика және Еуропада 1970-ші жылдардың ең танымал топтарының біріне айналды, рок, блюз және джаз элементтерін латындық перкуссия мен гармониясымен үйлестірді (мысалы, Santana (1969), Abraxas (1970) және Santana III (1971) альбомдарында). Топ ән шырқағанда ағылшын және испан тілдерін кезекпен пайдаланды. Олар осы күнге дейін ең табысты латын/англо рок тобы болып саналады және латындық перкуссия мен барабанға қызығушылықты таратуға үлкен үлес қосты. Карлос Сантана рок-эсперанто музыканты болмаса да, ол дәстүрлі латын музыканты, ол рок-гитараны (жаз бен сальса ырғақтарымен) классикалық латын американдық әндермен және өзінің және тобының көптеген шығармаларымен үйлестірді. Олардың "Oye Como Va" хиті – Сантананың латын рок стиліндегі нұсқасы, ал бастапқыда ол белгілі латын джазы мен мамбо музыканты Тито Пуэнте жазған. 1960-шы жылдардың соңынан бастап, Сантананың табысымен бірге латын американдық халық музыкасына және биге қызығушылық артты, сондай-ақ латын американдық әдебиеттің әлемдік мәдени өрлеуі болды, оның түрлі-түсті, кейде сюрреалистік және түс көрушілік әңгімелері латын музыкасына деген қызығушылықты күшейтті, бірақ әрдайым латын рокқа емес. 1970-ші жылдардағы джазда латындық ықпалы байқалды (мысалы, Герби Хэнкок, Return to Forever), ал сол онжылдықта Malo, Sapo, El Chicano сияқты топтар латын рок орындады. Алайда, блюз, эсид-рок, хард-рок және прогрессив-рок сияқты стильдер келесі онжылдықта өте ықпалды болды. Альмендра, Луис Альберто Спинетта басқарып, 1960-шы жылдардың соңындағы ең маңызды прогрессив-рок топтарының бірі болды, ал кейіннен Спинетта 1970-ші жылдардағы испандық рок сахнасының ең маңызды өкілдерінің біріне айналды.

Прог-рок доманы, хард-роктың пайда болуы және Репрессия (1970-1979)

60-шы жылдардың жаңа үрдістерінің ықпалымен Лос Дуг Дуг, Пескадо Рабиосо (ауыр психоделикалық), немесе Ла Революсьон де Эмилиано Сапата (олар осы жылдары испан тілінде сирек орындағанмен); Манал сияқты блюз орындаушылары және Invisible, Sui Generis (фольклорлық прогрессив), Los Jaivas (Андиялық рок), Vox Dei (кейіннен дыбыстық стилі қатаңдаған), Triana (фламенконың күшті ықпалында) және Crack (британдық прогрессив-роктың ықпалында) пайда болды. Triana – Андалусия рок сахнасының алғашқы өкілдері, Испанияда прогрессив-рок пен фламенконы біріктірген жаңа стиль. 1970-ші жылдардың басында Pappo's Blues сияқты топтармен алғашқы хард-рок орындаушылары пайда болды. Сондай-ақ, прогрессив, блюз және панктың ықпалымен пайда болған жаңа хард-рок қозғалысы Испандық урбан рок деп аталды, ол 1970-ші жылдардың соңындағы ауыр музыкалық ағымды жетектеді, оның ішінде Leño тобы да бар. Бірақ осы жылдары Мексикада рок музыкасына қарсы қысым күшейді. Үкімет әртістерді, жазба компанияларын және радиостанцияларды "жер астына" түсуге мәжбүр етті, себебі музыканы қоғамдық нормалардың бұзылуымен байланыстырды. 1971 жылғы Авандаро рок фестивалі үкіметпен қарым-қатынасты шиеленістірген басты себеп болды. Сондай-ақ, 1976 жылы Аргентинадағы диктатура кейбір аргентиналық әртістерді Еуропаға, әсіресе Испанияға көшуге мәжбүр етті. Олар испандық рок сахнасына қосылып, кейде испандық-аргентиналық Tequila тобы құрылып, сәттілікке жетті. Tequila, Burning және La Orquesta Mondragón сияқты басқа испандық топтармен бірге рок-н-ролл, глэм және ритм-энд-блюз сахнасына қосылды.

