Кіріспе

Жоқ, дельтапланерлік ұшу – аяқпен ұшырылатын ұшақ қолданылатын әуе спорты. Көбінесе, қазіргі заманғы дельтапланерлер алюминий қорытпасынан немесе композиттік материалдан жасалған қанаттан құралған. Ұшқыш ұшақ конструкциясына ілінген арқанға бекітіліп, дене салмағын басқару қаңқасына қарама-қарсы жылдыру арқылы басқаруды жүзеге асырады.

Шолу

Ертедегі аспалы планерлердің қауіпсіз ұшуға жетістігі сенімсіз болды, себебі оларды жасағандар ұшудың негізгі қағидаларын толыққанды түсінбеді. Бақыланатын алғашқы ұшуды неміс инженері Отто Лилиенталь жүзеге асырды, оның 1889 жылы жарияланған зерттеулері кейінгі конструкторларға зор әсер етті. Лилиенталь қолданған ұшақ түрі қазір аспалы планер деп аталады. 1920 жылдары Еуропа, Австралия және АҚШ-та аспалы планерлерді зерттеу жұмыстары жалғасты, онда конструкторлар түрлі қанат концепцияларын және «маятник тәрізді салмақ орын ауыстыру басқару жүйесін» сынап көрді. 1957 жылы американдық ғарыш агенттігі NASA «Рогалло қанаты» деп аталатын жаңа қанаттың әртүрлі нұсқаларын сынады, мақсаты – бұл конструкцияны «Gemini» ғарыш капсулаларын құтқару жүйесі ретінде пайдалану мүмкіндігін қарастыру болды. Қанаттың қарапайым дизайны мен құрастырудың жеңілдігі, сондай-ақ оның баяу ұшу сипаттамалары аспалы планерге құмар жандардың назарынан тыс қалған жоқ; Рогаллоның икемді қанатты аэродинамикалық профилі 1963 жылы Джон Уоллес Диккенсонмен демалыс үшін ұшу мақсатында бейімделді, соның арқасында аспалы планерлер қайта жанданды.

Ерте тарих

Джордж Кейли 1853 жылы ұшқышпен бірге ұшқан, еңістен ұшырылатын желкенді құрастырды. 1880-жылдардан бастап аэродинамика және конструкция саласындағы жетістіктер алғашқы, шынымен практикалық планерлердің пайда болуына әкелді; осы ақпаратты ертедегі авиаторлар мен өнертапқыштар жиі бөлісіп, жариялап, ұзаққа созылған қадамдық жетістіктерге жол ашты. 1880-жылдары әлемнің әртүрлі елдерінде бірнеше авиация пионерлері пайда болды, олардың барлығы әртүрлі деңгейде сәттілікпен планерлерді жасады. Олардың ішінде Германияның Берлин қаласындағы Отто Лилиенталь, Австралияның Сидней қаласындағы Лоуренс Харгрейв, Ұлыбританиядағы Перси Пилчер, Калифорния штатының Сан-Диего қаласының жанындағы Отай-Месадағы Джон Джозеф Монтгомери (1880-жылдар) және Калифорния штатының Санта-Клара қаласында (1905) Октав Шанут және оның командасы, АҚШ-тың Индиана штатындағы Гэри қаласындағылар бар еді. Отто Лилиенталь 1874 жылдан бастап өзінің замандастарының кейбір жұмыстарын қайталап, оларды кеңейтіп, 1889 жылы барлық зерттеулерін жариялады. Ол сонымен қатар бірнеше планерлер жасады және 1891 жылы басқарылатын ұшуларды немесе одан да жиі, тіпті жоғары ұшуларды жасауға қол жеткізді. Ол өз жұмысын мұқият құжаттап, кейінгі конструкторларға әсер етті; осы себепті ол ертедегі авиация пионерлерінің ең танымал және ықпалдыларының бірі болып табылады. Оның ұшақ түрі қазір аспалы желкен деп аталады. 1896 жылға қарай, ол өзінің бірнеше жобаларымен шамамен 2000 ұшу жасады, бірақ шамамен 15 метр биіктіктен құлап, омыртқасын жарақаттады. Перси Пилчер авиацияға үлкен қызығушылық танытып, 1895 жылы алғаш рет ұшқан "The Bat" (Қанатты) деп аталатын желкенді құрды. Сол жылы Пилчер ослойдағы ұшудың жетекші сарапашысы Отто Лилиентальмен кездесіп, кеңес алды; осы әңгімелер нәтижесінде Пилчер тағы екі аспалы желкен, "The Beetle" (Қоңыз) және "The Gull" (Шағала) жасады. Ұстазы Отто Лилиентальдың жұмысына сүйене отырып, 1897 жылы Пилчер үшінші аспалы желкенді, "The Hawk" (Бүркіт) деп атады, ол ұшқанда әлемдік қашықтық рекордын жаңартты.

