Кіріспе

Американдық жазушы және режиссер Луис Мигель Вальдес (26 маусым 1940 жылы туған) – американдық драматург, сценарист, кинорежиссер және актер. Чикано киносы мен драматургиясының әкесі саналатын Вальдес ең әйгілі туындылары – «Zoot Suit» пьесасы, «La Bamba» фильмі және «El Teatro Campesino» ұйымын құруымен танымал. Чикано қозғалысының белгілі қайраткері Вальдес чикано қауымдастығының театр және өнер саласын кеңейтті.

Ерте өмір

Вальдес Калифорния штатының Делано қаласында Мексикадан келген, Армеда мен Франсиско Вальдестің шаруа отбасында дүниеге келді. Отбасындағы 10 баланың екіншісі болған Вальдес 6 жасында дала жұмысына кірісті. Оның інілерінің бірі – актер Дэниел Вальдес. Балалық шағында оның отбасы Калифорнияның орталық аймақтарында егін жинау маусымымен бірге көшіп-қонып жүрді. Осылай көшпелі өмір салғандықтан ол көптеген мектептерді бітірді, содан кейін отбасымен Калифорния штатының Сан-Хосе қаласына қоныстанды.

Білім

Валдес Калифорния штатының Стратфорд қаласында мектепке барып оқыды. Орта мектепте Вальдес Сөз және Драма бөліміне қатысып, бірнеше пьесада ойнады. Ол өзін "өте жауапкершілігі жоғары оқушы" деп сипаттады. Екі жыл өткен соң, 1963 жылы, Вальдестің алғашқы толыққанды пьесасы – «Панчо Вилланың қысқарған басы» Драма бөлімі тарапынан қойылды және SJSU-да тұңғыш рет көрсетілді.

Алғашқы еңбек жолы: El Teatro Campesino

Мектепті бітіргеннен кейін Вальдес келесі бірнеше айды Сан-Францискодағы мимикалық труппамен өткізді, онда ол агитпроп театрымен, партизандық театрмен және итальяндық commedia dell'arte-мен танысты. Фреснода болған кезде Вальдес Фресно мемлекеттік университетінде сабақ берді және оңтүстік-батыстағы театр топтарының құрамына кіретін ұлттық Чикано театр ұйымы TENAZ-ды құрды. Вальдес театрды соңғы рет 1971 жылы Сан-Францисконың оңтүстігіндегі Сан-Хуан-Баутистаға көшірді. Мәдени орталықпен біріктіріліп, ол "Эль-Центро Кампесино Культурно" деп аталды және толыққанды кәсіби өндіріс компаниясына айналды. 1989 жылы Вальдес және Испандық медиа өнер және ғылым академиясының, сондай-ақ Nosotros өкілдері Голливудтағы латино жазушыларының мүмкіндіктерін кеңейту және еңбекақысын жақсарту мақсатында Латино жазушылар тобын құрды. Луис Вальдес Калифорния мемлекеттік университетінің Монтерей шығанағындағы теледрамалық өнер және технология факультетінің негізін қалаушы және директоры (шамамен 1994 жыл) болып табылады. Ол студенттерді ойын-сауық индустриясына – кино түсіру, жазу, дыбыс режиссурасы, операторлық және т.б. салаларына дайындайтын университеттік бағдарламаны әзірлеуге көмектескен. Оның соңғы пьесасы "Жүрек аңғары" 2018 жылдың 30 қазанында Лос-Анджелестегі Марк Тапер форумында тұсаукесер өткізді. Ол Сан-Хуан-Баутиста қаласында тұрады. 2015 жылы Ұлттық өнер медалімен марапатталды.

Зоот костюмі (шоу және фильм)

Валдестің үлкен аудитория назарына түскен алғашқы жұмысы – 1978 жылы Лос-Анджелестегі Марк Тапер Форумында қойылған "Зуот костюмі" пьесасы болды. Бұл пьеса қырық алты апта бойы 40 000-нан астам көрерменге көрсетілді. "Зуот костюмі" арқылы Вальдес 1979 жылы Бродвейде қойылған алғашқы чикано режиссері атанды. 1981 жылы пьеса фильмге түсірілді. "Зуот костюмі" пьесасында Вальдес "Слипи-Лагун" қаңтарындағы сот процесінің және "зуот костюмі" көтерілісінің нақты оқиғаларын байланыстыратын әңгіме суреттейді. 2019 жылы "Зуот костюмі" фильмі Конгресс кітапханасы тарапынан "мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар" деп танылып, Ұлттық кино тізіміне енгізілді.

Ла-Бамба

Вальдестің "американдық кең қауымға танылуына" жол ашқан фильмі – 1987 жылы тұсауы кесілген "Ла Бэмба" болды. BookRags мәліметінше, 1950 жылдардағы танымал чикано рок-н-рольшісі Ричи Валенс туралы бұл фильм "қабылдаушылар тарапынан зор табысқа ие болды". 2017 жылы ол Ұлттық кино тізіліміне енгізілді.