Халықаралықласу (1980-шы жылдар)

Ең танымал панк-топтар 1980-ші жылдары La Polla Records, Siniestro Total немесе Los Violadores тобымен бірге пайда болды. 1980 жылдары панктан туындаған New Wave және Post punk сияқты қосалқы жанрлар да маңызды рөл атқарды. La Movida Madrileña осы және басқа да стильдердің маңызды қозғалысы болды. 1980 жылдардың ортасында "Rock en tu idioma" ("Өз тіліңдегі рок") атты насияттау кампаниясы басталды, ол кейбір топтардың халықаралық аренада танылуына көмектесті. Soda Stereo Латын Америкасы бойынша кең танымал болған алғашқы испан тіліндегі рок-тобы ретінде есептеледі. Алайда, 1980 жылдардың ортасы мен соңында Virus, Radio Futura, Enanitos Verdes, Caifanes, Hombres G немесе Los Prisioneros сияқты топтар да трансұлттық табысқа жетті. Көбінесе жасөспірімдер поп-тобы болғанымен, Пуэрто-Риконың Menudo тобы осы онжылдықта Rock en Español жанрына да үңілді; олардың рок музыкасының мысалдары "Quiero Ser" (кейбір нарықтарда "Rock Chiquillo" деп аталды), "A Todo Rock" және "Hijos del Rock" альбомдары, сондай-ақ "Quiero Rock", "Rock en la TV", "Mi Banda Toca Rock", "Sube a mi Motora" және "Jovenes" сияқты әндерді қамтиды. Сол сияқты, Menudo тобына ұқсас Los Chicos de Puerto Rico тобы 1983 жылы "Rock Solido" әнін шығарды.

Соңғы кездері (1990-шы жылдардан бастап)

1993 жылы MTV Латын Америкасының іске қосылуы халықаралық аренада бірігуге ықпал етті, онда алғашқы бейнеролик – чилилік Los Prisioneros тобының "Біз оңтүстік американдық рок-музыканттармыз" әні Латын Америкасының музыкалық кеңістігін құру мақсатын көрсетті. 1990 жылдардың соңында MTV, 2002 жылы MTV Video Music Awards және Premios MTV Latinoamérica аясында «Латино» жүлдесін тағайындады, бұл жүлде талантты топтар мен жанрдың жетістіктерін мойындайды. Дегенмен, MTV Латын Америкасы Аргентина мен Мексиканың рок-топтарына басымдық бергені үшін, ал Чили мен Колумбиядан келген топтарға сирек назар аударғаны үшін сынға ұшырады. Мысалы, MTV Latino арнасында жиі ойналатын топтар: Soda Stereo, Los Fabulosos Cadillacs, Los Amigos Invisibles, Mano Negra, Café Tacuba, Los Tres, Aterciopelados, Maldita Vecindad, Babasónicos, Los Rodríguez және Héroes del Silencio болды. Сонымен қатар, La Renga, Cuca немесе Extremoduro сияқты хард-рок топтары да табысқа жетті. 1990 жылдары альтернативтік рок өркендеген кезде көптеген топтар альт-рок пен латындық альтернативті (ска, регги және латын халық музыкасы элементтерін альт-рокпен үйлестіретін стиль) орындады. Robi Draco Rosa, Caifanes, Café Tacuba және La Ley сияқты топтар халықаралық деңгейде танымалдылығын арттыру арқылы Латын рок музыкасының жаңа кезеңін ашты. Одан бері Juanes, Libido, Maná, Jaguares, Caramelos de Cianuro, Aterciopelados, Bersuit Vergarabat, Jorge Drexler және Los Tres сияқты музыканттар мен топтар жетістікке жетті. Жаңа топтар 1990 жылдары музыкалық бейнелерді дамыту арқасында сәттілікке қол жеткізді.

Америка Құрама Штаттарында испандық рок

Rock en español рок-н-ролл музыкасынан және испан тілінде сөйлейтін елдердің cumbia, ranchera, rumba және tango сияқты дәстүрлі және халық музыкасынан көптеген элементтерді қабылдайды. 50 жылдық тарихында ол жанкүйерлердің шектеулі тобынан бастап, кеңінен танымал музыка жанрына айналды. Лос-Анджелесте жергілікті rock en español орындаушыларын қолдайтын және дамитын андеграунд сахна қалыптасты. LA REE сахнасының ең танымал топтарына Хосе Л. Гарзаның Los Invisibles, Motita, Pastilla, Los Amigos Invisibles, Maria Fatal, Rascuache, Voz de Mano, Cabula, Satélite, Las 15 letras, Verdadera FE, Aaron Andreu және Los Olvidados кіреді. АҚШ-тағы REE жанрын қолдаған жазбалар компанияларының қатарында Aztlan Records, El Mero Mero Records және Mofo Records бар. Олардың көптегені Чикано рок сахнасымен байланысты.