Су құмырасы

1902 жылы Райт ағайындар қанатты бұруды, ал кейіннен француздықтар аэронды басқаруды енгізгеннен кейін, аспалы планердің маңызы азайды. 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанда Версаль келісімшарты Германияда қозғалтқышты ұшақтардың рейсін тоқтатты. Сондықтан, 1920 және 1930 жылдары әлемнің қалған бөлігіндегі авиаторлар мен ұшақ жасаушылар қозғалтқышты ұшақтардың өнімділігін жақсартумен айналысқанда, немістер тиімдірек планерлерді жобалап, жасап, ұшырып, атмосферадағы табиғи ауа ағындарын пайдаланып, оларды әрі және жылдам ұшуға мүмкіндік берді. Wasserkuppe-дегі осы іс-шаралар планерлік авиацияның қайта жандануына ықпал етті. 1920 жылы ұшқан планерлердің көптегені аспалы планерлер болды, олар ұшқыштың салмағын жылжыту арқылы ғана басқарылды. Бірінші Wasserkuppe планерлік жарысы 1920 жылы өтті, ал 1924 жылдан бастап оны Rhön Rossitten Gesellschaft ұйымдастырды. Келесі он жылда бұл жарыс үлкен танымалдылыққа ие болды. Еуропаның 70-ке жуық планер клубы ең жақсы планерлерін және ұшқыштарын ұзақтығы, биіктігі және қашықтығы бойынша жарысуға жіберді, ең бағалы жүлде Президент Пауль фон Гинденбургтың сыйлығы болды. Шамамен 60 000 көрермен осы оқиғаны тамашалау үшін тау беткейлеріне жиналды. Сол кездегі Еуропаның барлық авиация инженерлері өз ұшақтарын сынап, модификациялады және есептер жасады. Жарысқа қатысқан аспалы планерлердің конструкторларының арасында Альфред Гимних, Готтлоб Эспенлауб, Александр Липпиш, Хайнц Шнайдер, Фрэнсис Шардон, Вилли Пелзнер және Ханс Рихтер болды, ал инженер Анри Мигне Францияда, ал Чеслав Тански Польшада жұмыс істеді.

Иялы қанат өнертабысы

1904 жылы Ян Лавеццари Францияның Берк-сюр-Мер қаласында нығайтылған икемді қанатты желкенмен ұшуды көрсетті. 1908 жылы Бреслау аумағында үшбұрышты басқару тізгіші және оның артына байланған ұшқышы бар планер көрсетілді. Бұл екі жетістік ұшақ құрылысшыларына жеткізілмегендіктен, кейінгі икемді қанатты дамытуға ешқандай әсер етпеді. 1948 жылы авиациялық инженер Фрэнсис Рогалло өзін-өзі үрлейтін қанатты ойлап тапты, ол 1951 жылдың 20 наурызында «Икемді қанат» деп патенттелді, сондай-ақ флексивтік қанат және Рогалло қанаты деп те аталады. Фрэнсис Рогалло икемді қанат тұжырымдамасын Лэнгли зерттеу орталығына 1940 жылдардың соңында демалысқа арналған ұшудың қарапайым және арзан тәсілі ретінде ұсынған, бірақ бұл идея жоба ретінде қабылданбады. 1957 жылдың 4 қазанында Ресейдің «Спутник» спутнигі АҚШ үшін алаңдаушылық тудырды, бұл «ғарыш жарысының» басталуын және НАСА құрылуын білдірді. Рогалло мүмкіндікті пайдалана білді және оның көмегімен жел тоннельдерінде НАСА Рогаллоның икемді қанатын сынау эксперименттерін бастады, оны «Паравинг» деп атады, оның «Жекеше» жобасының ғарыш капсулаларын құтқару жүйесі ретінде қолдану мүмкіндігін бағалау үшін. Рогалло икемді қанатын жасағанда ғарышкерлерге оны қайта кіру кезінде дыбыс жылдамдығынан төмендеу жылдамдықпен парашют сияқты қолданып, капсулаларын белгіленген қону нүктесіне дейін сырға салуға мүмкіндік берді. Ф. Рогаллоның командасы кем дегенде екі американдық авиакомпаниямен – «Райан Аэронаутикал Компани» және «Солтүстік Америка Авиациясымен» ынтымақтастық жасады, себебі планерлер, дирижабль парашюттері және басқа да жаңа типтегі ұшақтарға мүмкіндік болды; бұл көбінесе алдыңғы жиектерді қысылған ауа арқалықтарымен немесе алюминий түтікшелері сияқты қатты конструкциялармен тұрақтандыруды қамтыды. 1961 жылы НАСА эксперименталды STOL әуе кемесінің – «Райан XV 8» (сондай-ақ «Ұшқыш Джип» немесе «Fleep» деп аталды) сынақ ұшуларын жүргізді, ал 1962 жылдың наурызында «Paresev» деп аталған салмақ орындырушы планерді сынады. «Жекеше» ғарыш кемесінде Рогалло қанатының орнына дөңгелек парашюттер таңдалды және 1965 жылы икемді қанаттарды зерттеуге қаржыландыру тоқтатылды.

Иілгіш қанатты желкенді желкенділер

Рогалло қанатының қарапайымдылығы, құрылысының жеңілдігі, баяу ұшу мүмкіндігі және оның жұмсақ қону сипаттамалары бірқатар аспалы желкен және ультражеңіл желкендерге қызығушылық танытқандардың назарына ілікті. Fleep және Paresev сынақтарының жариялануы Барри Палмер және Джон Диккенсон сияқты тәуелсіз конструкторлардың қызығушылығын оятып, Rogallo қанатына бейімделіп, аспалы планер ретінде ұшуға болатын ерекше конструкциялар мен басқару жүйелерін зерттеуге жетеледі. 1961 жылдың тамызында американдық инженер Барри Палмер алғашқы қолмен ұшырылатын Rogallo қанатты аспалы желкенді жасап, ұшырды. Бұл оқиға Калифорния штатының Сакраменто қаласының шығысындағы Латроб маңында болды. Палмер құрастыру кезінде бүгілуінен қауіптеніп, алюминий түтікшелерді және сымдарды қолданбады. Көптеген ұшулар тек оның салмағын қолтық асты мен қолы арасында бөлетін еңкейтілген параллель таяқшалармен жасалды. Палмердің қолмен ұшырылған соңғы аспалы желкені 1962 жылдың жазында ұшты, ол универсалды буынмен жабдықталған шана көтергіші түріндегі орындыққа ие болды, ол маятник тәрізді салмақ ауыстыру арқылы басқаруға мүмкіндік берді. 1961 жылдан 1963 жылға дейін Барри Палмер осы концепцияны пайдаланып ондаған ұшу жасады. Оның ең ұзақ ұшуы шамамен 1,5 метрге дейін созылып, 1,5 метр биіктікте және 4,5:1 жалпы сырғанау коэффициентімен орындалды. Палмердің қанаты қазіргі стандарттар бойынша ауыр және ыңғайсыз тасымалданатын болды. Палмер өзінің аэроғарыш саласындағы жақсы жұмысы болғанын және әуесқойлықпен ұшқанын айтады. Ол икемді қанатты аспалы желкенді жаңартуға немесе сатуға тырыспады және барлық егжей-тегжейлі ақпаратты қызығушылық танытқандармен бөлісті. 1963 жылдың сәуір айында Майк Бернс алғаш рет Skiplane ұшағын ұшырды – понтонды икемді қанатты желкен. 1963 жылдың қыркүйегінде австралиялық өнертапқыш Джон Диккенсон биіктікте босатылып, қауіпсіз қонуға мүмкіндік беретін су шаңғысы қанатын жасауға кірісті. Rogalo профилімен сырғанап бара жатқан парашютті журналда көргеннен кейін Диккенсон Ski Wing деп аталатын шаңғыға арналған желкенді жобалады. Диккенсон үшбұрышты басқару рамкасын жасады және жүктемені Rogallo профиліне тарату үшін сымдық тіреулерді пайдаланды; пилот тербеліп тұратын орындықта отырды. Диккенсонның Ski Wing тұрақты және басқарылатын болды, сол кездегі су шаңғысы шоуларында қолданылатын жалпақ пилотты шаңғылардан өзгеше. Ski Wing алғаш рет 1963 жылдың қыркүйегінде Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Графтон қаласында өткен Grafton Jacaranda фестивалінде Rod Fuller моторлы қайықпен сүйретіліп ұшты. Ski Wing жеңіл және портативті болғандықтан Диккенсон патент алуға шешім қабылдады; алайда, жеткілікті ресурстар болмағандықтан, Диккенсон уақытша патент алды, ол кейіннен күшін жойды. 1972 жылы австралиялық конструкторлар Билл Беннетт және Билл Мойес Диккенсонның су шаңғысы қанатын қолмен ұшырылатын аспалы желкенге айналдырды. 2012 жылы Джон Диккенсон "заманауи аспалы желкенді ойлап тапқаны үшін" Халықаралық Ауа спорты федерациясының (Fédération Aéronautique Internationale) Алтын медалімен марапатталды.

Қатты қанатты желкенді желкенділер

Отто Лилиенталь 1890 жылдары алғашқы ұшуларын бастағаннан бері бірнеше қатаң қанатты желкенділер ұшырылды. Дегенмен, ең алғашқы екі жоғары өнімділігімен көзге түскен заманауи желкенділер – Митчелл Винг және Икар. 1908 жылы Бреслау қаласындағы планерлік клуб пилотты салмақты ауыстыру арқылы басқару үшін кабельдік тіреуіш үшбұрышты құрылымға іліп қойды. Перси Пилчер, Август Херринг, Джон Дж. Монтгомери, Готлоб Эспенлауб, Чарльз Ричардс, Барри Хилл Палмер, Джордж Спратт, Майк Бернс және Джон Диккенсон да осыған ұқсас басқару жүйесімен желкенділер жасады. 1940 жылдардың басында авиациялық инженер Дон Митчелл ұшушы қанатты планерлерді жобалау және құрастырумен айналыса бастады. Екінші дүниежүзілік соғыс оның зерттеулерін 1974 жылға дейін тоқтатты, сосын желкенді планерге деген қызығушылық артып, авантюристтер жаңа дизайнмен тәжірибе жасап, бүкіл әлемде рекордтарды жаңартты. Міне, осы кезде Митчеллдің ұшушы қанаты қайта пайда болды. Доктор Говард Лонг қызығушылық танытып, Дон Митчеллден өзіне жетілдірілген «ұшатын қанатты» желкенді жасауды сұрады. Соның нәтижесінде Митчелл Винг пайда болды. 1977 жылы АҚШ чемпионатында «Митчелл Винг Б 10» ұшқанда, желкенді әлемі таң қалды. Митчелл Винг содан кейін өз класындағы барлық әлемдік рекордтарды орнатып, ұзақ уақыт сақтап тұрды. 1980 жылы Джордж Уортингтон 17000 фут (5182 м) биіктікке көтеріліп, 105 миль (169 км) қашықтыққа ұшып, екі жаңа қатаң қанатты рекорд жасады. Митчелл Вингтің бір «D» тірегі, авиациялық қайың фанерасынан жасалған, бұралуға төзімді алдыңғы жиегі және 3 осьті басқару жүйесі болды. D пішінін сақтау үшін әрбір аралықта орналасқан көбікті қабырғалар қолдау көрсетті. Тіректің арт жағындағы фермалық қабырғалар матамен жабылған. Бұл конструкция қарапайым, өте мықты және жеңіл (астыңғы). 1950 жылдары Волмер Дженсен VJ 11 және VJ 23 екіұшақты қатаң қанатты желкенділерін жобалады. 1971 жылы Калифорниялық мектеп мұғалімі Джек Лэмби танымал «Hang Loose Chanute» стиліндегі екіұшақты желкендіні жасады. Лэмби 1972 жылдың қыркүйегінде Балбоа төбелерінде алғашқы қазіргі заманғы желкенділер жиынын, түпнұсқа Отто жиынын және 1971 жылдың 23 мамырында Калифорния штатының Корона-дель-Мар қаласындағы төбеде өткен Отто Лилиентал Универсалды желкенділер чемпионатының ұйымдастырушысы болды. 1971 және 1972 жылдары Icarus I және Icarus II құрастырылды. Бұл екіұшақты ұшқыш қанатты Тарс Киченюк жасаған жобалар. Icarus V бұрынғы Icarus-тың моноплан нұсқасы болды.

Танымалдық

NASA-ның зерттеулері, сондай-ақ үкіметтік есептер мен икемді қанаттың суреттері жарияланып, көпшілікке қолжетімді болды. Осыдан кейін Рогало қанаты оңай құрастырылатын, арзан, аяқпен ұшырылатын планерге айналды. Барри Палмер 1964 жылы Бамбук Бабосын, ал одан кейін Тара Киченюктың Батсосын жасаған Ричард Миллермен хат алмасты. Дейв Килборн 1970-жылдардың басында Рогало қанатының Килбо Кайт аспалы планерінің жобасын жариялады. Джим Форман Рогало қанатының Бат Глайдер планерінің жоспарларын жасап, оның көшірмелерін бүкіл әлемде 5 АҚШ долларына сатты. Кейіннен Тарас Киченик, Том Дикинсон және тағы екі команда мүшесі Batso деп аталатын ұқсас аспалы планерді жасап, оның жоспарларының көшірмелерін сатты. Бұл аспалы планерлердің жоспарлары 1960-жылдардың ортасында бірнеше журналдарда таратылды. Соңында Джон Диккенсонның жетістігі туралы ақпарат тарады және портативті икемді қанатты планерлер жасала бастады. 1969 жылы оның жақсартылған су шаңғысы аспалы планерлерін Bill Bennett (Delta Wing) және Bill Moyes (Moyes Gliders) сияқты өндірушілер коммерциялық түрде қолжетімді етті, бұл икемді қанаттың танымалдығын күрт арттырды, ол бүкіл әлемде толыққанды спорт ретінде дами бастады. Аяқпен ұшырудың қызықтылығы 1970-жылдардың басындағы Америка мәдениетіне еркіндік сезімін білдіретіндей әсер етті, әуе спорты емес. Танымалдылығын арттыруға 1971 жылы құрылған Low & Slow журналы, 1972 жылы Hang Glider Weekly және Ground Skimmer, ал 1975 жылы Glider Rider сияқты мамандандырылған халықаралық басылымдардың таралуы да ықпал етті. Аспалы планерлік спорты сонымен қатар Popular Mechanics, Popular Science және Life журналдары сияқты ірі халықаралық басылымдарда насихатталды, бұл журналдардың барлығы 1971 жылы әлем бойынша таратылды. 1976 жылы Sky Riders аспалы планерлік спорты туралы фильм шықты, ол үлкен әсер етті. Британдық SkyWings журналы 1975 жылдан бері ай сайын жарық көреді, ал 1988 жылы Cross Country, алғашқы толыққанды халықаралық аспалы планерлік журнал жарық көрді. Австралияда еркін ұшудың кеңінен таралуына көбірек уақыт кетті, себебі аспалы планерлік спорт су шаңғысы спортының бір бөлігі болды және Жаңа Оңтүстік Уэльс су шаңғысы қауымдастығының құрамына кірді. Шындығында, Диккенсонның Ski Wing аспалы планері NSWWSA шаңғымандар секциясында жапон стиліндегі көпбұрышты жалпақ шаңғымандармен бәсекелесті. Австралияда алғашқы рет аяқпен ұшу 1972 жылы тіркелді, ал 1974 жылы Австралиялық өзіндік ұшу қауымдастығы аяқпен ұшушы пилоттар құрды. Алғашқы аяқпен ұшырылған Австралия чемпионаты 1976 жылы өтті. 1970-жылдардың басында Мойес Mt. Kilimanjaro тауынан жасаған алғашқы ұшулары, сондай-ақ Карил Ридлидің Үндістандағы ұшулары жаңалықтарда кеңінен жарияланды. 1973 жылы ZDF неміс телеарнасы Майк Харкердің Германиядағы Mt. Zugspitze тауынан жасаған әлемдік рекордтық аспалы планерлік ұшуы туралы 30 минуттық деректі фильм түсірді. Бұл телефильм Еуропада аспалы планерлік спортының дамуына көмектесті. Харкер сонымен қатар 1970-жылдардың ортасында 16 елде теледидарда көрсетілген басқа да аспалы планерлік спорт туралы деректі фильмдер жасады. 1970-жылдардың басында көптеген қатаң қанаттар жасалса да, олардың ешқайсысы жақсы сатылмады, ал әлемнің түкпір-түкпірінде ондаған икемді қанатты аспалы планерлер компаниялары пайда болды. 1970-жылдардың ортасында аспалы планерлердің конструкциясында айтарлықтай жақсартулар болды, өндірушілер жаңа және жақсартылған модельдерді жылдам қарқынмен шығарып отырды. 1970-жылдардың басындағы қарапайым конструкциялардан бастап, планерлердің қанаттарының ені күрт өсті, желкендер тығыз болды, батырмалар қағидаға айналды, ал планерлер қауіпсіз болды. 1970-жылдардың соңында алдын ала жасалған алюминийден жасалған батырмалар кеңінен қолданыла бастады. 1979 жылы АҚШ чемпионатында Manta Fledgling IIB үлкен жетістікке жетіп, екі жақты қанаттарға және пилоттар басқаратын беттерге қызығушылықты жаңартты. "Fledge" желкендеу қатынасын және ұшу маневрлерін жақсартты. 1980 жылы Comet өнеркәсіпке революция жасап, еркін жүзуге арналған ішкі жақтаулы және екі жақты желкен конструкциясын танымал етті, ол содан бері стандартқа айналды. Әдеттегідей, параллель дамуды анықтау және серияландыру қиын, бірақ шындығында, икемді қанатты аспалы планерлердің танымалдығы Paresev және Fleep тұжырымдамасымен басталды, содан кейін Джон Диккенсонның бейімделуі және Bill Bennett, Bill Moyes, Joe Faust, Dick Eipper, Mike Riggs, Wills ағайындыларының белсенді кәсіпкерлік энергиясы, сондай-ақ мыңдаған адамдардың сырғанақ ұшуға деген құлшынысы осы индустрияның қазіргі шамамен 50 миллион АҚШ долларын құрайтын жылдық өндірісіне негіз салды. Айырықша жайт, Диккенсон ешқашан ақша таппады, ал Фрэнсис Рогалло өзінің патентіне құқық талап етпеді, осылайша оның икемді қанатты конструкциясын авторлық төлемсіз пайдалануға мүмкіндік берді.

Уақыт шкаласы

1804 жылы. Сэр Джордж Кейли бірнеше планерлер құрастырды, көтеру және сүйреу күштерін ажыратты, тік қанатты беттер, рульдер және артқы лифтер тұжырымдамаларын жасады. 1883–86 жылдары Джон Джозеф Монтгомери АҚШ-та бірнеше планерлерді тәуелсіз түрде құрастырып, көтеру беттері туралы ойларды қалыптастыру үшін жел және су кестелерін пайдаланды. 1887 жылы Уильям Бисон трапециялы пилотты маятникпен жабдықталған иілгіш қанатты планерді ұшыруды үйретті: АҚШ патенті 376937, 1887 жылы тіркелген, АҚШ, Монтана штаты, Уильям Бисон. Ол өзінің АҚШ патенттері 243834, 245768, 361855-тен 1887 жылғы жинақты нәтижелі оқытуына дейін дамыды. 1891 жылы Германиядан Отто Лилиенталь бірінші басқарылатын ұшуды жасады. Оның планерлерінің көптеген ерекшеліктері қазіргі заманғы дельтапланерлермен ортақ; олар аяқпен ұшырылып, ауырлық орталығын өзгерту арқылы басқарылды, бұл «салмақ ауысуы» деп аталды. 1891–96 жылдары. Бірінші серуендік ұшулар. Германия, Берлиннің жанындағы Гросс Лихтерфельдеде. Отто Лилиенталь. 1904 жылдың 15 ақпанында Ян Лавеццари Францияның Берк жағажайынан қос жақты желкенді дельтапланермен ұшты. 1905 жылы LIFE журналында алғашқы планердің суреті жарияланды. 1905 жылы аэронавт Дэниел Малони мыңдаған фут биіктіктен ұшырылған шардан Монтгомери планерін алдын ала белгіленген жерге қондырды. 1928 жылы австриялық Роберт Кронфельд желкенді ұшақтың биіктікке көтерілуі үшін термодинамикалық ағымды пайдалануға болатынын дәлелдеді. 1929 жылы аэро сүйреуі танымал болды, көтерудің үш түрі жақсы белгілі болды. 1929 жылы Джордж А. Спратт 1908 жылы Бреслаудағы дельтапланерде қолданылғанға ұқсас, дельтапланердің маятник салмағын ауыстырып басқару үшін үшбұрышты басқару шеңберін қолдануды көрсетті. 1930 жылдары ол Бақылау қанатты ұшақтарын ойлап тапты. 1933 жылы Германияда Вольф Хирт және оның бірінші студенті толқынды көтергішті ашты. 1948 жылы Франсис Рогалло иілгіш қанатты (Рогалло қанаты) ойлап тапты. 1954 жылы Игорь Бенсен үшбұрышты басқару аяғының артында ілінген пилотты қолдануды жалғастырды, бұл қанатты планерлерді басқару әдісі болды. 1956 жылы әуе-кеме инженері Пол МакКреди MacCready Speed Ring-ті ойлап тапты, оны әлемдегі дельтапланер ұшқыштары оптималды ұшу жылдамдығын таңдау үшін пайдаланады. 1957 жылдың қазанында Франсис Рогалло икемді қанаттың патентін АҚШ үкіметі мен НАСА-ға берді, нәтижесінде Parawing пайда болды, ол кеңейтілген ғарыш капсуласының парашюты/дельтапланері ретінде қолданылуға тиіс болды. 1960 жылы Paresev (Парапланерді зерттеу көлігі) – Бұл эксперименталды ғарыш кемесі қайта кірудегі қанатты/планер Рогалло қанатын пайдаланды; 1962 жылдың басында жасалған ұшу сынақтары әуесқойлардың икемді қанатты дельтапланерлер жасауына ықпал етті. 1960 жылы 13 жасар Тони Прентис тірекпен басқарылатын биконикалық дельтапланерді жасады. 1961 жылы Fleep. Қуатты икемді қанатты ұшақтарды жобалау және өндіру басталды. 1961–62 жылдары Рогалло флекс-крыльялы дельтапланермен алғашқы қолмен ұшыру: Барри Хилл Палмер, Калифорния, АҚШ. NASA-ның Fleep суретінен шабыттанған дельтапланер. 1961 жылы танымал Джим Хобсон (James Hobson) (Lawrence Welk Show атақты) Рогалло қанатымен модель түрінде тәжірибе жүргізе бастады, бұл толық көлемдегі дельтапланерді құруға әкелді, оны 1962 жылдың 2 қаңтарында Доквейлер жағажайында ұшырды. Дельтапланердің қаңқасы алюминийден жасалған, оның бұрандалары теміржолдың бұрандалары мен бұрандаларына бекітілген. Екінші үлкен дельтапланер Dockweiler Beach-ке әкелді; онда шыны талшығымен бекітілген 4 миллиметрлік полиэстер пленкасы болды. 1962 жылдың тамызындағы ұшулар туралы фильмдер түсірілді. 1961 жылы инженер Томас Перселл алюминий рамамен, дөңгелектермен, орындықпен және негізгі басқару таяқшаларымен кең Рогалло аэрофольды дельтапланерін жасайды. 1962 жылы Райан Аэронаутика Компаниясы Fleep икемді қанатты ұшағының суреттерін жариялады. 1962 жылы Австралияның Сидней қаласында орналасқан "Аэроструктура" компаниясының Майк Бернс пен Дик Суинборн Рогалло қанатының негізінде Skiplane дельтапланерін жобалады. Ол маятникпен салмақ ауысуын басқаруды және жүзуді қолданды. 1963 жылы Джон Диккенсон, Австралия. Ski Wing, ең ықпалды дельтапланер моделі, басқару фреймін және салмақ ауысуын бақылауды қамтиды. 1963 жылдың қыркүйегінде моторлы қайықтың артынан сүйретілген Ski Wing-тің алғашқы ұшуы. Дельтапланерді Род Фуллер, содан кейін Джон Диккенсон ұшырды. Графтон, Жаңа Уэльс, Австралия. 1963 жылы Ski Wing-тің суға бірінші босатылуы және қайта оралуы. Графтон, Австралия. Ұшқыш: Джон Диккенсон. 1960 жылдардағы Англия. Тони Прентис Рогалло емес дельтапланерлерді жобалады және ұшырды. 1966 жылы Майк Бернс пен Дик Суинборн (Aerostructures) Диккенсонның V модельін Рогалло негізіндегі қанатты пайдаланып, коммерциялық өндіріске кірісті. 1966 жылы Vista Del Mar, Калифорния, АҚШ-тағы алғашқы икемді қанатты дельтапланер. Ричард Миллердің дельтапланерлері Барри Палмердің дельтапланеріне негізделген, олар Batso және Bamboo Butterfly деп аталды. Олардың суреттері мен жоспарлары 1960 жылдардағы бірнеше журналдарда жарияланды. (Қараңыз, «Танымалдық» бөлімі.) 1966 жылы Irvin Industries Рогалло қанатының коммерциялық нұсқасын спорттық парашюттерге сатуды бастады. 1967 жылдың наурызында Майк Бернс пен Джон Диккенсон Білл Мойес пен Білл Беннетті V модельін ұшуға үйретті. 1967 жылы Австралиядағы қардан жабылып қалған таудан қосымша қуатсыз (сүйреусіз) икемді қанатты дельтапланермен алғашқы шаңғымен ұшыру. Білл Мойес. Mt. Crackenback, Австралия. Дельтапланер Aerostructures-тен сатып алынған V модельі болды. 1969 жылы желге қарсы тірекке тіреліп, содан кейін серуендеу үшін босатылды (32 минут). Білл Мойес. Жаңа Уэльс, Австралия. 1969 жылы Тони Прентис. Ұлыбританияда икемді қанатты дельтапланермен алғашқы қолмен ұшыру. 1971 жылы Дэйв Килбурн Мишн Пик, Калифорния, АҚШ-тағы биіктеп тұрған жерде серуендеп, жел және термодинамикалық ағымдарда қолмен ұшты (1 шағат). Бұл икемді қанатты шаңғысыз алғашқы қолмен ұшыру болған сияқты. 1971 жылы Альфио Каронти Италияда алғашқы икемді қанатты ұшырды. 1972 жылы Рик Пойнтер мен Мюррей Сарджесон «Fly a Kite Day» күні Оклендте Жаңа Зеландияға дельтапланерді таныстырды. Нәтижесінде Жаңа Зеландия Дельтапланер қауымдастығы құрылды. Қазір әлемде мыңдаған адам дельтапланерге қызығушылық танытты. Алайда, тиісті ұшу мектептері мен біркелкі оқу нұсқаулары болған жоқ. Адамдар көбінесе өздігінен ұшуды үйренді. 1973 жылдың күзіне дейін Майк Харкер және америкалық Уолт Нильсен Швейцарияның Энгадин аймағындағы Скуолда әлемдегі алғашқы тау дельтапланер мектебін құрды. Олар қарлы беткейлерде отырып, жылдамдық пен көтерілу үшін төмен қарай шаңғы теуіп сабақ берді. Олар кейіннен өз ұшу мектептерін құрған алғашқы қанатты пионерлердің көптеген түрлерін оқытты. 1974 жылы дүние жүзіндегі қанат жасаушылар Рогалло дельтапланерлерін сериялық өндіріске кірісті. Бірінші буын дельтапланерлерінің мұрын бұрышы 80 градустан кем болды және құлау жылдамдығы секундына 4 метрден жоғары болды. Алайда, бұл ұшақтар, австралиялық және американдық үлгілер сияқты, әлі де зерттелмеген және өте қауіпті болды. Қанаттың дірілдеуі және спиральдік құлаулар, сондай-ақ механикалық бұзылулар жазалаудың ең жиі себептері болды, бұл көбінесе өлімге әкелді. 1975 жылдың көктемінде америкалық Рой Хаггард «Dragonfly» дельтапланерімен қанат құрылысындағы екінші буынды бастады. Ол қанат тарихындағы кез келген ұшақта болған барлық жетістіктерді Dragonfly-мен әкелді. 1975 жылдың 12 наурызынан 23 наурызына дейін австриялық Зепп Химбергер Кёссен/Тирольде бірінші ресми емес әлем чемпионатын ұйымдастырды. Оның шақыруына бүкіл әлемнен 300 дельтапланер ұшқышы келді, олар 3 минуттық 7 ұшуда өздерінің шеберліктерін көрсетті. Американдық Дэйв Кронк Cumulus 5 b-мен уақыт және қону орнының комбинациясында жеңіске жетті. 1973 жылы Рик Пойнтер Жаңа Зеландияның Окленд қаласында Pacific Sails компаниясын құрды, ол АҚШ және Австралия дельтапланерлерін лицензия бойынша өндірді (Seagull III, Stinger) және бәсекеге қабілетті жергілікті үлгілерді (Falcon, Lancer I, II, IV) әзірледі. 1973 жылы Paramount Communications компаниясы жасаған және таратқан «The New Freedom» атты дельтапланер туралы алғашқы фильм түсірілді. 1974 жылы Карил Ридли Үндістанның Сонар Хоут Спрингсіне жақын махаражаның қарау мұнарасынан серуендеп ұшты. Бұл оқиға әлемдік...

Басып шығару

. (жоқ. 322. том. VII, 4. XII)

Веб және жаңалықтар

Лавеццари планерінің суреті.

Видео

1973 жылы түсірілген 16 мм-лік "Жаңа бостандық" фильмі – желкенді ұшу спорты туралы түсірілген алғашқы фильм. Оны Paramount Pictures бөлімшесі Paramount Communications таратқан. |website = IMDB| * |url=https://www.imdb.com/title/tt15487052/?ref=fn_al_tt_1|archive_url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/sADQ7ViG3rc|archive_date=2021 12 21|url_status=live|access_date=2010 жылдың 5 мамыры.